الدىمەن نازارباەۆتىڭ National Geographic تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىنىڭ ٷزٸندٸسٸن قاراپ شىقتىق. مەملەكەت باسشىسى ەكسپو تۋرالى ايتتى.
نازارباەۆ نە دەدٸ?
«بٸلەسٸزدەر مە, بٸز شىن مەنٸندە ەلوردامىزدىڭ جاڭا اۋدانىن سالعان ەكەنبٸز. ەڭ ەدەمٸ ەرٸ زاماناۋي اۋدان. بٸزگە بۇل اۋداننىڭ وسى قالپىندا ساقتالعانى قاجەت. بٸز ەۋەل باستان ەكسپو-دان كەيٸن جۇمسالعان قارجى مەن سالىنعان نىساندى قالاي پايدالاناتىنىمىزدى ويلادىق. سوندىقتان ەكسپو-دان كەيٸن ەڭ باستى نىساندا – بٸز مۇندا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى بولادى دەپ شەشتٸك. وندا جاڭا تەحنولوگييالىق ساياباق بولادى.
ونداعى شاردى كٶرگەن بولارسىزدار? بۇل ديامەترٸ 80 مەتر, بيٸكتٸگٸ 100 مەترلٸك ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن شارى بار عيمارات بولادى. شار سەگٸز قاباتتى. ەر قابات بالامالى ەنەرگييانىڭ بٸر تٷرٸن كٶرسەتەدٸ. مەسەلەن, بٸرٸنشٸ قابات – گيدروەنەرگەتيكا, ەكٸنشٸ قابات – كٷن قۋاتى, ٷشٸنشٸ قابات – جەل قۋاتى, تٶرتٸنشٸ قابات – بيوەنەرگەتيكا, حيمييالىق ەنەرگەتيكا», - دەپ اتاپ ٶتتٸ سۇحباتىندا نازارباەۆ.
يە, جاڭا, ەدەمٸ, زاماناۋي اۋدان بوي كٶتەردٸ. ال وسى جاڭا اۋدانداعى قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ قاي دەڭگەيدە بولادى?
كٶرمەنٸ تاماشالاۋعا كەلگەن تۋريستەردٸڭ ەركٸن جٷرٸپ-تۇرۋى ٷشٸن قانداي جاعداي جاسالعان?
National Geographic تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا نازارباەۆ «ەكسپو-2017» حالىقارالىق كٶرمەسٸن ٶتكٸزۋدٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن قايتالاۋمەن بولدى. ال ٶزەكتٸلٸك دەگەن سٶزدٸڭ اياسىندا قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ دە كٸرەتٸنٸ بەلگٸلٸ عوي.
وسى ورايدا بٸز ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ەكٸمشٸلٸك پوليتسييا كوميتەتٸنە ساۋال جولداعان ەدٸك. كوميتەت تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى تالعات مۇساقانوۆ بٸزدٸڭ «كٶرمە كەزٸندە قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ قاي دەڭگەيدە بولادى?». «بۇل ۋاقىتتا ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارى قالاي جەنە قانداي جوسپارمەن جۇمىس ٸستەيدٸ?» دەگەن ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ بەرگەن ەكەن. سونىمەن...
1 ماۋسىمنان باستاپ...
1 ماۋسىمنان كٶرمە اياقتالعانعا دەيٸن ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنىڭ جەكە قۇرامى كٷشەيتٸلگەن قىزمەت كەستەسٸنە كٶشەتٸن بولىپتى. ياعني, پوليتسەيلەردٸڭ قىزمەت كەستەسٸ ٶزگەرەدٸ دەگەن سٶز.
مۇساقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ ەزٸرگٸ كٷنٸ استانا قالاسى ەكٸمدٸگٸمەن بٸرگە ەكسپو كٶرمەسٸنە ەزٸرلٸك جەنە ونى ٶتكٸزۋ كەزٸندە قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كەشەندٸ شارالار قابىلداپ جاتىر.
«سونىڭ بٸرٸ – جەدەل باسقارۋ جەنە فورس-ماجور مەسەلەلەردٸ تەز شەشۋ ٷشٸن ۆەدومستۆوارالىق شتاب قۇرىپ قويدىق. مۇنداي شتاب جالعىز ەمەس, بٸرنەشەۋ», – دەلٸنگەن جاۋاپتا.
سونداي-اق
كٶرمە اشىلعانعا دەيٸن بٸر اي بۇرىن ۇيىمداستىرۋشى كەڭسە عيماراتىندا قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى ٶز جۇمىسىن باستاماق ەكەن. بۇل ورتالىقتىڭ ماقساتى نە دەسەڭٸز, ٸٸم-دە قۇرىلعان ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىمەن تىعىز بايلانىس جاساپ, كٶرمە بارىسىندا تۋىنداعان تٷرلٸ مەسەلەلەردٸ تٸكەلەي شەشٸپ وتىراتىن بولادى.
