مەن ٷشٸن بٸرٸنشٸ انىق: بٸلٸكتٸ مامان بولۋ, تەربيەلەۋ!
بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ ايىپتاۋدان چەمپيون ەلگە اينالدىق. بيلٸك باسىنداعىلار قاراپايىم حالىقتى تٷك تٷسٸنبەيتٸن توبىر سانايدى, قاراپايىم ادامدار جوعارى جاقتاعىلاردى «جەمقورلار» دەپ ايىپتايدى. اتا-انالار ۇستازداردى, مۇعالٸمدەر وقۋشىلاردى, ەمدەلۋشٸلەر دەرٸگەرلەردٸ, دەرٸگەرلەر ايلىقتى, وپپوزيتسيونەرلەر ساياسي جٷيەنٸ, ت.ب… بارشامىز باسقالارعا كٸنە تاعۋمەن ٶمٸرٸمٸزدٸ ٶتكٸزٸپ جاتىرمىز. ال, ٶز ٸشٸمٸزگە ٷڭٸلەمٸز بە? سٸز ٶز ماماندىعىڭىزدى جاقسى كٶرەسٸز بە? جۇمىسىڭىزدى سٷيٸپ ٸستەيسٸز بە? تٷسٸنەمٸن. مىنا زاماندا جٷرەگٸڭ قالاعان جۇمىستى تابۋ, ورنالاسۋ قيىن. بٸراق, تٷڭٸلگەننەن نە ۇتامىز… بالا-شاعانىڭ نەپاقاسىن تاۋىپ جٷرگەن قىزمەتٸڭدٸ بارىڭدى سالىپ, ادال اتقار! جيعان-تەرگەنٸڭدٸ جاس مامانعا ٷيرەت.
مەنٸڭ «قازاقتىڭ دەرٸگەرٸ ەلەمدەگٸ ەڭ بٸلٸكتٸ, مۇعالٸمٸ ەڭ بٸلٸمدٸ, ەكٸمٸ ەڭ ەدٸل, باسشىسى ەڭ كٶرەگەن!» – دەپ ماقتانعىم كەلەدٸ! ەر قازاق ٶز ٸسٸنٸڭ حاس شەبەرٸ بولۋى كەرەك. باسىلا بەرمەي بالاڭىزدىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلىڭىز. سٸز كٷش سالساڭىز عانا ول جاقسى ماماندىق تاڭداپ, وقىپ, يگەرە الادى. ال, «تٶبەدەن قايىر بولمادى» دەپ سٸز ەزٸلسەڭٸز ۇرپاعىڭىز جاسىق بولادى! قانداي قيىندىق كٶرسەڭٸز دە قازاق دەگەن قارا ورماننىڭ ورتاسىندا ەكەنٸڭٸزدٸ ۇمىتپاڭىز. ٷگٸلٸپ بارا جاتقاندارعا ٷلگٸ بولىڭىز! مەن ٶز جەتٸ اتامنان بٶلەك, جۇمىستا ٶزٸمە باعدار بەرەتٸن, ەلەمدٸ مويىنداتقان «جەتٸ اتامدى» دا انىقتاپ العانمىن, جاستارعا ٷنەمٸ ايتىپ وتىرامىن. سونىمەن مەنٸڭ جۇمىستاعى «جەتٸ اتام»:
باۋىرجان مومىشۇلى: باتىلدىق پەن شىندىق!
قورىقساڭ – ٸستەمەۋ, ٸستەسەڭ – قورىقپاۋ. ٶزٸڭدٸ دە ٶزگەنٸ دە الداماۋ.
دٸنمۇحامەد قوناەۆ: ٸلتيپات پەن قۇرمەت!
ەرٸپتەستەرٸڭدٸ, جۇمىس بارىسىندا كەزدەسكەن ادامداردى, كٶرەرمەندەردٸ سىيلاۋ.
توماس ەديسون: قۇشتارلىق پەن تاباندىلىق!
جۇمىستى قۇلشىنىپ ٸستەۋ. سەتسٸزدٸكتەردەن ساباق الا وتىرىپ, تاباندىلىق تانىتۋ.
ۋيلفرەد پارەتو: 20/80 پرينتسيپٸ.
