سوڭعى كەزدەرٸ ەلٸمٸزدە قىزىلشا اۋرۋى دەندەپ تۇر. دەرٸگەرلەر دۇرىس ەمدٸك شارا قابىلداماعاندىقتان, كٶپ ادام بۇل اۋرۋدى اسقىندىرىپ الىپ جاتاتىنىن ايتادى. سوندىقتان قىزىلشا تۋرالى وقىرماندارىمىزعا كەڭٸرەك ماعلۇمات بەرۋ ٷشٸن Dalanews.kz الماتىداعى №8 قالالىق ەمحانانىڭ ەپيدەميولوگ دەرٸگەرٸ مەدينا تۋاشەۆا ساناتقىزىنىڭ سۇقباتىن ٶز نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.
- قىزىلشا — جەدەل جۇقپالى اۋرۋ ەكەنٸن بٸلەمٸز. بۇل اۋرۋدىڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸ قانداي?
- قىزىلشا – اۋا ارقىلى تارايتىن جٸتٸ ينفەكتسييالىق اۋرۋ. ول تەك ناۋقاس ادامنان جۇعادى. ەرەسەكتەردە اۋىرلاۋ, قيىنداۋ, ال بالالاردا وڭاي ٶتەدٸ. بالالار قىزىلشانىڭ اۋىر تٷرلەرٸن تەك نەرەستە كەزٸندە جەنە يممۋنيتەتٸ ەلسٸرەگەن جاعدايدا قابىلداي الادى. اۋرۋدىڭ جاسىرىن كەزەڭٸنٸڭ ەكٸنشٸ كٷنٸنەن دەنەدەگٸ بٶرتپەلەر 4 كٷن ارالىعىندا قاتىناستا بولعان ادامدارعا تىنىس الۋ ارقىلى اۋادان جۇعادى. ادام ٶمٸرٸندە قىزىلشامەن اۋىرماعان بولسا, نە ەگٸلمەگەن جاعدايدا ٶزٸنە جۇقتىرادى. ۆاكتسينا الماعان نەمەسە ودان كەيٸن يممۋنيتەتتٸ دامىتپاعان ادامنىڭ ٶزٸنە قىزىلشانى جۇقتىرۋ قاۋپٸ جوعارى.
قىزىلشانىڭ جاسىرىن (ينكۋباتسييالىق) كەزەڭٸ 9-11 كٷن, ەگەر بۇرىن ەكپە العان بولسا, جاسىرىن كەزەڭٸ 15-21 كٷنگە سوزىلۋى مٷمكٸن. ينكۋباتسييالىق كەزەڭنەن كەيٸن ناۋقاستىڭ تەمپەراتۋراسى 39-39,5 گرادۋسقا دەيٸن كٷرت كٶتەرٸلەدٸ. مۇنىمەن بٸر مەزگٸلدە جۇمساق تەرٸ بٶرتپەلەرٸ, جالپاق قىزعىلت داقتار پايدا بولا باستايدى. بٸرنەشە ساعات ٸشٸندە بٶرتپەلەر سانى كٷرت ارتادى.
العاشقى بەلگٸلەرٸ: قىزۋى كٶتەرٸلٸپ, ەلسٸزدەنٸپ, تاماققا تەبەتٸ ناشارلاپ, مۇرنىنان سۋ اعىپ, اششى جٶتەل پايدا بولىپ, كٶزٸ قىزارىپ, قابىنادى. ودان جۇمساق جەنە قاتقىل تاڭدايدا تەڭبٸل بٶرتپەلەر پايدا بولادى. ەكٸ ۇرتتىڭ ٷستٸندە قىزىلشاعا تەن مايدا اقشىل بٶرتپەلەر كٸلەگەي قابىعىنىڭ ٷستٸندە ەرەكشەلەنٸپ تۇرادى. مۇنداي بەلگٸنٸ بەلسكيي-فيلاتوۆ-كوپليك بٶرتپەلەرٸ دەيدٸ. سىرتقى تٷرٸنە قاراعاندا بۇل بٶرتپەلەر "ماننا" تٷيٸرشٸگٸنە ۇقسايدى. داقتار دٶڭەس پٸشٸندٸ بولادى, ولاردىڭ ورتاسىندا سۇيىقتىعى بار كٶپٸرشٸكتەر بولادى. ەرينە, بۇل جاعدايدا ەشتەڭەنٸ سىعىپ الۋعا بولمايدى.
