تيمۋر سەيٸتمۇراتوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە اق ٷي كرەملمەن از ۋاقىتقا بولسا دا تٸل تابىسقاندى دۇرىس دەپ تاۋىپ, بار نازارىن بەيجٸڭگە اۋدارعان.
“بايدەن پۋتينمەن سالعىلاسا بەرۋدٸ دوعارىپ, ايلاعا سالعاندى جٶن كٶرگەندەي. شارۋانىڭ سانكتسييامەن شەشٸلمەسٸنە كٶزٸ جەتكەندەي. رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ اقش-قا تٸسٸ باتپاسا دا, باتىستى بوپسالاۋى مٷمكٸن. سودان دا بولار “سولتٷستٸك اعىنعا” سانكتسييا سالۋدى كەيٸنگە قالدىردى. ۋكراينانى ناتو مەجٸلٸسٸنە شاقىرۋدان باس تارتتى. وسى ايدىڭ 16-ىندا جەنەۆادا پۋتينمەن جٷزدەسكەلٸ وتىر. كرەملدٸڭ كٶسەمٸ دە بايدەنمەن پەتۋالاسۋعا كەت ەرٸ ەمەس”, – دەيدٸ ول.
ەيتسە دە اقش-تىڭ بەيجٸڭگە قاتىستى پوزيتسيياسى بوساڭسىمايدى. كەرٸسٸنشە كٷرەستٸ كٷشەيتە تٷسۋدٸ كٶزدەپ وتىر. ەكونوميكالىق, ەسكەري-ساياسي, اقپاراتتىق سالاداعى تەكەتٸرەس مۇنىمەن تىنباي, ەپيدەميولوگييالىق باعىتقا ويىساتىن سىڭايى بار. امەريكا عالىمدارى كوروناۆيرۋس قىتايدىڭ “تٶل” ٶنٸمٸ ەكەنٸن, ونىڭ ۋحانداعى زەرتحانادا ەزٸرلەنگەنٸن ايدا ەلەمگە ەشكەرە ەتپەك.
سٶي دەگەن سەيٸتمۇراتوۆ الدىمەن The Wall Street Journal-دا جارىق كٶرگەن ماقالانى مىسال ەتٸپتٸ.
ماقالادا ٸندەت تۋرالى حابار بەرٸلمەي تۇرا (2019 جىلدىڭ قاراشاسىندا) ۋحانداعى زەرتحانانىڭ ٷش بٸردەي مامانى كوروناۆيرۋسقا ۇقساس سيمپتومدارمەن اۋرۋحاناعا جاتقىزىلعانى ايتىلادى. قىتاي كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان العاشقى جايتتى تەك بٸر اي ٶتكەسٸن جارييا ەتكەن, ەرٸ ۆيرۋستىڭ ادامنان ادامعا تارالمايتىنىن ايتىپ, ونىڭ شىعۋ تەگٸن ۋحانداعى بالىق بازارىمەن بايلانىستارعان.
“مۇندا بٸر شيكٸلٸك بارى انىق ەدٸ. اقش-تىڭ بارلاۋ قىزمەتٸ بەيجٸڭنٸڭ بٸر بارماعىن بٷگٸپ قالعانىن بٸلدٸ. ۆيرۋستىڭ قولدان جاسالعانى ترامپتىڭ تۇسىندا ايتىلا باستادى. بٸراق سايلاۋ قارساڭىنداعى قاربالاس بۇل مەسەلەگە تەرەڭ ٷڭٸلۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ.
بيلٸك باسىنا بايدەن كەلگەسٸن امەريكا ميلليونداعان ادامنىڭ ٶمٸرٸن ٷزگەن ٸندەتتٸڭ شىعۋ تەگٸن ٸندەتە زەرتتەۋگە كٸرٸستٸ. ترامپتىڭ تۇسىندا كوروناۆيرۋستىڭ قولدان جاسالعانىن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ جوققا شىعارعان ەيگٸلٸ دوكتور فاۋچي اياقاستى ايتقانىنان اينىپ, “COVID-19 زەرتحانادا ەزٸرلەنۋٸ ەبدەن مٷمكٸن” دەگەن جورامال جاساپتى.
