دەستٷردٸڭ وزىعى: قازاق اۋىلدارى قالاي كٶشكەن?
سوناۋ سەگٸزٸنشٸ عاسىردا قازاق دالاسىنا ٸزگٸلٸكتٸڭ دەنٸ ەگٸلدٸ. بۇل – اللانىڭ باعا جەتپەس ۇلى نىعمەتٸ مەن شەكسٸز سىيى. يسلام ٶركەنيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنەن, قاسيەتتٸ قۇران قۇندىلىقتارىنان سۋسىنداعان دالانىڭ دانا ھەم دارا تۇلعالارى جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنا اينالدى. ساناعا سەۋلە سٸڭٸرۋگە تىرىستى. «قاراڭعى قازاق كٶگٸنە, ٶرمەلەپ شىعىپ, كٷن بولۋعا» (سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ) بەل بۋدى. ۇلتتى يمانعا ۇيىستىرىپ, كٸسٸلٸك كەيپٸن ساقتاۋعا, انا سٷتٸن اقتاۋعا ٷندەدٸ. اتانىڭ ەمەس, ادامنىڭ بالاسى بولۋعا (اباي قۇنانبايۇلى) شاقىردى. تٸلەكتٸڭ تٶرەسٸن تەكتٸ بابالارىمىز كٶرسەتٸپ كەتتٸ:
«بٸرٸنشٸ تٸلەك تٸلەڭٸز,
بٸر اللاعا جازباسقا» (بۇقار جىراۋ). «ەۋەلٸ ايات, حاديس – سٶزدٸڭ باسى» (اباي), – دەگەن ٶسيەتتٸ ٶلەڭدەر:
«ەۋەلٸ «بيسميللە» دەپ سٶز باستالىق,
اللانىڭ حاق جولىنان اداسپالىق...» نەمەسە:
«اعۋزى» مەنەن «بيسميللە» –
ەربٸر سٶزدٸڭ باستاۋى...» (ەبۋبەكٸر كەردەرٸ) – دەگەن جىرلار بٸر-بٸرٸمەن ٷندەسٸپ جاتتى. وسىلايشا حاق سەنٸمگە ۇيىعان ۇلتتىڭ ۇپايى ارتتى. قازاق حالقى قۇدايسىز قاۋىم قالىپتاستىرعىسى كەلگەن قوعامدا ٶمٸر سٷرسە دە اۋزىنان اللاسىن تاستاماي, جٷرەگٸنەن يمانىن جوعالتپادى. سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرمەدٸ, دٸنٸن دە ساتپادى. ارعى-بەرگٸ اقىن-جازۋشىلاردى ايتپاعاندا, كەشەگٸ كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ «قۇداي جوق» دەگەن تەربيەسٸن كٶرگەن, «اتاڭ – مايمىل, شەشەڭ – شيمپانزە» دەپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇنجىرعاسىن تٷسٸرگەن اتەيستٸك قوعامدا ٶمٸر سٷرگەن قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆ تا قاسقايىپ تۇرىپ:
«ساتپايمىن, ساتقان ەمەن دٸنٸمدٸ مەن,
ٶلمەيتٸن, ٶشپەيتۇعىن كٷنٸم بٸلەم.
تاپپايتىن كٷندە تىنىم, تٷندە تىنىم,
مۇسىلمان مۇحاممەدتٸڭ ٷمبەتٸمٸن», – دەپ جٷرەگٸنەن جىر تٶكتٸ.
اقيقاتتى اڭساۋ
بايىپپەن باعامداڭىز, جاراتۋشىنىڭ ۇلى سىيى – سانامەن سارالاڭىز, ادامعا قاشان دا دٸن كەرەك ەكەن. دٸن بولعاندا دا – حاقتىڭ دٸنٸ. بابالار سەنٸمگە سەلقوس قارامادى. مۇسىلمانشىلىققا مىعىم بولدى. عيبراتتى عۇمىر كەشتٸ. مۇسىلمان قازاقتى دٸنٸ مەن تٸلٸنەن ايىرۋ مٷمكٸن بولمادى. دٸن مەن تٸل جاناشىرى اياۋلى احاڭ (احمەت بايتۇرسىنۇلى) مۇنى كەسٸپ ايتقان: «قازاقتى دٸننەن ايىرۋعا بولماسا, جازۋىنان دا ايىرۋعا بولمايتىن جۇمىس. دٸنمەن بايلانىسقان جازۋ – دٸن جوعالماي جوعالمايدى» («اسىل دٸن جەنە ۇلت زييالىلارى» جيناعى, 4-بەت).
