– ەرەكە, قاۋىن-قاربىز ٶسٸرۋمەن اينالىسقانىڭىزعا قانشا بولدى?
– قاۋىن-قاربىز ٶسٸرۋدٸ كەسٸپ كٶزٸنە اينالدىرعانىما 7-8 جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. بۇعان دەيٸن دە ديقانشىلىقپەن ايلالىسىپ, بۇل كەسٸپتٸڭ قىرى مەن سىرىنا قانىققانبىز عوي. وڭتٷستٸكتٸڭ كەز كەلگەن ايماعىندا بابىن تاپساڭىز, باقشا ٶنٸمدەرٸن ٶسٸرٸپ, تابىس تابۋعا بولادى.
– بيىل قانشا گەكتار جەرگە قاۋىن-قاربىز ەكتٸڭٸز? جالپى بيىلعى ٶنٸمنٸڭ شىعىمى قالاي?
– جىل سايىن 40-50 گەكتار جەرگە قاۋىن-قاربىز ەگٸپ, ونى ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ايماقتارى مەن رەسەيگە ساۋدالاپ وتىرعان جايىمىز بار. بٸزدٸڭ قاۋىن-قاربىزدىڭ نەگٸزگٸ تۇتىنۋشىسى – رەسەي. ولاردىڭ ٶزدەرٸ كەلٸپ, اتىزدىڭ باسىنان قاۋىن-قاربىزداردى تيەپ ەكەتەدٸ. قازٸر رەسەيدٸڭ كەسٸپكەرلەرٸنە قاۋىن تيەپ جاتىرمىز. اراسىندا ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە وبلىستارىنا شىعارىپ ساتاتىن كەزدەرٸمٸز بولادى. ايتالىق, بيىل قاۋىن-قاربىزىمىزدىڭ بٸراز بٶلٸگٸن اقتاۋ, اتىراۋعا ساۋدالادىق. ەل ٸشٸندەگٸ بازارلارعا ەكٸ-ٷش جٷك كٶلٸگٸمەن قاۋىن-قاربىز كٸرگٸزسەڭ, ەكٸ اپتا ساتاسىڭ. ال رەسەيگە اپارساڭ, زاماتتا كٶتەرمە ساۋدامەن اينالىساتىن ساۋداگەرلەر تالاپ ەكەتەدٸ. رەسەيدٸڭ باسىم بٶلٸگٸندە قاۋىن-قاربىز ٶسپەيدٸ. ٶسكەن جەرٸندەگٸ قاۋىن-قاربىزدار بٸزدٸكٸندەي تەتتٸ ەمەس. سوندىقتان ورىس حالقى وڭتٷستٸكتٸڭ قاۋىن-قاربىزىن قۋانا-قۋانا ساتىپ الۋعا ەرقاشان دايىن.
– رەسەيدەن كەلەتٸن ساتىپ الۋشىلاردىڭ اراسىندا تۇراقتى, كەلٸسٸمگە كەلگەن كليەنتتەرٸڭٸز بار ما?
– بار. ولار جىل سايىن سٶزٸندە تۇرىپ, ۋەدەلەسكەندەي قاۋىن-قاربىزدارىمىزدى ساتىپ الۋدى داعدىعا اينالدىرعان. جاقىندا قىرعىزستاننان كەسٸپكەرلەر كەلٸپ, الداعى جىلى 100 گەكتار جەرگە قاۋىن ەگٸپ بەرۋ جايىندا ۇسىنىس جاسادى. ولار قاۋىننىڭ ۇرىعى مەن قاجەتتٸ دەرٸلەرٸن ەكەلٸپ بەرۋگە ۋەدە ەتتٸ. كٷزدە بارلىق ٶنٸمدٸ دە ساتىپ الۋعا كەلٸسٸپ وتىر. الداعى جىلى ولارمەن دە جۇمىس ٸستەۋدٸ كٶزدەپ وتىرمىز.
– قازاقستان ەۋرازييالىق وداقتىڭ تولىققاندى مٷشەسٸنە اينالعالى بەرٸ وڭتٷستٸكتٸڭ قاۋىن-قاربىزى رەسەيگە ساتىلاتىن ٶتٸمدٸ تاۋارعا اينالعانىن بٸلەمٸز. ەگەر الدا-جالدا وسى وداققا كٶرشٸلەس ٶزبەكستان مٷشە بولىپ جاتسا, وڭتٷستٸكتٸڭ شارۋالارى رەسەيگە قاۋىن-قاربىز ەكسپورتتاۋدا كٶشباسشىلىق ورنىن جوعالتىپ الماي ما?