كەز-كەلگەن ٸستە نەنٸڭ ماڭىزدى ەكەنٸن انىقتاۋ. الدىمەن سولاردى قولعا الۋ.
ۋولت ديسنەي: شىعارماشىلىق پەن جاڭاشىلدىق!
ٸزدەنۋ, ٸزدەنۋ جەنە ٸزدەنۋ.
يممانۋيل كانت: ناقتىلىق پەن مۇقيياتتىلىق!
ۋاقىتپەن ساناسۋ. ۇساق-تٷيەككە دە ۇقىپتى بولۋ.
روۋەن-گارسيا: جاۋاپكەرشٸلٸك پەن نەتيجە!
ٶز جۇمىسىڭا تولىق جاۋاپتى بولۋ. نەتيجەگە قالاي دا جەتۋ!
پرينتسيپكە سٷيەنٸپ جۇمىس ٸستەۋ كەي ادامعا بٸرتٷرلٸلەۋ كٶرٸنەر. بٸراق, باۋكەڭنٸڭ «تەرتٸپكە باعىنعان قۇل بولمايدىسىن» ەستەن شىعارمايىق. «جەتٸ اتامنىڭ» ۇستانىمى مەنٸ جەرگە قاراتقان ەمەس.
ال, ەكٸنشٸ انىق نەرسە: باقىتتى وتباسىن قۇرۋ!
قازاق دالاسىندا كٶتەرٸلگەن ەربٸر ٷشٸنشٸ شاڭىراق شايقالىپ, ورتاسىنا تٷسٸپ جاتىر. شىن جەتٸمدٸ ساناماعاندا, تۇل جەتٸمدەردٸڭ سانى جٷز مىڭنان اسىپ كەتتٸ… ەسٸڭٸزدە مە, «وتباسى – شاعىن مەملەكەت» دەگەن ۇران جيٸ ايتىلۋشى ەدٸ عوي? شاعىن مەملەكەتتٸڭ شاڭىراعىنىڭ شايقالۋى ٷلكەن مەملەكەت ۋىعىنىڭ بەرٸك ەمەستٸگٸن بايقاتادى. ونداي ەلدٸڭ بولاشاعى قانداي بولماق? اجىراسۋدىڭ تٷپكٸ سەبەبٸ جوقشىلىق, پسيحولوگييالىق فاكتور. قولىنان ٸس كەلمەيتٸن, ساۋدا كٶزٸنە اينالعان بٸلٸمنەن سۋسىنداعان نەمەسە قابٸلەتٸ بولا تۇرا جۇمىس تاپپاعان وتاعاسى بالا-شاعاسىن اسىراماق تۇرماق, ٶز باسىن الىپ جٷرە المايدى. كەتەۋٸ كەتكەن ٶمٸردە ەرلٸ-زايىپتىلار ەكٸ بٶلەك جول تاڭدايدى. ال زارداپ شەگەتٸن – بەيكٷنە بٷلدٸرشٸندەر.