«تۇرادى ۇيات تۇرعان جەردە يمان,
ەدەبٸ پايعامباردىڭ بۇعان يلان.
ەر تٷرلٸ بۇزىقتىقتان ادامزاتتى,
تەك جالعىز بۇ دٷنيەدە ۇيات تيعان» («ون عاسىر جىرلايدى» جيناعى, 350-بەت), – دەپ ۇياتتى ۇستىن ەتكەن كٶرنەكتٸ ويشىل, اعارتۋشى, اقىن عۇمار قاراشتىڭ 1910 جىلى جارىق كٶرگەن «ويعا كەلگەن پٸكٸرلەرٸم» دەيتٸن قۇندى ەڭبەگٸن ەسكەرمەي كەتۋگە بولماس. سول كٸتاپتا اعارتۋشى «ادامدار دٸندٸ ساقتاي ما, ياكي دٸن ادامداردى ساقتاي ما?» دەگەن تاراۋىندا پاراساتتى پٸكٸر بٸلدٸرەدٸ.
وقىمىستى بىلاي دەيدٸ: «كٶپتەگەن كٸسٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, دٸن ادامزاتقا تەن نەرسە ەمەس, ٶز الدىنا جەكە پايدا بولعان نەرسە دەلٸنەدٸ. بۇلاردىڭ ويىنشا, دٸن مۋمين دەلٸنگەن نەرسە, عىلىمي تٷردە (ايتقاندا) سەنۋ, يلانۋ دەپ قارايدى... ولار ايتقانداي بولسا, دٸن كٸسٸنٸ ساقتاي المايدى, كەرٸسٸنشە دٸننٸڭ ٶزٸن كٸسٸلەر ساقتاۋ كەرەك بولادى. مۇنداي دٸن اقيقات عىلىم, بٸلٸممەن بٸرگە جاساي المايدى. بٸرەۋلەر حالىق كٶزٸ نەعۇرلىم اشىلا تٷسسە, دٸننٸڭ دە تىنىسى تارىلا تٷسەدٸ دەيدٸ. الايدا, قۇران كەرٸمنٸڭ ايتۋىنشا, دٸن جالعان نەرسە ەمەس, اعايىنداردىڭ شىن تابيعي سەنٸمٸ. بۇعان قاراعاندا ەشقانداي ادام دٸنسٸز ٶمٸر سٷرە المايدى. ...دٸن ادامدارعا مٷدۋار ەمەس, ادام دٸنگە مۇقتاج, ادامداردى دٸن عانا دٷنيەگە مەلٸم ەتەدٸ.
يسلام قاۋىمىنداعى بٸرقاتار ادامدار ناقتى, اقيقات دٸن جولىن تۇتپاي, دٸندٸ تەرٸس ۇعۋشىلار پٸكٸرٸن مالدانىپ, قاراڭعىلىققا, ناداندىققا قاراي بەت الدى. ...بٸزدٸڭ حالقىمىز اقيقات دٸندٸ ۇستاسا, بٸز نادان, جالقاۋ بوپ قاراڭعىلىقتا قالماعان بولار ەدٸك. ۇرلىق, قييانات, اراق ٸشۋ, كارتا ويناۋ سيياقتى حالىقتى بۇزاتىن قىلىقتان ادا بولار ەدٸك. دەمەك, شىن دٸندٸ تۇتساق, ەلەم الدىندا ماسقارا بولمايمىز. اقيقات دٸن جولىمەن تاپقان يگٸلٸكتەرٸمٸز ادال بولادى دا, ٶزگە جولمەن تاپقان نەرسەلەرٸمٸز ارام بولادى.
قايداعى بٸر ەسكٸ ىرىم-جىرىمعا سىيىنىپ دٸن جاساۋ لايىقسىز. ...اقيقات دٸن ەش ادامنىڭ جەلەپ-جەبەۋٸنە مۇقتاج ەمەس» («زامانا» جيناعى, 175-بەت).
يە, كەيبٸر ادامداردىڭ دٸنگە مويىنسۇنباۋ كەسٸرٸنەن قوعامدا ناداندىق بەلەڭ الدى. ەلدە دٸنسٸزدٸك جايلاعان كەزدە قازاقتىڭ قامىن ويلاپ قارتايعان قارت دانىشپان اباي:
«...ەل بۇزىلسا, قۇرادى شايتان ٶرمەك,
پەرٸشتە تٶمەنشٸكتەپ, قايعى جەمەك.