– جوق. ٶزبەكستان قاۋىن-قاربىز ساۋداسىندا بٸزبەن بەسەكەلەسە المايدى. ٶزبەكتەردٸڭ قاۋىندارى قىمبات. ولار بٸر قوراپ قاۋىندى تەڭگەگە شاققاندا 2 مىڭ تەڭگەدەن ساۋدالايدى. ال بٸزدەر قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸر قوراپ قاۋىندى 650-900 تەڭگەدەن ساتىپ جاتىرمىز. سوندىقتان ٶزبەكستان ەۋرازييالىق وداققا مٷشە بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە بٸزبەن بەسەكەگە تٷسە المايدى. بٸزدٸڭ وتىرار اۋدانىنىڭ شارۋالارىمەن تەك ماقتاارال اۋدانىنىڭ شارۋالارى بەسەكەلەسۋٸ مٷمكٸن. ايتالىق, قاۋىندى ساۋداعا شىعارعاندا جەتٸسايدىڭ قاۋىندارى بٸرٸنشٸ پٸسٸپ, رەسەيگە ەر قورابىن 5000 تەڭگەگە دەيٸن ساۋدالاعانىن كٶزٸمٸز كٶردٸ.
– بٸر قوراپقا قانشا كەلٸ قاۋىن كەتەدٸ?
– نەگٸزٸنەن بٸر قوراپقا 22-23 كەلٸ قاۋىن, 5-6 قاۋىن سييادى. دەل قازٸر ەر قوراپتى رەسەيدەن كەلگەن تۇراقتى كليەنتتەرٸمٸزگە 900 تەڭگەدەن بەرٸپ جاتىرمىز.
– اۋدان ورتالىعىنان اشىلعان مىنا قاۋىن-قاربىزدى سۇرىپتاۋ ورتالىعى شارۋالارعا قانشالىقتى پايداسىن تيگٸزۋدە?
– ٶز باسىم كٶپ پايداسىن تيگٸزٸپ وتىر دەپ ايتا الامىن. بۇرىندارى قاۋىن-قاربىز الۋ ٷشٸن ارنايى كەلگەن رەسەيدٸڭ كەسٸپكەرلەرٸ اتىز-اتىزدى ارالاپ, ەۋرەگە تٷسۋشٸ ەدٸ. قازٸر سول مەحنات تٸرلٸكتەن قۇتىلدىق. وسىنداي ورتالىق قۇرىپ, اۋىلشارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرٸنە قولايلى جاعداي تۋعىزىپ وتىرعان وتىرار اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىعى بٶلٸمٸنە العىس ايتامىن. ٷلكەن جٷك كٶلٸكتەرٸمەن جولى جامان اتىزعا بارىپ, قاۋىن-قاربىز تيەۋ ٶتە قولايسىز. ال شىجىعان كٷننٸڭ استىندا قاۋىن-قاربىزدى سۇرىپتاۋ تٸپتٸ قيىن شارۋا. ال قازٸر اۋدانىمىزداعى بٷكٸل شارۋالار قاۋىن-قاربىزىن وسى جەرگە ەكەلٸپ, ساۋدالايدى. سىرتتان كەلەتٸن ساتىپ الۋشىلار دا بٸردەن وسىندا كەلٸپ, قالاعان ٶنٸمٸن ساتىپ الىپ جاتىر. مەنٸڭشە, وسىنداي باقشا ٶنٸمدەرٸن بٸر جەردەن ٶتكٸزەتٸن ارنايى ورتالىقتاردى كٶپتەپ اشۋ كەرەك. سول كەزدە اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسى ٶركەندەي تٷسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. بۇل ورتالىقتىڭ تاعى بٸر پايداسى: قاۋىن-قاربىزدى سۇرىپتايتىندارعا دا جۇمىس تابىلۋدا. سۇرىپتاۋ ٸسٸمەن اينالىساتىن ادامدار كٷنٸنە 4 مىڭ تەڭگە تابىس تاۋىپ وتىر. وسىلايشا ورتالىق شارۋاعا دا, ساتىپ الۋشىعا دا, قاراپايىم ەڭبەككەرلەرگە دە ٶز پايداسىن تيگٸزٸپ جاتىر.
– ەرەكە, رەسەيگە ساۋدالايتىن قاۋىنداردى جەۋدەن باسقا قانداي ماقساتتا پايدالاناتىنىنا قىزىققان كەزٸڭٸز بولدى ما?