العاشقى 3-4 كٷندەگٸ بٶرتپەلەر ٶتە كٷشتٸ بولۋى مٷمكٸن جەنە تەك تەرٸدە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار شىرىشتى قاباتتاردا: كٶزدە, جىنىس مٷشەلەرٸندە جەنە اۋىزدا كەزدەسۋٸ ىقتيمال. بۇل جاعدايدا بالا, ەدەتتە, قاتتى قىشىنۋدان ازاپ شەگەدٸ. اتا-انالار بالانىڭ تەرٸسٸنە سىزات تٷسپەۋٸن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك. بۇل جارادا ينفەكتسييانى تۋدىرۋى مٷمكٸن. قىزىلشا اسقىنعاندا اعزانىڭ ورتالىق جٷيكە جٷيەسٸنٸڭ جۇمىسى زاقىمدالىپ, جٷيكەنٸڭ قابىنۋىنان ٶزگەرٸستەر كٶپ بولادى. شامامەن بٸر ايدان كەيٸن اۋرۋدىڭ بەتٸ قايتا باستايدى. تەرٸدەگٸ قىزىل داقتار (بٶرتپەلەر) كەتٸپ, ولاردىڭ ورنىنا قىرتىستار پايدا بولادى. ولار جوعالعاننان كەيٸن تەرٸدە ەشقانداي ٸز قالمايدى.
- قىزىلشا اۋرۋىنىڭ ارنايى ەمٸ بار ما?
- قىزىلشانىڭ ارنايى ەمٸ جوق. الايدا, اۋرۋ بەلگٸلەرٸن ازايتۋعا كٶمەكتەسەتٸن شارالار بار. مىسالى, جاڭا بٶرتپەلەر سانىن ازايتۋ ٷشٸن تٶسەك-ورىن مەن ٸش كيٸمدٸ جيٸ اۋىستىرىڭىز. سۋ پروتسەدۋرالارىن ازايتىڭىز, ەگەر تەمپەراتۋرا بولماسا جەنە قابىنۋ پروتسەسٸ بايقالماسا. پەدياترلار دۋش قابىلداۋعا كەڭەس بەرمەيدٸ. بالاڭىزدىڭ قاراپايىم ديەتا ۇستانۋىن قاداعالاڭىز. بۇل اللەرگەندەردٸڭ بارلىق تٷرلەرٸن بولدىرماۋ ٷشٸن قاجەت. ديەتادا كٶبٸرەك سٷت جەنە كٶكٶنٸس ٶنٸمدەرٸ بولۋى كەرەك, كٶبٸرەك سۇيىقتىق (شاي, سورپا, كامپوت, مينەرالدى سۋلار جەنە ت.ب.) ٸشۋ كەرەك.
تەمپەراتۋرا بولسا, پاراتسەتامول نەگٸزٸندە انتيسەپتيك بەرۋٸڭٸز كەرەك. اسپيريندٸ قولدانۋ ۇسىنىلمايدى. سپيرتتٸ قولدانۋعا بولمايدى.
قىزىلشا تەرٸدەگٸ تەمپەراتۋرامەن جەنە بٶرتپەمەن شەكتەلمەيدٸ, ەرتٷرلٸ ٸشكٸ ورگاندارعا ەسەرٸمەن ۇزاق اۋىر اعىمعا يە بولۋى جەنە وڭالتۋدىڭ ۇزاق كەزەڭٸن تالاپ ەتۋٸ مٷمكٸن.
اسقىنۋلار مٷگەدەكتٸك تۋدىرۋى نەمەسە ٶلٸممەن اياقتالۋى ىقتيمال.
- بۇل اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا بولا ما?
- ەرينە, ساقتىق شارالارىن جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزسەك, الدىن الۋعا مٷمكٸندٸك مول.
بالالاردا قىزىلشانىڭ الدىن الۋ ەكٸ كەزەڭدە جوسپارلى ۆاكتسيناتسييا تٷرٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ. قالىپتاسقان يممۋنيتەت قىزىلشادان قورعايدى نەمەسە جۇقتىرۋ جاعدايىندا اۋرۋدى جەڭٸل تٷردە جەنە اسقىنۋسىز اۋىستىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
قىزىلشا اۋرۋىنىڭ ماۋسىمدىلىعى – قازان ايىنان سەۋٸر ايىنا دەيٸن ٷي-جايلاردا ادامداردىڭ جينالۋىمەن بايلانىستى. بالالاردىڭ قىزىلشا جۇقتىرۋى مەكتەپكە دەيٸنگٸ بالالار مەكەمەلەرٸندە جيٸ ورىن الادى. سىرتقى ورتادا ۆيرۋستىڭ تەز بۇزىلۋىنا (ەلسٸزدەنۋٸنە) بايلانىستى ٷشٸنشٸ تۇلعالار ارقىلى جۇقتىرۋ جاعدايلارى ٶتە سيرەك. ينفەكتسييا قوزدىرعىشى ناۋقاس ادامنان ساۋ ادامعا اۋا-تامشى جولىمەن تاسىمالدانادى.