ٶزٸمنٸڭ يتتٸگٸمنەن بولدى دەمەي,
جەڭدٸ عوي دەپ شايتانعا بولار كٶمەك» («ون عاسىر جىرلايدى» جيناعى, 241-بەت), – دەپ تولعانسا كەرەك. مۇقاعاليدىڭ دا:
«قۇبىلاعا بەت الىپ قول قۋسىرىپ,
سەجدەگە باس قوياتىن قايدا كٷنٸم?» – دەۋٸ دە اقيقاتتى اڭساۋدان, ٶمٸردٸڭ بولماشى قىزىقتارىنا الدانباۋدان تۋعان دٷنيە ەدٸ. وسىدان كەيٸن اقىن-جىراۋلارىمىز مۇسىلمانشىلىقتى ۇستانبادى دەپ قالاي ايتا الامىز?.. ولاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ يمانعا ورنىققان, قانعا سٸڭگەن, دەستٷرگە ٷيلەسكەن, اسىل دٸنمەن استاسىپ جاتتى. يە, سالتپەن ساباقتاسقان يسلام قۇندىلىقتارىن قۇلاتپادى. قۇندىلىق قۇلاسا, بىلاي ايتقاندا, دٸن بولماسا دىم بولمايتىنىن بٸلگەن ەدٸ.
مەتەلدٸڭ مەنٸ
بٸز سٶز قادٸرٸن بٸلگەن حالىقپىز.
«ايتار سٶزدٸ سايلاپ العىن اقىلمەن,
جاۋابىڭ دٶپ, قاتار تٷسسٸن ناقىلمەن», – دەيدٸ جٷسٸپ بالاساعۇني بابامىز. قازاق تۋرا سٶزبەن تٶرەلٸك ايتىپ, دانالىقپەن داۋ شەشكەن.
يسلام دٸنٸن قابىلداعاننان كەيٸن مۇسىلمان قازاقتىڭ رۋحاني, مەدەني ٶمٸرٸندە جاڭا بەتبۇرىستار بولدى. يسلام قۇندىلىقتارى حالقىمىزدىڭ تٸلٸ مەن تٸرشٸلٸگٸندە كٶرٸنٸس تاۋىپ, سالتپەن ساباقتاسىپ, ەدەمٸ ٷيلەسٸپ جاتتى. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ٸس-ەرەكەتتەرٸ مەن تاعىلىمدى تەربيەسٸ ۇلتىمىزدىڭ بولمىسىنا, ٶن بويىنا سٸڭٸسٸپ كەتكەن.
حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ وي سالار وزىق سالاسى – ماقال-مەتەلدەردە كٶتەرٸلگەن تاقىرىپ, ايتىلار وي, توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ پايعامبارىمىز مۇحاممەدتٸڭ (س.ع.س.) دانالىعىمەن ٷندەسۋٸ سونىڭ دەلەلٸ دەر ەدٸك. ماقال – حالىقتىڭ مورالدىق كودەكسٸ, تەلٸمٸ مول تەربيە قاعيداسى. كٷندەلٸكتٸ ايتىپ جٷرگەن ناقىل سٶزدەردٸ اللا ەلشٸسٸنٸڭ (س.ع.س.) حاديسٸنەن تابامىز. بٸر قىزىعى, ماقال-مەتەلدەردٸڭ كەيبٸرەۋٸ ەرٸ تٸلدٸك, ەرٸ ماعىنا جاعىنان دا حاديس مەتٸندەرٸمەن بٸردەي.
ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) تەك دٸن مەسەلەسٸندە ەمەس, ٶمٸردٸڭ ەر سالاسىندا ٷمبەتٸنە ٷلگٸ-ٶنەگە بولعان. مىسالى, ەلەۋمەتتٸك سالاعا قاتىستى حاق ەلشٸسٸ (س.ع.س.) بٸر ٶسيەتٸندە بىلاي دەيدٸ: «ٷيدەن بۇرىن كٶرشٸ تاپ, جولعا شىقپاي تۇرىپ جولداس تاپ» (كەشفۋل-حافا, ٸٸ ت., 276-بەت). حالقىمىز وسى حاديستٸ ناقىلعا اينالدىرىپ: «ساپارعا شىقپاس بۇرىن سەرٸگٸڭدٸ سايلا, ٷي الماس بۇرىن كٶرشٸڭدٸ ويلا», – دەگەن.
