بۇل, بٸر جاعىنان, دٸنگە سەنۋشٸلەر قاتارىنىڭ كٶبەيۋٸنەن, ەكٸنشٸ جاعىنان, دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم مەسەلەسٸنٸڭ ٶسە تٷسٸپ وتىرۋىنان كٶرٸنٸس تابادى. قازٸرگٸ كٷندە شەشٸمٸن تاپپاعان جەكەلەگەن مەسەلەلەرگە قاراماستان, ەلٸمٸزدە دٸن سالاسىنا قاتىسى بار مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىستارى جٷيەلٸ دەڭگەيدە جولعا قويىلعانى تۋرالى تولىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. ياعني, وسىعان قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىم مەن قۇقىقتىق بازانىڭ نەگٸزٸ قالاندى. اتاپ ايتار بولساق, 2011 جىلعى مامىر ايىندا دٸن ٸستەرٸ اگەنتتٸگٸ قۇرىلىپ, سول جىلدىڭ قازان ايىندا «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. دٸن مەسەلەلەرٸمەن اينالىساتىن ارنايى ۋەكٸلەتتٸ ورگان قۇرىلىپ, دٸن سالاسىن رەتتەيتٸن جاڭا زاڭ كٷشٸنە ەنگەننەن بەرگٸ ۋاقىت ٸشٸندە كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعانىن بٸلەمٸز.دەگەنمەن, بٷگٸندە دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم ەلەمدٸك قوعامداستىقتى قاتتى الاڭداتىپ وتىرعان مەسەلەگە اينالدى.
دٸنٸمٸزدٸ بۇرمالاپ, ەرتٷرلٸ جاڭالىقتاردى ەنگٸزٸپ, دٸنٸمٸزدەن, تٸلٸمٸزدەن, دٸلٸمٸزدەن, مەدەنيەتٸمٸزدەن, قازاقتى قازاق ەتٸپ وتىرعان سالت-دەستٷرٸمٸزدەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدان ايىرىپ, حالىق اراسىندا ارازدىق, دۇشپاندىق, جەككٶرۋشٸلٸك, تاسباۋىرلىق تۋعىزىپ, ىنتىماعىنان, بٸرلٸگٸنەن ايىرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇمىتتىرعىسى كەلگەنٸ تٷرلٸ اعىمداردىڭ ٶتە بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
سونىمەن قاتار, كٶپتەگەن دٸني اعىمداردىڭ قاپتاۋىنا بايلانىستى قوعامدا كەرٸ ساياسي ۇعىمدار پايدا بولادى. ادامنىڭ سانا-سەزٸمٸن ۋلايتىن, ەلەمدٸك دٸندەردٸڭ اتىن جامىلىپ تەرٸس باعىت بەرەتٸن دٸني سەكتالاردىڭ ەكسترەمالدى تٷردە قاپتاۋى حالىققا زييانىن تيگٸزٸپ جاتىر. جالپى, ەكسترەميزم مەسەلەسٸ ونىڭ تٷرلٸ كٶرٸنٸستەرٸندە ەلەم بويىنشا ٶزەكتٸ تاقىرىپقا اينالىپ وتىر. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە ەكسترەميزم - ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە دٸني, ەكولوگييالىق, تاعى باسقا دا ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋ بارىسىندا ەربٸر قوعامدا, مەملەكەتتە باستى نازارعا الىناتىن نەگٸزگٸ باعىتتار. قاراپ وتىرساق, ەكسترەميزم ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامىعان جەنە ساياسي تۇراقتى ەلدەردە دە بەلەڭ الادى. دٸندەگٸ اق پەن قارانى اجىراتا الماعاندىقتان بٶتەن ٸستەرگە ەرٸپ, ەكسترەميستٸك كٶزقاراستى قولدايدى. ول ادام ٶزٸنٸڭ ەكسترەميستٸك ۇستانىمدا ەكەنٸن بٸلمەۋٸ دە مٷمكٸن, بٸراق ونى باسقارىپ وتىرعان توپ نەمەسە اعىم جەتەكشٸسٸ ونى ەكسترەميستٸك نەمەسە تەرروريستٸك ماقساتتا قولدانۋى بەلگٸلٸ دٷنيە. بٷگٸندە كٶپتەگەن ٶزدەرٸن «دٸني باعىتقا» جاتقىزاتىن ەكسترەميستٸك توپتاردىڭ نەگٸزٸنەن شىنايى دٸنگە ەش قاتىستى جوق ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. بار بولعانى دٸننٸڭ شاپانىن جامىلىپ, دٸني كۇندىلىقتارعا (بەيبٸت ٶمٸر, ەدٸلدٸك, وتباسى قۇندىلىقتارى, ەلسٸزگە كٶمەك بەرۋ, زورلىق قىلماۋ, بەيكٷنە ادامدى ٶلتٸرمەۋ جەنە ت.ب.) قارسى امال ەتٸپ وتىر.
