قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ينۆەستيسيالىق احۋالى قانداي؟ ميللياردتاعان قاراجات قاي سالالارعا باعىتتالىپ، قانداي ءىرى جوبالار ەل ەكونوميكاسىن تۇلەتىپ جاتىر؟ بۇل ساۋالدارعا “PureWood” ج ش س جەتەكشىسى، ينۆەستورلار قۇقىعىن قورعاۋشى دارحان كارىبايەۆ قوستاناي وبلىسىنىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە جاۋاپ بەردى. اۋليەكول اۋدانىنداعى اعاش وڭدەۋ زاۋىتىن باسقارىپ وتىرعان ساراپشى Dalanews.kz رەداكسياسىنا وڭىردە ينۆەستورلارعا كورسەتىلەتىن قولداۋ تەتىكتەرى مەن جۇزەگە اسىپ جاتقان ءىرى وندىرىستىك جوبالار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى.
ونەركاسىپكە بەت بۇرعان ءوڭىر
كارىبايەۆتىڭ سوزىنشە، قوستاناي وبلىسى كەيىنگى جىلدارى ونەركاسىپ پەن وڭدەۋ سالاسىنا باسىمدىق بەرىپ، ينۆەستورلار ءۇشىن ناقتى مۇمكىندىكتەر الاڭىنا اينالعان. وڭىردە زاۋىتتار مەن ءوندىرىس ورىندارى بەلسەندى دامىپ، شەتەلدىك كاپيتال تارتۋ ارقىلى ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
“قوستاناي وڭىرىندە استىق جانە ونەركاسىپتىك سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. وبلىس قۇرامىنداعى 16 اۋدان مەن 4 قالادا ءتۇرلى باعىتتاعى ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. اتاپ ايتسام، ءار اۋدان، ءار قالادا زاۋىتتار مەن فابريكالار، ءوندىرىس ورىندارى ىسكە قوسىلىپ، كاسىپتىك باعىتتار قالىپتاسىپ جاتىر. بۇلاردىڭ باسىم بولىگى وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ ارقىلى ينۆەستيسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا”، - دەيدى ول.
ساراپشى اۋليەكول اۋدانىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان اعاش وڭدەۋ زاۋىتى سونىڭ ءبىر دالەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. 2022 جىلعى ورمان ءورتى سالدارىنان بۇلىنگەن اۋماقتى ءتيىمدى يگەرۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان بۇل جوباعا شەتەلدىك ينۆەستورلار تارتىلعان.
“بۇل رەتتە وبلىس اكىمى ينۆەستيسيا تارتۋ شتابىنىڭ وتىرىسىندا ينۆەستورلاردى جۇمىلدىرا وتىرىپ، اعاش وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن. وسى باستاما اياسىندا ءبىز اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا ۇسىنىس ءبىلدىرىپ، ول قولداۋ تاپقاننان كەيىن ىسكە كىرىستىك.
2025 جىلدىڭ باسىندا وبلىس باسشىلىعى جانە اۋليەكول اۋدانىنىڭ اكىمى جانسۇلتان قوڭىرتايۇلىمەن وتكەن كەزدەسۋدە جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسى مەن وندىرىلەتىن ءونىم تۇرلەرى تالقىلانىپ، ناقتى كەلىسىمدەر جاسالىپ، ۋاعدالاستىق”، - دەپ قوستى ول.
سونداي-اق قازىرگى تاڭدا جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ “Central Asian Huachuang Investment Co.، Ltd” كومپانياسىمەن بىرلەسىپ سەرىكتەستىك ورناتىلىپ، زاۋىت قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
“كومپانيا باسشىسى حۋانگ ونگكياو مىرزامەن كەلىسىم شارت نەگىزىندە زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ جۇمىسىن باستاپ كەتتىك. جاقىن ارادا زاۋىت جۇمىسىن ىسكە قوسىپ، شيكىزات ءونىمىن جيناقتاپ، ءونىم شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى وڭىرگە كەلەتىن ينۆەستيسيا كولەمى 5 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ياعني، 13ملن$ اقش دوللارى”، - دەيدى كارىبايەۆ.