حاديستە: «اسىقپاۋ – راحماننان (اللادان), اسىعۋ – شايتاننان», – دەلٸنسە, حالىق اراسىندا: «اسىققان شايتاننىڭ ٸسٸ», – دەگەن ناقىل كەڭ تاراعان.
تاعى بٸر مىسال. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) كٷللٸ ادام بالاسىنا: «كەڭەس قىلعان ەل ازباس», – دەپ ٶسيەت ەتسە, وسى حاديستٸ حالقىمىز دا ٶمٸرٸنٸڭ ٶزەگٸنە اينالدىرىپ, بەرتٸن كەلە ماقال رەتٸندە ايتىلىپ, تٸپتٸ قاسىنا ۇيقاسىن كەلتٸرٸپ بىلاي دەگەن: «كەڭەس قىلعان ەل ازباس, كەڭٸنەن پٸشكەن تون توزباس» (قاراڭىز: «حاديس – عۇرپىمىز, سٷننەت – سالتىمىز», 230-بەت).
بۇل – ەل اراسىندا كٶپ ايتىلاتىن ناقىلعا قاتىستى بٸز كەلتٸرگەن حاديستەردٸڭ بٸر پاراسى عانا. حاديستٸڭ نەگٸزٸندە, ماعىناسىندا تۋىنداعان ماقال-مەتەلدەر دە جەتەرلٸك. وسىدان كەيٸن قازاق اسىل دٸن – يسلامنان الىس بولدى دەپ قالاي ايتا الامىز?..
ەستٸلەردٸڭ ەسٸمٸ
دٸنسٸزدٸكتٸ, كەپٸر بولۋدى اتا جاۋ ساناعان بابالارىمىز ۇلدى ۇلىقتى, قىزدى قىلىقتى ەتٸپ تەربيەلەۋدٸ بالاعا ات قويۋدان باستاعان. ولار وسى تۇرعىدا پايعامبار حاديسٸن باسشىلىققا العان. اللا ەلشٸسٸ (س.ع.س.): «بالالارىڭا كٶركەم ەسٸم بەرٸڭدەر, اللانىڭ الدىندا ەڭ كٶركەم ەسٸمدەر ابدۋللا, ابدۋراحمان دەگەن اتتار, سودان سوڭ پايعامبارلاردىڭ اتتارىن قويىڭدار», – دەگەن. ال قازاقتىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن تۇلعالارىنىڭ ەسٸمدەرٸ پايعامبارلار مەن ساحابالاردىڭ اتىنا سەيكەس قويىلعان. ۇلىق ساپار – قاجىلىققا اتتانار الدىندا: «وت باسىندا نەمەرەگە, اس باسىندا كەلٸنگە, مال باسىندا مالشىعا «ەي, ٶي» دەپ وتىرىپ ٶلەتٸن باي شال بوپ ٶتسەم, مەن سەندەرگە لايىق ەكە, لايىق اعا-باۋىر بولعانىم قانى? تٸرلٸك تابىسپەن عانا تەتتٸ مە? تابىسقا جەتپەي تۇرعانداعى تالاپ پەن مۇرات ودان دا تەتتٸ دەپ بٸلەم. ەندەشە, بۇل ساپار مەنٸڭ ەندٸگٸ قالعان تٸرلٸگٸمنٸڭ مۇراتى...» (اباي جولى, ەكٸنشٸ كٸتاپ, 9-10-بەتتەر) – دەگەن قۇنانباي قاجىنىڭ قازاقتىڭ باس اقىنى اباي اتالىپ كەتكەن ۇلىنا يبراھيم دەپ ەسٸم بەرۋٸن قالايشا سەيكەستٸك دەيمٸز? الاش ارىستارى – احمەت بايتۇرسىنۇلى مەن مۇستافا شوقاي – پايعامبارىمىزدىڭ كٶركەم ەسٸمدەرٸنٸڭ بٸرٸ. ەليحان – حازٸرەتٸ ەليدٸڭ, مٸرجاقىپ پەن جاقىپ اقپاەۆتار – جاقىپ, جٷسٸپبەك – جٷسٸپ پايعامباردىڭ اتى. شوقاننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – مۇحاممەدقاناپييا, مۇقاعاليدٸكٸ – مۇحامەتقالي. دٸندار اقساقال احمەت تە ٶز بالاسىنا پايعامبارىمىزدىڭ قۇرمەتٸ ٷشٸن دٸنمۇحامەد دەپ ەسٸم بەرگەن.