– رەسەيگە بارعانىمىزدا وڭتٷستٸكتٸڭ قاۋىن-قاربىزىن نەگٸزٸنەن جەۋ ٸشٸن الاتىنىن بايقادىق. بۇدان بٶلەك يوگۋرت جاساۋعا دا بٸزدٸڭ قاۋىنداردى كەڭ كٶلەمدە پايدالانادى ەكەن.
– قاۋىن-قاربىزبەن 7-8 جىلدان بەرٸ اينالىسىپ كەلە جاتقانىڭىزدى ايتىپ قالدىڭىز. مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنا, كٶمەگٸنە جٷگٸنگەن كەزٸڭٸز بولعان شىعار?
– كەيبٸرەۋلەر اۋىلشارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرٸنە جاسايتىن مەملەكەتتٸڭ قولداۋىن, كٶمەگٸن سۋبسيدييامەن ٶلشەيدٸ. ەرينە, قازٸر اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنا بٶلٸنگەن سۋبسيدييالاردىڭ ارقاسىندا وڭتٷستٸكتە شارۋاشىلىقتار ايتارلىقتاي دامىپ كەلەدٸ. بىلتىرعا دەيٸن مەملەكەتتٸك قاۋىن-قاربىزعا ارناپ بٶلگەن سۋبسيديياسىن الدىق. بۇدان باسقا جەڭٸلدەتٸلگەن باعا مەن بەرٸلەتٸن جانار-جاعارماي مەن تىڭايتقىشى دا شارۋالاردىڭ ٸسٸنٸڭ العا باسۋىنا كەڭٸنەن جول اشىپ وتىر.
بۇدان باسقا وقو اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ وتىرار اۋدانىندا كانالداردى بەتونداپ, سۋدى پايدالانۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋى جەنە اۋدانىمىزدىڭ ورتالىعىندا قاۋىن-قاربىزدى سۇرىپتاپ ساۋدالايتىن ورتالىقتار اشۋى, اۋىلشارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸن قۇرۋىن شارۋالارعا جاسالعان ٷلكەن كٶمەك دەپ ەسەپتەيمٸن. سوندىقتان اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنا ايتار ٶكپەمٸز جوق. وقو اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارماسى جاز بويى مول ٶنٸم الۋعا جول اشاتىن ارنايى سەمينارلار ٶتكٸزٸپ, ٶڭٸردە اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ٶركەندەۋٸنە بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساپ كەلەدٸ.
– قاۋىننىڭ قانشا تٷرٸن ەگەسٸزدەر?
– بٷگٸندە وتىرار اۋدانىنىڭ شارۋالارى نەگٸزٸنەن قاۋىننىڭ جيەنباي, گٷلستان, تورپەدا دەگەن تٷرلەرٸن ٶسٸرەدٸ. سونىڭ ٸشٸندە جيەنباي مەن گٷلستاندى كٶپ ٶسٸرەمٸز. ٶيتكەنٸ, ول ۇزاققا تاسىمالداۋعا قولايلى, ەزٸلٸپ كەتپەيدٸ.
– ەرەكە, قاۋىن-قاربىز ەگٸپ, مول تەجٸريبە جيناعانىڭىزدى بايقادىق. بولاشاقتا كەسٸبٸڭٸزدٸ ساقتاي وتىرىپ, شارۋاڭىزدى كەڭەيتۋ ويىڭىزدا جوق پا?
– بٸزدەر تەك قانا قاۋىن-قاربىزبەن اينالىسپايمىز. سونىمەن قاتار اتا كەسٸبٸمٸز مالشارۋاشىلىعىمەن دا اينالىسامىز. مال ازىعى ٷشٸن جٷگەرٸ مەن جوڭىشقا دا ٶسٸرەمٸز. وسى ەڭبەگٸمٸزدٸڭ ارقاسىندا تابىس تاۋىپ, ٶنٸمٸمٸزدٸ ۇزاپ شىعىپ ساۋدالاۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزاتىن جٷك كٶلٸكتەرٸن ساتىپ الدىق. بولاشاقتا العان ٶنٸمٸمٸزدٸ ٶڭدەيتٸن شاعىن تسەحتار اشۋ دا ويىمىز دا بار. بۇل ٸسكە بەل بۋىپ, بٸلەك تٷرٸپ كٸرٸسكەن شارۋالارعا مەملەكەتٸمٸز دە بارىنشا قولداۋ كٶرسەتٸپ جاتىر عوي. سوندىقتان شارۋاشىلىقتى كەڭەيتۋ ويىمىزدا بار.
– ەڭبەكتەرٸڭٸز جانسىن!
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان
https://dalanews.kz/31479