ينۆەستورعا جەكە ءتاسىل: وڭىرلىك ستراتەگيا قالاي جۇمىس ىستەيدى؟
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، قوستانايدا ينۆەستور تارتۋ “كىم كەلسە، سونى قابىلداۋ” قاعيداسىمەن ەمەس، ناقتى ستراتەگيامەن جۇزەگە اسادى.
“بۇل ءۇشىن الدىمەن باسىم سالالاردى ايقىندايمىز. ياعني، ونەركاسىپ، لوگيستيكا، وڭدەۋ سياقتى باعىتتارعا باسىمدىق بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ءار ينۆەستورمەن جەكە جۇمىس ىستەپ، ولاردىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي ءتاسىل قولدانامىز.
جالپى، وڭىرگە ينۆەستور تارتۋ ستراتەگياسى جۇيەلى ءارى ينۆەستورعا باعدارلانعان. باستى ماقسات - تەك قارجى تارتۋ ەمەس، ونى ءتيىمدى ىسكە اسىرىپ، ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق وسىمگە اينالدىرۋ”، - دەپ ءتۇسىندىردى ول.
كارىبايەۆ ينۆەستورلارمەن جۇمىس تەك تارتۋمەن شەكتەلمەيتىنىن العا تارتتى.
“ءبىز تولىق سيكلدى قامتيمىز. اتاپ ايتاتىن بولسام، ينۆەستوردى ىزدەۋدەن باستاپ، كەلىسسوز جۇرگىزۋ، جوبانى ىسكە اسىرۋ جانە كەيىنگى سۇيەمەلدەۋ مەن كەڭەيتۋ كەزەڭدەرىنە دەيىن بىرگە جۇمىس ىستەيمىز. بۇل ءتاسىل ينۆەستيسيانى قىسقا مەرزىمدى پايدا ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسىم قۇرالىنا اينالدىرۋعا باعىتتالعان”، - دەپ قوستى ول.
ءىرى جوبالارعا باسمىدىق
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قوستاناي وبلىسىندا ۇساق ينۆەستيسيالىق جوبالار ءىس جۇزىندە جوقتىڭ قاسى.
“كەرىسىنشە، وڭىردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان باستامالاردىڭ باسىم بولىگى – ءىرى وندىرىستىك جوبالار. ماسەلەن، Kia زاۋىتىنان باستاپ، باسقا دا ونەركاسىپتىك باعىتتاعى جوبالاردىڭ بارلىعى اۋقىمدى ينۆەستيسيالار ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلىپ جاتىر”، – دەدى كارىبايەۆ.
قانداي قولداۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان؟
ول قوستاناي وبلىسىندا ينۆەستورلار ءۇشىن ناقتى قولداۋ تەتىكتەرى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن جەتكىزدى. سوزىنشە، اعاش وڭدەۋ زاۋىتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا وبلىستىق اكىمدىك پەن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلگەن.
“اسىرەسە اۋليەكول اۋدانىنىڭ اكىمدىگى جوبانىڭ باسىنان باستاپ تۇراقتى تۇردە سۇيەمەلدەپ، قانداي كومەك قاجەت ەكەنىن ۇنەمى نازاردا ۇستايدى.
سونىمەن قاتار اكىمدىككە قاراستى مەكەمەلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ءبىز شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن سەرىكتەس رەتىندە جۇمىس ىستەپ وتىرعاندىقتان، ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى دا ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلۋدە. بۇل ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى ءارى قۋانتاتىن جاعداي”، – دەدى ساراپشى.
قازاقستاندا ينۆەستورلارعا اكىمشىلىك قىسىم كورسەتۋ، زاڭسىز تالاپتار قويۋ ماسەلەسى ءجيى ايتىلىپ جاتادى. الايدا دارحان كارىبايەۆ ءوز تاجىريبەسىندە مۇنداي جاعدايلارعا تاپ بولماعانىن ايتادى.
“ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدە ينۆەستور رەتىندە اكىمشىلىك قىسىم نەمەسە زاڭسىز ارەكەتتەرگە تاپ بولعان جاعدايلار بولعان جوق. بارلىق جۇمىس زاڭ اياسىندا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. كەرىسىنشە، جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قولداۋ كورىپ وتىرمىز.
