قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ ينۆەستيتسييالىق احۋالى قانداي? ميللياردتاعان قاراجات قاي سالالارعا باعىتتالىپ, قانداي ٸرٸ جوبالار ەل ەكونوميكاسىن تٷلەتٸپ جاتىر? بۇل ساۋالدارعا “PureWood” جشس جەتەكشٸسٸ, ينۆەستورلار قۇقىعىن قورعاۋشى دارحان كەرٸباەۆ قوستاناي وبلىسىنىڭ تەجٸريبەسٸ نەگٸزٸندە جاۋاپ بەردٸ. ەۋليەكٶل اۋدانىنداعى اعاش ٶڭدەۋ زاۋىتىن باسقارىپ وتىرعان ساراپشى Dalanews.kz رەداكتسيياسىنا ٶڭٸردە ينۆەستورلارعا كٶرسەتٸلەتٸن قولداۋ تەتٸكتەرٸ مەن جٷزەگە اسىپ جاتقان ٸرٸ ٶندٸرٸستٸك جوبالار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلٸ باياندادى.
ٶنەركەسٸپكە بەت بۇرعان ٶڭٸر
كەرٸباەۆتىڭ سٶزٸنشە, قوستاناي وبلىسى كەيٸنگٸ جىلدارى ٶنەركەسٸپ پەن ٶڭدەۋ سالاسىنا باسىمدىق بەرٸپ, ينۆەستورلار ٷشٸن ناقتى مٷمكٸندٸكتەر الاڭىنا اينالعان. ٶڭٸردە زاۋىتتار مەن ٶندٸرٸس ورىندارى بەلسەندٸ دامىپ, شەتەلدٸك كاپيتال تارتۋ ارقىلى ٸرٸ جوبالار جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
“قوستاناي ٶڭٸرٸندە استىق جەنە ٶنەركەسٸپتٸك سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. وبلىس قۇرامىنداعى 16 اۋدان مەن 4 قالادا تٷرلٸ باعىتتاعى ٷلكەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. اتاپ ايتسام, ەر اۋدان, ەر قالادا زاۋىتتار مەن فابريكالار, ٶندٸرٸس ورىندارى ٸسكە قوسىلىپ, كەسٸپتٸك باعىتتار قالىپتاسىپ جاتىر. بۇلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ وتاندىق جەنە شەتەلدٸك ينۆەستورلاردى تارتۋ ارقىلى ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدا”, - دەيدٸ ول.
ساراپشى ەۋليەكٶل اۋدانىندا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان اعاش ٶڭدەۋ زاۋىتى سونىڭ بٸر دەلەلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. 2022 جىلعى ورمان ٶرتٸ سالدارىنان بٷلٸنگەن اۋماقتى تيٸمدٸ يگەرۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان بۇل جوباعا شەتەلدٸك ينۆەستورلار تارتىلعان.
“بۇل رەتتە وبلىس ەكٸمٸ ينۆەستيتسييا تارتۋ شتابىنىڭ وتىرىسىندا ينۆەستورلاردى جۇمىلدىرا وتىرىپ, اعاش ٶڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەرگەن. وسى باستاما اياسىندا بٸز اتالعان جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا ۇسىنىس بٸلدٸرٸپ, ول قولداۋ تاپقاننان كەيٸن ٸسكە كٸرٸستٸك.
2025 جىلدىڭ باسىندا وبلىس باسشىلىعى جەنە ەۋليەكٶل اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ جانسۇلتان قوڭىرتايۇلىمەن ٶتكەن كەزدەسۋدە جوبانى جٷزەگە اسىرۋ بارىسى مەن ٶندٸرٸلەتٸن ٶنٸم تٷرلەرٸ تالقىلانىپ, ناقتى كەلٸسٸمدەر جاسالىپ, ۋاعدالاستىق”, - دەپ قوستى ول.
سونداي-اق قازٸرگٸ تاڭدا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ “Central Asian Huachuang Investment Co., Ltd” كومپانيياسىمەن بٸرلەسٸپ سەرٸكتەستٸك ورناتىلىپ, زاۋىت قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن ايتتى.
“كومپانييا باسشىسى حۋانگ يونگكياو مىرزامەن كەلٸسٸم شارت نەگٸزٸندە زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ جۇمىسىن باستاپ كەتتٸك. جاقىن ارادا زاۋىت جۇمىسىن ٸسكە قوسىپ, شيكٸزات ٶنٸمٸن جيناقتاپ, ٶنٸم شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى ٶڭٸرگە كەلەتٸن ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 5 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى. ياعني, 13ملن$ اقش دوللارى”, - دەيدٸ كەرٸباەۆ.
ينۆەستورعا جەكە تەسٸل: ٶڭٸرلٸك ستراتەگييا قالاي جۇمىس ٸستەيدٸ?