ەكەسٸز ٶسكەن ۇل, شەشە تەربيەسٸن كٶرمەگەن قىز… جاراتقان ٶزگە جانى باردان ايىرماسى بولسىن دەپ بٸزگە سانا بەرمەپ پە ەدٸ… ال, بٸز سانانى تۇرمىسقا بيلەتەمٸز?! وتباسىڭنان بەزٸنگەندە باقىتتى بولىپ كەتە المايسىڭ. پەرزەنتتەرٸڭنٸڭ كٶل بولعان كٶز جاسى كٷندٸز كٷلكٸڭدٸ, تٷندە ۇيقىڭدى ۇرلايدى. ەڭ دۇرىس جولى تالماي كٷرەسٸپ, اۋىرتپاشىلىقتى جەڭۋ كەرەك. بٸز ٷيلەنەتٸن كەزٸمٸزدە وتباسىنىڭ 7 قاعيداسىن جاساپ ەدٸك:
1) سىيلاستىق بٸرٸنشٸ كەزەكتە تۇرۋ كەرەك. «ٷيلەنگەن كٷننەن باستاپ مەنٸ «سٸز» دەيسٸڭ» دەدٸم. باستاپقىدا «سٸز» دەگەنٸ قۇلاققا تٷرپٸدەي ەستٸلٸپ, كٷلكٸگە كٶمٸلٸپ قالعام. ون بەس جىلدان بەرٸ «سٸز» دەگەن سٶز وتباسىمىزدىڭ تاتۋلىعىنىڭ تٸرەگٸنە اينالدى. دوستارىمنىڭ ەيەلدەرٸ بٸرەۋٸ 5 جىلدان سوڭ, بٸرەۋٸ 8 جىلدان سوڭ, بٸرەۋٸ 10 جىلدان كەيٸن كٷيەۋلەرٸن «سٸز» دەي باستادى. اناسى ەكەسٸن «سٸز» دەپ سىيلاپ تۇرسا, بالا دا ەكەسٸن قۇرمەتتەيتٸنٸن تٷسٸندٸ;
2) سەنٸڭ اتا-اناڭ – مەنٸڭ اتا-انام, مەنٸڭ اتا-انام – سەنٸڭ اتا-اناڭ. بالدىزىما اقىل ايتسام, تۋعان قارىنداسىما ايتقانداي ايتام, كەلٸنشەگٸم قاينىسىنا ۇرىسسا, تۋعان ٸنٸسٸنە ۇرىسقانداي ۇرىسادى;
3) قانداي سىيلى قوناق كەلسە دە ٷيٸمٸزگە ٸشٸمدٸك كٸرگٸزبەيمٸز;
4) بالالارىمىزدى مەكتەپكە دەيٸن حان سيياقتى سىيلايمىز, مەكتەپ كەزٸندە شەكٸرت سيياقتى تەربيەلەيمٸز, مەكتەپتەن سوڭ دوس سيياقتى سىرلاس بولامىز, بٸراق اقىل ايتپايمىز;
5) رەنجٸسٸپ قالساق 5 مينۋتتان سوڭ سٶيلەسەمٸز. «جاقسى ادامنىڭ اشۋى شەيٸ ورامال كەپكەنشە, جامان ادامنىڭ اشۋى باسى جەرگە جەتكەنشە». بٸرەۋٸمٸز قىلت ەتسەك, ەكٸنشٸمٸز ۋاقىت ساناپ وتىرامىز;
6) بٸزدٸڭ ٷيدە ەر-ازامات ەسەپ بەرمەيدٸ, تەلەفون سوعىپ: «قايدا جٷرسٸڭ? قاشان كەلەسٸڭ?» – دەگەن سۇراق قويىلمايدى. كەيبٸر دوستارىمنىڭ ەيەلدەرٸ تەلەفونمەن: «قايدا جٷرسٸڭ قاڭعىرىپ?» – دەپ جاتقانىن ەستٸگەندە, «تەلەفونى بولماعان بٸزدٸڭ اتا-بابالار» نە دەگەن باقىتتى دەپ ويلايمىن;
7) ەشقاشان اجىراسپايمىز. ماعان ەيەل, وعان كٷيەۋ تابىلار, ال بالالارعا بٶتەن بٸرەۋ ەكە-شەشە بولا المايدى.
بۇل كەلٸسٸم بۇزىلعان ەمەس. سىيلاستىق پەن تٷسٸنٸستٸك ٷستەمدٸك قۇرعان وتباسىنى جوقشىلىق جٷندەي تٷتە المايدى. وعان كٶزٸم انىق جەتتٸ. شاڭىراقتىڭ قوس تٸرەگٸ-ەكە مەن انا بٸرلەسە كٷرەسسە عانا كەز كەلگەن قيىندىقتى جەڭەدٸ!
ەندٸ ٷشٸنشٸ انىققا كەلەيٸك: بٸز ۇلتتىق رۋحتا تەربيەلەنگەن دەنٸ ساۋ, دارىندى ۇرپاق ٶسٸرۋ كەرەكپٸز!