قانداي دا ءبىر زاڭسىز تالاپتار نەمەسە كەدەرگىلەر تىركەلگەن جوق. قۇجات راسىمدەۋ پروسەستەرى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى، ونىڭ باسىم بولىگى سيفرلاندىرىلعان. بۇل اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتىپ، ينۆەستورلار ءۇشىن قولايلى جاعداي قالىپتاستىرادى.
جالپى، ينۆەستورلار قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلگەن”، – دەدى ساراپشى.
ءالسىز تۇستار مەن مۇمكىندىكتەر
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاندا ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ تارتىمدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – ونەركاسىپ، سونىڭ ىشىندە وڭدەۋ جانە قايتا وڭدەۋ سالالارى. بۇل باعىتتاردا ءىرى جوبالارعا سۇرانىس جوعارى جانە ينۆەستورلار قوماقتى قاراجات سالۋعا دايىن.
“ال ساۋدا-ساتتىق سالاسىنا كاسىپكەرلەر تاۋەكەلگە بارىپ وزدەرى-اق كىرە بەرەدى. ال ءىرى ينۆەستورلار ءۇشىن ونەركاسىپتىك جوبالار الدەقايدا تارتىمدى.
قوستاناي وڭىرىندە ينۆەستورلار اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدان تارتىنبايدى. سەبەبى بۇل ءوڭىر بۇرىننان ونەركاسىپكە باسىمدىق بەرىپ كەلەدى جانە ونى ناقتى ىسكە اسىرىپ وتىرعان ايماقتاردىڭ ءبىرى”، – دەدى ساراپشى.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاندا ينۆەستورلار ءۇشىن ءالسىز تۇستار رەتىندە ادەتتە تاۋەكەلى جوعارى، جۇيەلىك ماسەلەلەرى بار نەمەسە دامۋى باياۋ سالالار قاراستىرىلادى. الايدا ول مۇنداي باعىتتاردى “ءتيىمسىز” دەپ باعالاۋعا بولمايتىنىن، كەرىسىنشە دۇرىس ستراتەگيا قولدانىلعان جاعدايدا ولار ءىرى مۇمكىندىكتەرگە اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
“مىسالى، سۋ تاپشىلىعى، اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەردە، تەحنولوگيالىق ارتتا قالۋ، لوگيستيكا مەن ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى، سونداي-اق مەملەكەتتىك سۋبسيديالارعا تاۋەلدىلىك سياقتى ماسەلەلەر بار.
جالپى العاندا، قازاقستان ەكونوميكاسى ءالى دە شيكىزاتقا تاۋەلدى. ءار سالانىڭ وزىندىك ءالسىز تۇستارى مەن شەشىمىن قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەرى بار. دەگەنمەن بۇل باعىتتاعى تۇيتكىلدەردى ۇكىمەت كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەتتەپ كەلەدى”، – دەدى ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا ينۆەستورلارعا تارتىمدى ورتا قالىپتاستىرۋدا تەك سالىقتىق جەڭىلدىكتەرگە سۇيەنۋ جەتكىلىكسىز. ول بۇل باعىتتا ەڭ باستى ءرولدى تۇراقتىلىق پەن سەنىمدىلىك اتقاراتىنىن اتاپ ءوتتى.
“ينۆەستور ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ويىن ەرەجەلەرىنىڭ وزگەرمەۋى، ياعني تۇراقتىلىق پەن سەنىم”، – دەدى كارىبايەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزەڭدە قازاقستاندا ينۆەستيسيالىق كليماتتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان جۇيەلى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ سوزىنشە، بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ەندى تەك دەكلاراسيا دەڭگەيىندە ەمەس، ناقتى قادامدارمەن بەكىتىلگەن.
“2025-2026 جىلدارى ينۆەستيسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن جۇيەلى رەفورمالار پاكەتى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستار ۇكىمەت بەكىتكەن 2026 جىلعا دەيىنگى ينۆەستيسيالىق ساياسات تۇجىرىمداماسى اياسىندا جۇزەگە اسادى”، – دەدى كارىبايەۆ.