جاستار – بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بولاشاعى, ول بٸزدەن كٷندەلٸكتٸ قامقورلىق پەن تىنىمسىز ٸلتيپاتتى قاجەت ەتەدٸ. جاستارىمىزدىڭ ادامزاتتىق بولمىستاعى, ەسٸرەسە, دٸن سالاسى سيياقتى نەزٸك سالاداعى قۇندى باعدارلارىن بٸلۋ ٶتە ماڭىزدى. سەبەبٸ, ادامنىڭ جەكە تۇلعا رەتٸندە كٶبٸنەسە جاس جىلدارىندا قالىپتاسا باستايدى.
دٸني كٶزقاراستاعى (دەسترۋكتيۆتٸ دٸني باعىتتاردىڭ ىقپالىنا تٷسكەن) كەيبٸر جاس ازاماتتار ٶزدەرٸن قوعام مەن مەملeكەتكە قاراما-قارسى قويىپ, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸنە جەنە ۇلتتىق دەستٷرلەرٸنە تەرٸس كٶزقاراسپەن قارايتىن بولدى. ولاردا تٸپتٸ زورلىق-زومبىلىق تەسٸلدەرٸن قولدانۋمەن مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ساياسي قۇرىلىمداعى زايىرلى سيپاتىن ٶزگەرتۋگە ىقىلاستارى پايدا بولۋدا. بۇل كٶرٸنٸستەر قوعامدا جاڭا ساياسي-ەلەۋمەتتٸك پٸشٸندەردٸڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپتەس.اسىل دٸنٸمٸز يسلامعا كٷيە جاعىپ, دٸن اتىن جامىلعاندار يسلام دەسە, زەرەسٸ زەر تٷبٸنە جەتٸپ, شوشىنىپ قارايتىن كٷيگە تٷسكەنٸ جاسىرىن ەمەس. قازاق دالاسىندا حانافي مەزھابى سالت-دەستٷرلەرٸمٸزبەن ساباقتاسىپ, كەڭ ەتەك جايعان. قازاق وسى مەزھابتى ۇستانا وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ ەدەت-عۇرپىن دا ساقتاپ قالعان, نامازىن وقي وتىرىپ قىمىزىن دا ٸشكەن, ورازاسىن ۇستاپ, بەيگەدە ات شاپتىرعان, بٸر اللاعا دۇعا ەتە وتىرىپ بالاسىنىڭ تۇساۋىن دا كەسكەن, اللاعا سەجدە ەتە وتىرىپ, كەلٸنٸنە قۇرمەت رەتٸندە سەلەم دە سالدىرعان, ازانىن شاقىرا وتىرىپ دومبىراسىن دا تارتقان. وسىنىڭ بەرٸ ۇلتتىق كەلبەتٸمٸزدٸ ساقتاپ, دٸنٸمٸزدٸ قورعاۋ بولىپ سانالعان. بٸز شاريعات پەن دەستٷردٸ ساباقتاستىرا بٸلگەن حالىقپىز. سولاردىڭ ارقاسىندا بٸزدە ەشقاشان دا دٸني الاۋىزدىقتار, كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر بولماعان.
قورىتا كەلە, ماقالا الماتى قالاسى دٸن ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ باسقارماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان بايقاۋعا قاتىسۋ ماقساتىندا دايىندالعانىن ەسكەرە وتىرىپ ويىمدى تٷيٸندەيٸن,دەستٷرلٸ دٸن بەيبٸتشٸلٸككە, بٸرلٸككە ٷندەيدٸ, ونىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان تٷپ-تامىرى بار. ونىڭ ماقساتى ادامداردى جاقسىلىققا شاقىرىپ, جاماندىقتان قايتارۋ. ال, ەكسترەميزم-قوعامنىڭ بەرەكەسٸ مەن بٸرلٸگٸنە قاۋٸپ تٶڭدٸرەدٸ. ەكسترەميزممەن كٷرەس ەلٸمٸزدە عانا ەمەس, ەلەمدە بولىپ جاتقان ٷلكەن مەسەلە. بٸز مەملەكەتتٸڭ زايىرلى, دەستٷرلٸ, دٸني قۇندىلىقتارىن ساقتاۋعا تيٸسپٸز. دٸني اقپاراتتى بەلگٸلٸ رەسمي اقپارات كٶزدەرٸنەن العان دۇرىس. سوندىقتان بٸزدٸڭ بٸرلٸگٸمٸز ەلدٸڭ دامۋى ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
ەبزەلبەك شىنار ماقساتقىزى
