بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸ 8 اقپاننان باستاپ رەسەي مەن بەلارۋسپەن بٸرلەسكەن ورتاق ەنەرگەتيكالىق جٷيەدەن (برەلل) ٶز جەلٸلەرٸن تولىقتاي اجىراتىپ, ونى ەۋروپالىق وداقتاعىعا قوسۋعا رەسمي تٷردە كٸرٸستٸ. لاتۆييا, ليتۆا جەنە ەستونييا پرەزيدەنتتەرٸ بۇل وقيعانى "تاريحي سەت" دەپ مەلٸمدەدٸ, ٶيتكەنٸ بۇل وسى ەلدەر ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋدٸ بٸلدٸرەدٸ, دەپ جازادى Dalanews.kz.
بۇل شەشٸمنٸڭ سالدارى قانداي بولۋى مٷمكٸن نەمەسە تاراپتار قاي جاعىنان ۇتىپ, قاي جاعىنان ۇتىلۋى ىقتيمال
الدىمەن برەلل جٷيەسٸ دەگەن نە ەدٸ? سونى تٷسٸنٸپ الالىق. بۇل - بەلارۋس, رەسەي, ەستونييا, لاتۆييا, ليتۆا ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا 2001 جىلى جاسالعان كەلٸسٸم نەگٸزٸندە قالىپتاسقان ورتاق ەنەرگەتيكالىق شەڭبەر. ول ەلدەر اراسىنداعى جوعارىۆولتتى جەلٸلەردٸ بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستىرىپ, ەلەكتر قۋاتىنىڭ ارتىق نە كەم تۇستارىن تەڭەستٸرٸپ كەلگەن. مەسەلەن, بٸر ەلدە ەنەرگييا جەتٸسپەي جاتسا, كٶرشٸسٸمەن اۆتوماتتى تٷردە الماساتىن دايىن جٷيە بار دەگەندەي. سونىمەن قاتار تاراپتار بٸر-بٸرٸنە ەكسپورت جەنە يمپورت رەتٸندە دە ەلەكتر قۋاتىن جەتكٸزۋدە وسى جٷيەنٸ تيٸملٸ پايدالانىپ كەلگەن. دەگەنمەن 2022 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸ برەلل جٷيەسٸندە بولعانىنا قاراماستان رەسەي مەن بەلارۋستەن ەلەكتر قۋاتىن كٶپ كٶلەمدە ساتىپ الۋدى قىسقارتقان.
ساياسي قىسىم مەن بوپسالاۋعا جول بەرمەيمٸز!
ليتۆا پرەزيدەنتٸ گيتاناس ناۋسەدا "ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزدٸك, ەندٸ ساياسي قىسىم مەن بوپسالاۋعا جول بەرمەيمٸز" دەپ مەلٸمدەدٸ. شىنىندا دا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸ كەڭەس وداعى زامانىنان بەرٸ رەسەي-بەلارۋس جەلٸسٸنە بايلانعان ەدٸ. ال ەۋروپالىق وداققا قوسىلعاننان كەيٸن, ەسٸرەسە 2017 جىلدان باستاپ, ليتۆا, لاتۆييا جەنە ەستونييا 2025 جىلعا دەيٸن "برەلل-دەن تولىقتاي شىعامىز" دەپ شەشكەن. سول نيەتٸن ولار قازٸر ٸسكە اسىرا الدى.
"بۇل ماقساتقا ەو تاراپىنان 1,6 ملرد ەۋروعا جۋىق قارجى بٶلٸندٸ. قارجىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ ترانسشەكارالىق ينفراقۇرىلىمدى (مىسالى, پولشا ارقىلى كەلەتٸن جاڭا ەلەكتر جەلٸلەرٸن) سالۋعا جۇمسالماق", دەپ جازدى Deutshe Welle.
ساياسي "اجىراسۋدىڭ" قىمباتقا تٷسكەنٸ مە?
الايدا مۇنداي "ەنەرگەتيكالىق اجىراسۋدىڭ" ٶز سالدارى بار, دەپ جازعان رەسەيلٸك "ەكسپەرت" باسىلىمى, تٸپتٸ ونىڭ ەسەپ-قيسابىن دا شىعارىپ تا ٷلگەرٸپتٸ.