قوعامداعى بۇراتارتپا سٷرلەۋلەردەن ۇرپاعىڭىزدى تەك سٸز ساقتاي الاسىز! «ٶزگەدەن كەم بولماسىن» دەپ جالاڭ ۇرانعا سالىپ, قالاعانىن قولىنا ۇستاتىپ, بەتٸنەن قاقپاعاندا ۇتارىمىز كەنە?! باياعىدا اتالارىمىزدىڭ تىم شولجاڭ بالا كٶرسە «تەكتٸ بٸلمەيتٸن – تەكسٸز» دەپ قاباق شىتاتىنىن ۇمىتتىق. قازٸر قازاق بالاسىنا كەرەگٸ «كولا», «سپرايت», «باربي» مە? مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, وعان كەرەگٸ – بەسٸك جىرى, قازاقى تەربيە, ەكەنٸڭ جىلۋى, انانىڭ مەيٸرٸ. ەلەم عالىمدارى بەسٸك جىرىن تىڭداپ ٶسكەن بٷلدٸرشٸندەردٸڭ ٶزگە قاتارلاستارىنا قاراعاندا اناعۇرلىم العىر, زەرەك بولاتىنىن زەرتتەپ, دەلەلدەپ بەردٸ.
بەرٸڭٸز «سۇلتان سٷلەيمەندٸ» كٶرەتٸن شىعارسىزدار? تٷرٸك رەجيسسەرٸ وسى سەريالدا سۇلتاننىڭ ەيەلٸ حيۋررەمنٸڭ جات تٸلدە بەسٸك جىرىن ايتىپ وتىرعانىن جيٸ كٶرسەتەدٸ. سەبەبٸ, تٷرٸك قانىنان جارالىپ, جاتتىڭ بەسٸك جىرىن تىڭداعان ۇرپاق ۇلى وسمان يمپەريياسىن قۇلاتىپ تىنعان. مٸنە, انا ەلديٸنٸڭ قۇدٸرەتٸ قانداي. سوندىقتان بالا تەربيەسٸ قازاق ٷشٸن نەگٸزگٸ تاعانداردىڭ بٸرٸ. بەسٸك جىرىن ايتىڭىز, ەس بٸلە كەلە بالاڭىز «سپانچ بوب» كٶرە باستاسا جانىنا جايعاسىپ, قۇلاعىنا «ەر تٶستٸك» تۋرالى ەرتەگٸ سىبىرلاڭىز… «شرەكتٸ» ايتسا قازاقتىڭ الپامىسى تالاي شرەكتٸ شٸرەنە تەپكەنٸ تۋرالى ەرتەگٸ ويلاپ تابىڭىز. جانتالاسىڭىز! رۋحاني ازىققا اشقاراق بالا ٶزگەنٸڭ جەتەگٸندە كەتسە, وڭبايمىز. مەملەكەت مويىن بۇرمادى ەكەن دەپ ٶز ۇرپاعىمىزدان تەرٸس اينالمايىق. سٸز بەن بٸز وسىلاي ەرەكەت ەتسەك قانا بالاباقشادا, مەكتەپتە, قوعامدا قالىپتاسقان, بالانىڭ باسىن تۇقىرتاتىن جايتتاردان قۇتىلامىز. ۇستازدار دا بالانىڭ قابٸلەتٸن ەكەسٸنٸڭ قالتاسىمەن ٶلشەگەندٸ قويىپ, ونىڭ قۇداي بەرگەن دارىنىن اشا تٷسۋگە ۇمتىلادى. شەكٸرتتەرگە قوراداعى اقتىلى قوي سىندى قاراماي, ەركٸن ويلاي بٸلەتٸن, پٸكٸرٸن اشىق جەتكٸزەتٸن ازامات قالىپتاستىرۋعا جانىن سالادى. ۇستاز دەگەن ۇلى اتاۋدىڭ ەڭ باستى ماقساتى وسى ەمەس پە…
ٸرگەتاسى مىقتى ٷي ەشقاشان قۇلامايدى!
مەنٸڭ ۇستانىمىم وسى. بۇلارعا قول جەتكٸزسەك ۇرپاعى ساۋ, قوعامى وياۋ, رۋحى مىقتى ەلگە اينالامىز دەپ ويلايمىن. قالعانىنىڭ بەرٸ بوس سٶز. ۇلت تاعدىرى بٸزدٸڭ قولىمىزدا…
بەيسەن قۇرانبەك
دەرەككٶز: /elana.kz/