فەيسبۋك پەن تۆيتتەر دە ۆيرۋستىڭ قىتايدىڭ قولىمەن جاسالعانىنا سەنەتٸن ازدى-كٶپتٸ اۋديتورييانى بلوكتاۋدى دوعارىپتى. ترامپتىڭ تۇسىندا ەلەمجەلٸلەر ۆيرۋسقا قاتىستى ەلگٸندەي اقپار تاراتقان كەز-كەلگەن پاراقشانى, توپتى اقتالۋعا مۇرشا بەرمەي بۇعاتتاپ تاستايتىن. سوعان قاراعاندا اقش-تىڭ ٸندەتتٸڭ شىعۋ تەگٸ مەن تارالۋىنا قاتىستى كٶزقاراسى ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان سىڭايلى…”, – دەيدٸ سەيٸتمۇراتوۆ.
…
اق ٷي باسشىسى دا ٸندەتتٸڭ “جاراتىلىسىن” ۋحانداعى زەرتحانامەن بايلانىستىرادى. بايدەن ۆيرۋستىڭ تابيعي تٷردە تارالعانىنا يلانباي وتىر. تٷنەۋكٷنگٸ مەلٸمدەسٸندە كوروناۆيرۋستىڭ زەرتحاناداعى اپات سالدارىنان اۋا جايىلعانى ايتىلعان. باتىس ەلدەرٸ دە اقش-تىڭ بولجامىن قۇپتاپ وتىر.
ال بايدەن امەريكانىڭ بارلاۋ قىزمەتٸنە ەزٸرگٸ قولدا بار مەلٸمەتتٸ ەلٸ دە تولىقتىرىپ, 90 كٷن ٸشٸندە زەرتتەۋ نەتيجەسٸنٸڭ قورىتىندىسىن جارييالاۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بارلاۋ ٸسٸنە باتىس ەلدەرٸ دە اتسالىسپاق.
اعىلشىننىڭ Telegraph جەنە Times باسىلىمدارىنىڭ حابارلاۋىنشا ۇلىبريتانييانىڭ “دجەيمس بوندتارى” قىتايدىڭ جالپاق ەلەمنەن جاسىرعان قۇپيياسىن جارييا ەتۋگە اسىق. كوروناۆيرۋستىڭ زەرتحانادان تارالعانىنا سەنەتٸن ەلدەردٸڭ قاتارى كٷن ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلەدٸ.
“بايدەن بۇيىرعان 9 ايدىڭ ٸشٸندە بۇعان قىتاي بۇلتارتپايتىنداي انىق-قانىق ايعاق تابىلۋى قاجەت. شىنى كەرەك اقش پەن باتىستىڭ بارلاۋ قىزمەتٸ تىم كەش قيمىلدادى. ترامپتىڭ سٶزٸن جىندىنىڭ ساندىراعىنا بالادى. قانشاما عالىمنىڭ ەڭبەگٸ ەسكەرۋٸسٸز قالدى. ولاردىڭ ارگۋمەنتٸ نىق, دەلەلٸ ايقىن ەدٸ”, – دەيدٸ سەيٸتمۇراتوۆ.
…
سولاردىڭ بٸرٸ تانىمال اعىلشىن عالىمى انگۋس دالگليش پەن بەلگٸلٸ نورۆەگ ۆيرۋسولوگى بيرگەن سورەنسەن. بۇل ەكەۋٸ ۆيرۋستىڭ جاساندى جولمەن جاسالعانىن بىلتىرعى جىلى-اق مەلٸمدەگەن. قولدارىندا ناقتى دەلەل بارىن, ونى دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا ۇسىنۋعا ەزٸر ەكەنٸن ايتقان دەيدٸ سەيٸتمۇراتوۆ.