قوعامدىق تەرتٸپتٸ 5 مىڭ قىزمەتكەر كٷزەتپەك
يە, دەل وسىنشاما قىزمەتكەر كٶرمەنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن كٷزەتەتٸن بولادى. ەسكەرەتٸن جايت, بۇلاردىڭ بارلىعى پوليتسەي ەمەس. 3300-ٸ ەسكەري قىزمەتكەر, ٸٸم وقۋ ورىندارىنىڭ 500 كۋرسانتى جەنە وفيتسەرٸ, سونىمەن بٸرگە جەكە كٷزەت ۇيىمدارىنىڭ 630 قىزمەتكەرٸ جەنە جوو-نىڭ 174 ستۋدەنتٸ بار ەكەن.
بٸزدٸڭشە, بۇل كٶپ تە ەمەس, از دا ەمەس. كەلەتٸن قوناقتاردىڭ سانىنان شاقتاعاندا كٶرمەنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن كٷزەتەتٸن 5 مىڭ قىزمەتكەر بايقالماۋى دا مٷمكٸن. سٸز قالاي ويلايسىز?
قازٸرگٸ كٷنٸ ەكسپو اۋماعىندا پوليتسييا بٶلٸمٸ, ال كٶرمە اۋدانىندا ٶرت سٶندٸرۋ دەپوسى قۇرىلىپ قويعان. سونىمەن بٸرگە استانا ەۋەجايىندا جەنە جاڭا تەمٸرجول ۆوكزالىندا جەلٸلٸك پوليتسييا بٶلٸمٸ جۇمىس ٸستەپ جاتىر ەكەن.
بۇدان سىرت استاناداعى ەۋەجايدا جەنە بٸرىڭعاي قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىعىندا كٶشٸ-قون شارالارىنان ٶتۋ ٷشٸن كٶرمەدە كٶشٸ-قون قىزمەتٸنٸڭ بەكەتتەرٸ ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى.
اعىلشىنشا بٸلەدٸ
قاۋٸپسٸزدٸكپەن قاتار ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرۋ مەسەلەسٸن دە ەسكەرگەن ەكەن. ٸلگەرٸدە ايتقان 5 مىڭ قىزمەتكەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ جەنە تەكسەرۋ جٷرگٸزۋ بويىنشا اعىلشىن تٸلٸنٸڭ جەڭٸلدەتٸلگەن وقۋ كۋرسىنان ٶتٸپتٸ.
«بۇعان قوسا استانا قالالىق ٸٸد-نٸڭ شەت تٸلٸن بٸلەتٸن 200 قىزمەتكەرٸ ٸرٸكتەلٸپ, ەربٸر ەكسپو نىسانىنا بەكٸتٸلدٸ», – دەلٸنگەن ەكەن بٸزگە جازىلعان جاۋاپتا. استانا قالاسى تٶتەنشە جاعداي باسقارماسىنىڭ 100 شاقتى قىزمەتكەرٸ, 11 تەحنيكا جەنە 5 تٸكۇشاق تٶتەنشە جاعدايلاردى ەسكەرتۋ مەن ٶرتتٸڭ الدىن الۋ بويىنشا ارنايى توپتىڭ قۇرامىنا ەنگەن.
«ەكسپو اۋدانىندا قاۋٸپسٸزدٸك اۋماعى ورناتىلىپ, وعان ارنايى جەنە اككرەديتتەلگەن كٶلٸكتەردەن باسقا جٷك كٶلٸكتەرٸنٸڭ كٸرۋٸ شەكتەلەدٸ. سوسىن, ەلوردا اۋماعى بويىنشا كٸرەتٸن كٶلٸكتەرگە تەكسەرۋ جٷرگٸزۋگە قاتىستى بارلىق «رۋبەج» بەكەتتەرٸندە كٷشەيتٸلگەن قاۋٸپسٸزدٸك شارالارى بەكٸتٸپ جاتىرمىز», – دەيدٸ مۇساقانوۆ. سولاي.
ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸ وسىنداي. باستىسى, سٶز بەن ٸس سەيكەس كەلسٸن دەپ كٷتەيٸك.
سٸز بٸلەسٸز بە?
ەكسپو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸنە 5 ملن ادام كەلەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە, ونىڭ 15% ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸنەن كەلەتٸن تۋريستەر, 85% قازاقستاننىڭ بارلىق ٶڭٸرٸنەن كەلەتٸندەر, 120 ەل جەنە 12 حالىقارالىق ۇيىم ٶزدەرٸنٸڭ كٶرمەگە قاتىساتىندارىن راستادى.
1 قاڭتاردان باستاپ ەكونوميكاسى دامىعان 45 ەلدٸڭ ازاماتتارى ٷشٸن 30 كٷنگە دەيٸنگٸ ۆيزاسىز كەستە ەنگٸزٸلدٸ. ولار سونداي-اق پوليتسيياعا تٸركەلۋدەن دە بوساتىلعان, ولارعا تٸركەلۋ شەكارادان ٶتكەن بويدا جٷرگٸزٸلەدٸ. ەكسپو-نىڭ قاتىسۋشىلارى مەن قوناقتارى تٸركەلۋدٸ ونلاين جٷيەسٸندە جٷرگٸزە الادى, بۇل ٶز كەزەگٸندە تٸركەلۋ شارالارىن جەڭٸلدەتٸپ, وعان كەتەتٸن ۋاقىتتى بٸرنەشە مينۋتقا دەيٸن ازايتپاق.
دايىنداعان, اياۋلىم شايماردان