سالتپەن ساباقتاستىرساق...
قازٸر قوعامدا بٸرەۋ تٷشكٸرٸپ قويسا دا مۇسىلماننان كٶرەتٸن كٶزقاراس بار. يدەولوگييانىڭ مىقتى قۇرالى سانالعان باتىستىق اقپارات اعىنى دا وسىلاي كٶرسەتۋگە تىرىسىپ-باعۋدا. دٸندٸ «رەفورمالاۋ» كەرەك دەيتٸندەر دە جوق ەمەس. دٸننەن قاۋٸپ كٷتەتٸن, كەڭەس زامانىن اڭسايتىن اقساقالداردى دا اراكٸدٸك كەزدەستٸردٸك. ٶكٸنٸشتٸ-اق. ولاردىڭ ويى: دٸندارلىق – قاۋٸپتٸ, دٸنسٸزدٸك – قالىپتى. راسىندا دا سولاي ما? جوق. «دٸن – قاۋٸپتٸ» دەپ جٷرگەندەردٸڭ ٶزٸ قاۋٸپتٸ. باسى اشىق نەرسە: يسلام – ٸزگٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك دٸنٸ. ۇلى تەلٸمگەر – پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) دا تەربيەسٸ وسىنداي. «شىن مۇسىلمان – تٸلٸ مەن قولىنان ەشكٸمگە زييانى تيمەيتٸن ادام» («جۇما مٸنبەرٸ», 264-بەت), – دەپتٸ. وسىدان ارتىق نە ايتۋعا بولادى. ال اناسىنا «كەپٸرسٸڭ» دەپ تٸل تيگٸزٸپ, اسىن ٸشپەي, كەلٸنگە سەلەم سالدىرماي سالت پەن سٷننەتتٸ «سوعىستىرىپ» جٷرگەن كەيبٸر جاستار بولسا, بۇل ولاردىڭ دٸني بٸلٸمسٸزدٸگٸنەن دەپ بٸلەمٸز. ونىڭ كٶزقاراسىنا بولا يسلامعا ٷركە قاراۋ دۇرىس ەمەس. ول دٸننٸڭ كەمشٸلٸگٸ ەمەس. دٸندٸ دۇرىس تٷسٸنە بٸلمەگەن, ونى دانالىقپەن ٶمٸرٸنە ەندٸرە الماعان ادامنىڭ كٸنەسٸ. دٸن مەن دەستٷردٸ حيكمەتپەن قابىستىرا الماۋىندا. ەيتپەسە, كەمەلدٸك – اللاعا, كەمشٸلٸك – ادامعا تەن ەمەس پە?
سەنٸمدٸ سەزۋ
بەرٸ سەنٸمنٸڭ كەرەك ەكەنٸن سەزەدٸ. تازالىقتىڭ قاجەتٸن بٸلەدٸ. بارلىق جاقسىلىقتىڭ باستاۋىندا يسلام تۇر. تاعى دا قايتالاۋعا تۋرا كەلەدٸ: دەمەك, دٸن بولماسا دىم بولمايدى.
قازٸر دٸندٸ تەك توپىراقتى ٶلٸمدە عانا ەسكە الاتىن ەسكٸ ەدەت قالدى. «جەلكەمٸزدە اجال تۇرعانىن» سەت سايىن سەزٸنەمٸز. بٸر قۇدايدىڭ بارىن مويىندايمىز. ەندەشە, قۇدايعا قۇل, ادامعا ۇل بولۋ عانا قالدى. اللانىڭ ەمٸرٸ دە وسى عوي: «جىن مەن ادامزاتتى ٶزٸمە قۇلشىلىق قىلسىن دەپ جاراتتىم» («زارييات» سٷرەسٸ, 56-ايات, قۇران كەرٸم قازاقشا ماعىناسى جەنە تٷسٸنٸگٸ, 524-بەت, اۋدارعاندار: عازەز اقىتۇلى, ماقاش اقىتۇلى).
اعابەك قوناربايۇلى,
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ باسپاسٶز حاتشىسى