“قىتاي عالىمدارى كوروناۆيرۋستى زەرتحانادا جاساپ شىقتى. ارتىنان ۆيرۋستى تابيعي تٷردە تارالعانداي ەتٸپ حابار تاراتىپ, كٶزگە تٷسەر ايعاقتىڭ كٶزٸن جويىپ, ٸزٸن جاسىرماق بولدى. ۋحان عالىمدارىنىڭ 2002 جىلمەن 2019 جىلعا دەيٸنگٸ تەجٸريبەلەرٸن تٷگەل سٷزٸپ شىقتىق. قىتاي عالىمدارى كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا تٷرٸن ويلاپ تابۋعا تالپىنعان دەگەن توقتامعا كەلدٸك”, – دەگەن ەدٸ بۇعان دەيٸن دالگليش مىرزا.
ال سورەنسەننٸڭ ايتۋىنشا ۋحان زەرتحاناسىنىڭ ماماندارى ادام اعزاسىنا تەز تارالاتىن ۆيرۋستى ويلاپ تابۋعا تىرىسقان.
“بۇل تەز تارالۋىمەن قويماي ادامدى الىپ جىعاتىن اسا قاۋٸپتٸ, جۇقپالى ۆيرۋس ەدٸ. ٷڭگٸردەگٸ جارقاناتتىڭ اعزاسىنداعى ۆيرۋستى نەگٸزگە الىپ, ونى SARS-تىڭ بۇعان دەيٸنگٸ تٷرٸمەن “بۋدانداستىرىپ”, قاۋٸپتٸ مۋتانتقا اينالدىردى. بۇعان دەلەل كوروناۆيرۋستىڭ “تٸكەنەگٸنەن” تابىلعان تٶرت ساتىلى امين قىشقىلى”, – دەيدٸ دالگليش.
نورۆەگ ۆيرۋسولوگى ەرٸپتەسٸنٸڭ سٶزٸن قۇپتاپ وتىر.
“ۆيرۋس ادام جاسۋشاسىنا كەنەشە جابىسادى. جاسۋشا تەرٸس ٶرٸستٸ بولسا دا تالعامايدى. مۇنداي تٶرت ساتىلى امين قىشقىلى تابيعاتتا تىم سيرەك كەزدەسەدٸ…”, – دەيدٸ ول.
بىلتىرعى جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا ەيگٸلٸ ۆيرۋسولوگ, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ليۋك مونتانە دە دەل وسىعان ۇقساس پٸكٸر بٸلدٸرگەنٸ ەسٸمٸزدە. فرانتسۋز عالىمى ۆيرۋستىڭ جابايى جانۋاردان جۇققانىنا سەنبەيتٸنٸن, مۇنىڭ بەرٸن بەيجٸڭ بيلٸگٸ ويلاپ تاپقانىن, ۆيرۋستىڭ ۋحانداعى زەرتحانادان تارالعانىن ايتقان ەدٸ.
“ەلبەتتە قىتاي مۇنى مويىندامايدى. ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگٸن انىقتاۋعا تىرىسقان اقش-تىڭ جولىن كەسۋگە تىرىسادى. ايىپتى امەريكانىڭ ٶزٸنە ىسىرىپ, مۇنى ساياسي ويىنعا بالاپ وتىر. ەيتكەنمەن ەلٸپتٸڭ ارتىن باعايىق. بايدەن بارلاۋ قىزمەتٸنە 90 كٷن مۇرسات بەردٸ. وسى ٷش ايدىڭ ٸشٸندە ۆيرۋستىڭ جاساندى جولمەن جاسالعانى انىق دەلەلدەنسە اق ٷي قىتايدى وق شىعىنداماي-اق الادى. الپاۋىت دەگەن اتاعىنان ايىرادى.
اقش پەن قىتايدىڭ ارپالىسى كەمەلٸنە كەلٸپ, ارناسىنان اسىپ تٶگٸلۋگە شاق تۇر. 90 كٷنننەن كەيٸن بۇل شايقاستىڭ جەڭٸمپازى بەلگٸلٸ بولادى”, – دەيدٸ سەيٸتمۇراتوۆ.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