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, قوستانايدا ينۆەستور تارتۋ “كٸم كەلسە, سونى قابىلداۋ” قاعيداسىمەن ەمەس, ناقتى ستراتەگييامەن جٷزەگە اسادى.
“بۇل ٷشٸن الدىمەن باسىم سالالاردى ايقىندايمىز. ياعني, ٶنەركەسٸپ, لوگيستيكا, ٶڭدەۋ سيياقتى باعىتتارعا باسىمدىق بەرٸلەدٸ. سونىمەن قاتار ەر ينۆەستورمەن جەكە جۇمىس ٸستەپ, ولاردىڭ ەرەكشەلٸگٸنە قاراي تەسٸل قولدانامىز.
جالپى, ٶڭٸرگە ينۆەستور تارتۋ ستراتەگيياسى جٷيەلٸ ەرٸ ينۆەستورعا باعدارلانعان. باستى ماقسات - تەك قارجى تارتۋ ەمەس, ونى تيٸمدٸ ٸسكە اسىرىپ, ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمگە اينالدىرۋ”, - دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
كەرٸباەۆ ينۆەستورلارمەن جۇمىس تەك تارتۋمەن شەكتەلمەيتٸنٸن العا تارتتى.
“بٸز تولىق تسيكلدٸ قامتيمىز. اتاپ ايتاتىن بولسام, ينۆەستوردى ٸزدەۋدەن باستاپ, كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ, جوبانى ٸسكە اسىرۋ جەنە كەيٸنگٸ سٷيەمەلدەۋ مەن كەڭەيتۋ كەزەڭدەرٸنە دەيٸن بٸرگە جۇمىس ٸستەيمٸز. بۇل تەسٸل ينۆەستيتسييانى قىسقا مەرزٸمدٸ پايدا ەمەس, ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ٶسٸم قۇرالىنا اينالدىرۋعا باعىتتالعان”, - دەپ قوستى ول.
ٸرٸ جوبالارعا باسمىدىق
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قوستاناي وبلىسىندا ۇساق ينۆەستيتسييالىق جوبالار ٸس جٷزٸندە جوقتىڭ قاسى.
“كەرٸسٸنشە, ٶڭٸردە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان باستامالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ – ٸرٸ ٶندٸرٸستٸك جوبالار. مەسەلەن, Kia زاۋىتىنان باستاپ, باسقا دا ٶنەركەسٸپتٸك باعىتتاعى جوبالاردىڭ بارلىعى اۋقىمدى ينۆەستيتسييالار ەسەبٸنەن ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر”, – دەدٸ كەرٸباەۆ.
قانداي قولداۋ تەتٸكتەرٸ قاراستىرىلعان?
ول قوستاناي وبلىسىندا ينۆەستورلار ٷشٸن ناقتى قولداۋ تەتٸكتەرٸ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ تۇرعانىن جەتكٸزدٸ. سٶزٸنشە, اعاش ٶڭدەۋ زاۋىتىن جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا وبلىستىق ەكٸمدٸك پەن تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتٸلگەن.
“ەسٸرەسە ەۋليەكٶل اۋدانىنىڭ ەكٸمدٸگٸ جوبانىڭ باسىنان باستاپ تۇراقتى تٷردە سٷيەمەلدەپ, قانداي كٶمەك قاجەت ەكەنٸن ٷنەمٸ نازاردا ۇستايدى.
سونىمەن قاتار ەكٸمدٸككە قاراستى مەكەمەلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بٸز شەتەلدٸك ينۆەستورلارمەن سەرٸكتەس رەتٸندە جۇمىس ٸستەپ وتىرعاندىقتان, ولاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى دا تيٸستٸ دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتٸلۋدە. بۇل بٸز ٷشٸن ماڭىزدى ەرٸ قۋانتاتىن جاعداي”, – دەدٸ ساراپشى.
قازاقستاندا ينۆەستورلارعا ەكٸمشٸلٸك قىسىم كٶرسەتۋ, زاڭسىز تالاپتار قويۋ مەسەلەسٸ جيٸ ايتىلىپ جاتادى. الايدا دارحان كەرٸباەۆ ٶز تەجٸريبەسٸندە مۇنداي جاعدايلارعا تاپ بولماعانىن ايتادى.
“بٸزدٸڭ تەجٸريبەمٸزدە ينۆەستور رەتٸندە ەكٸمشٸلٸك قىسىم نەمەسە زاڭسىز ەرەكەتتەرگە تاپ بولعان جاعدايلار بولعان جوق. بارلىق جۇمىس زاڭ اياسىندا جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. كەرٸسٸنشە, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك تاراپىنان قولداۋ كٶرٸپ وتىرمىز.