ينكۋباتسييالىق كەزەڭدە ناۋقاسقا بەلسەندٸ ۆيرۋستىڭ بٶلٸنۋٸ اسا قاۋٸپتٸ, بٶرتپەلەر باستالعانعا دەيٸن 3-4 كٷن قالعاندا جەنە اۋرۋدىڭ كلينيكالىق كٶرٸنٸسٸ بويىنشا دەل دياگنوستيكا جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. قىزىلشا اۋرۋىمەن اۋىراتىن ادام 7-10 كٷن بويى اينالاسىنداعىلارعا قاۋٸپتٸ. قىزىلشا ۆيرۋسى جوعارى جۇقپالى (كونتاگيوزەن), ينفەكتسييانىڭ بەرٸلۋ پايىزى ۆاكتسيناتسييا بولماعان جاعدايدا شامامەن 100 پايىزدى قۇرايدى. قوزدىرعىش ەۋە جولىمەن, مىسالى, كٶپپەتەرلٸ ٷيلەردەگٸ باسپالداق تورلارى, جەلدەتكٸش شاحتالارى ارقىلى تاراۋى مٷمكٸن.
قىزىلشانىڭ الدىن الۋ نەگٸزٸ ۆاكتسيناتسييا (ەكپە) بولىپ تابىلادى. تٸرٸ ۆاكتسينا 10-15 جىلعا تۇراقتى يممۋنيتەت قالىپتاستىراتىن ۆيرۋستىڭ ەلسٸز قاۋٸپسٸز شتامىنا يە. ول ەدەتتە اسقىنۋلار بەرمەي, جاقسى تٶزٸمدٸ ٶتەدٸ. بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ ۆاكتسينا بالانىڭ 12-15 ايلىعىندا, مەكتەپ الدىنداعى رەۆاكتسيناتسييا 6 جاستا جٷرگٸزەدٸ. وسىنى بٸلە تۇرا كەيبٸر اتا-انالار بالالارىنا تيٸستٸ ەگۋ جۇمىستارىنا كەلٸسٸم بەرمەۋٸ تاڭعالدىرادى.
الدىن الۋ شارالارىنا كەلەر بولساق, جەكە گيگيەنا ەرەجەلەرٸن ساقتاۋ, قولدى دالادان كەلگەننەن كەيٸن سابىنمەن مۇقييات جۋۋ كەرەك. "ساقتانساڭ – ساۋ بولاسىڭ" دەپ, حالىق بەكەر ايتپايدى. "ساقتىقتا قورلىق جوق" ەكەنٸن ەستە ۇستاعان ابزال. اۋرۋعا قارسى ەكپە بالا 1 جاسقا تولعاننان كەيٸن ٷش ايدىڭ ٸشٸندە سالىنادى. ودان سوڭ 6 جاسىندا تاعى سالىنادى.
ەكپە الماعاندار ەمحانادان ونى تەگٸن سالدىرۋعا بولادى. ايتا كەتەيٸك, ەكپە تۋرالى بٸلمەيتٸن ازاماتتار وسى اۋرۋعا جيٸ شالدىعادى ەكەن. سوندىقتان دا اۋرۋدىڭ كلينيكالىق بەلگٸلەرٸن بايقاعان كەزدە دەرەۋ دەرٸگەردٸڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنگەن ابزال.
- قىزىلشانى سوڭعى كەزدەرٸ قاۋٸپتٸ ٸندەتكە دە بالاپ جٷر. جالپى, حالىقارالىق تەجٸريبە بۇل رەتتە نە دەيدٸ?
- سوڭعى كەزدە قىزىلشا اۋرۋى, ونىڭ رەسەي مەن قازاقستاندا جەنە دە باسقا كٶرشٸ ەلدەردە ەتەك جايىپ بارا جاتقانى جايلى ەپيدەميلوگتار مەن ينفەكتسيونيست-دەرٸگەرلەر جيٸ سٶز قوزعاي باستادى.
تٸپتٸ, دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بۇل اۋرۋدىڭ ەل اراسىندا تەز تاراپ ەپيدەمييالىق جاعدايدىڭ اسقىنا تٷسكەنٸن, ەگەر دە ونىڭ الدىن الماساق پاندەميياعا اينالىپ كەتۋ قاۋپٸ بار ەكەنٸن ەسكەرتتٸ.
- بۇل اۋرۋعا شالدىقپاس ٷشٸن, نە ٸستەۋگە بولادى?
- جيٸ تازا اۋادا سەرۋەندەۋ, ناشار جەلدەتٸلەتٸن ٷي-جايلاردا ٶتكٸزٸلەتٸن ساۋدا, ويىن-ساۋىق, مەدەني-بۇقارالىق ٸس-شارالار سيياقتى ادامدار كٶپ جينالاتىن جەرلەرگە بارۋدى شەكتەۋ, ۋاقىتىلى ينفەكتسييالىق اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسيناتسييا الۋ قىزىلشانىڭ جەنە دە باسقا ادام ٶمٸرٸنە قاۋٸپتٸ جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن ازايتادى.