قانداي دا بٸر زاڭسىز تالاپتار نەمەسە كەدەرگٸلەر تٸركەلگەن جوق. قۇجات رەسٸمدەۋ پروتسەستەرٸ تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى, ونىڭ باسىم بٶلٸگٸ تسيفرلاندىرىلعان. بۇل اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتٸپ, ينۆەستورلار ٷشٸن قولايلى جاعداي قالىپتاستىرادى.
جالپى, ينۆەستورلار قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى تيٸستٸ دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتٸلگەن”, – دەدٸ ساراپشى.
ەلسٸز تۇستار مەن مٷمكٸندٸكتەر
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاندا ينۆەستورلار ٷشٸن ەڭ تارتىمدى باعىتتاردىڭ بٸرٸ – ٶنەركەسٸپ, سونىڭ ٸشٸندە ٶڭدەۋ جەنە قايتا ٶڭدەۋ سالالارى. بۇل باعىتتاردا ٸرٸ جوبالارعا سۇرانىس جوعارى جەنە ينۆەستورلار قوماقتى قاراجات سالۋعا دايىن.
“ال ساۋدا-ساتتىق سالاسىنا كەسٸپكەرلەر تەۋەكەلگە بارىپ ٶزدەرٸ-اق كٸرە بەرەدٸ. ال ٸرٸ ينۆەستورلار ٷشٸن ٶنەركەسٸپتٸك جوبالار ەلدەقايدا تارتىمدى.
قوستاناي ٶڭٸرٸندە ينۆەستورلار اۋقىمدى جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدان تارتىنبايدى. سەبەبٸ بۇل ٶڭٸر بۇرىننان ٶنەركەسٸپكە باسىمدىق بەرٸپ كەلەدٸ جەنە ونى ناقتى ٸسكە اسىرىپ وتىرعان ايماقتاردىڭ بٸرٸ”, – دەدٸ ساراپشى.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاندا ينۆەستورلار ٷشٸن ەلسٸز تۇستار رەتٸندە ەدەتتە تەۋەكەلٸ جوعارى, جٷيەلٸك مەسەلەلەرٸ بار نەمەسە دامۋى باياۋ سالالار قاراستىرىلادى. الايدا ول مۇنداي باعىتتاردى “تيٸمسٸز” دەپ باعالاۋعا بولمايتىنىن, كەرٸسٸنشە دۇرىس ستراتەگييا قولدانىلعان جاعدايدا ولار ٸرٸ مٷمكٸندٸكتەرگە اينالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“مىسالى, سۋ تاپشىلىعى, ەسٸرەسە وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردە, تەحنولوگييالىق ارتتا قالۋ, لوگيستيكا مەن ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ, سونداي-اق مەملەكەتتٸك سۋبسيدييالارعا تەۋەلدٸلٸك سيياقتى مەسەلەلەر بار.
جالپى العاندا, قازاقستان ەكونوميكاسى ەلٸ دە شيكٸزاتقا تەۋەلدٸ. ەر سالانىڭ ٶزٸندٸك ەلسٸز تۇستارى مەن شەشٸمٸن قاجەت ەتەتٸن مەسەلەلەرٸ بار. دەگەنمەن بۇل باعىتتاعى تٷيتكٸلدەردٸ ٷكٸمەت كەزەڭ-كەزەڭٸمەن رەتتەپ كەلەدٸ”, – دەدٸ ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ينۆەستورلارعا تارتىمدى ورتا قالىپتاستىرۋدا تەك سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەرگە سٷيەنۋ جەتكٸلٸكسٸز. ول بۇل باعىتتا ەڭ باستى رٶلدٸ تۇراقتىلىق پەن سەنٸمدٸلٸك اتقاراتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
“ينۆەستور ٷشٸن ەڭ ماڭىزدىسى – ويىن ەرەجەلەرٸنٸڭ ٶزگەرمەۋٸ, ياعني تۇراقتىلىق پەن سەنٸم”, – دەدٸ كەرٸباەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ كەزەڭدە قازاقستاندا ينۆەستيتسييالىق كليماتتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان جٷيەلٸ رەفورمالار جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ سٶزٸنشە, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ەندٸ تەك دەكلاراتسييا دەڭگەيٸندە ەمەس, ناقتى قادامدارمەن بەكٸتٸلگەن.
“2025-2026 جىلدارى ينۆەستيتسييالىق احۋالدى جاقسارتۋ ٷشٸن جٷيەلٸ رەفورمالار پاكەتٸ ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستار ٷكٸمەت بەكٸتكەن 2026 جىلعا دەيٸنگٸ ينۆەستيتسييالىق ساياسات تۇجىرىمداماسى اياسىندا جٷزەگە اسادى”, – دەدٸ كەرٸباەۆ.