سونىمەن, ەڭ الدىمەن, ٷش ەلدٸڭ ەنەرگييا بالانسىنا كٶز جٷگٸرتەلٸك. لاتۆييا, ليتۆا جەنە ەستونييا بىلتىر ساعاتىنا 27,1 ملرد كۆت ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنعان, بٸراق ٶزدەرٸ سونىڭ 18,5 ميللياردتىن عانا ٶندٸرگەن. دەمەك, ولارعا شامامەن 8,6 ملرد كۆت·ساعات جەتپەيدٸ, ياعني تۇتىنىستىڭ 31 پايىزعا جۋىعى سىرتتان كەلەدٸ. كەزٸندە بۇل تاپشىلىقتىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن رەسەي مەن بەلارۋس جاۋىپ وتىرعان. مىسالى, ليتۆادا 2009 جىلى يگنالين اەس-ٸ جابىلعالى بەرٸ ەلەكتر قۋاتىن يمپورتتاۋ قاجەتتٸلٸگٸ مىقتاپ ارتتى, قازٸرگٸ تاپشىلىعى - 4,5 ملرد كۆت·ساع شاماسىندا. ەستونييادا تاپشىلىق — 3 ملرد, ال لاتۆييادا — 1 ملرد كۆت·ساع.
بٸراق بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸ سوڭعى جىلدارى رەسەيدەن تٸكەلەي ساتىپ الۋدى توقتاتىپ, پولشا, شۆەتسييا, فينلياندييا سيياقتى ەو ەلدەرٸنەن توكتى قىمباتقا يمپورتتاي باستادى. نەتيجەسٸندە 2019 جىلى بۇل مەملەكەتتەر رەسەيدەن شامامەن 15,8 ملرد كۆت·ساع ەنەرگييا السا, 2024 جىلى بۇل كٶلەم 11,1 ملرد-قا تٷستٸ. يمپورت ازايدى دەگەنمەن, باعا قىمباتتادى: 1 كۆت·ساع ٷشٸن تٶلەنەتٸن ورتاشا تاريف 0,044 دوللاردان 0,082 دوللارعا ٶستٸ. ەگەر بۇرىنعىداي كٶلەمدە ساتىپ الا بەرسە, جىلدىق شىعىن 1,295 ملرد دوللارعا جەتەر ەدٸ, ياعني 2019 جىلداعى 705 ملن دوللارمەن سالىستىرعاندا 590 ملن دوللارعا ارتىق. بٸراق تۇتىنىستى ٷنەمدەۋدٸڭ ارقاسىندا "قوسىمشا شىعىن" شامامەن 200 ملن دوللاردىڭ اينالاسىندا قالدى. مۇنىڭ ٶزٸ دە از قاراجات ەمەس. دەمەك, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸ قىمبات يمپورتقا تەۋەلدٸلٸكتٸ بٸراز سەزٸنۋدە.
ەندٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ قايدان كەلٸپ جاتقانىن تالدايىق. 2024 جىلى شۆەتسييا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸنە 5,2 ملرد كۆت·ساع تاسىمالداپ, باستى جەتكٸزۋشٸگە اينالعان. مۇنى شۆەتسييانىڭ سۋ جەنە جەل ەنەرگيياسىنا باي بولۋى, ياعني ارزان ەلەكتر ٶندٸرٸسٸ پوتەنتسيالىمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى. فينلياندييا, كەرٸسٸنشە, كابەلدٸك جەلٸلەردٸڭ ٸستەن شىعۋىنا بايلانىستى (EstLink-2) 42 پايىزعا از جٸبەرگەن, بارلىعى 4,2 ملرد كۆت·ساع شاماسىندا. ال پولشا تاسىمالىن 63 پايىزعا ارتتىرعان, كٶلەم - 1,7 ملرد كۆت·ساع جەتكەن. قالاي بولعاندا دا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸ ٷشٸن بٷگٸنگٸ تاڭدا رەسەي-بەلارۋس جەلٸسٸ ٸس جٷزٸندە اجىراتىلعان.
كٷن شىقپاي, جەل سوقپاي قالسا نە ٸستەيدٸ?
بۇل جەردە تاعى بٸر ماڭىزدى قاۋٸپ — ٷش ەلدٸڭ ٶز ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىمى جاڭارتىلاتىن كٶزدەرگە قاتتى سٷيەنەدٸ. مىسالى, ليتۆاداعى ەلەكتر ٶندٸرٸسٸنٸڭ 76, لاتۆييادا 75, ەستونييادا 44 پايىزى نەگٸزٸنەن جەل, كٷن نەمەسە گەس ارقىلى كەلەدٸ. مۇنداي "تابيعاتقا تەۋەلدٸ" جٷيەدە كٷن شىقپاي, جەل تۇرماي قالسا, ٶندٸرٸس كٷرت تٶمەندەپ, باعا ٶسەدٸ نەمەسە مٷلدەم جارىقسىز وتىرۋ قاۋپٸ بار. بۇرىن رەسەي مەن بەلارۋستەن اۆتوماتتى تٷردە ەنەرگييا الىنىپ, مۇنداي قيىندىق بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە وڭاي شەشٸلٸپ كەلگەن. ەندٸ اپاتتىق جاعداي بولعان كەزدە, كٶرشٸ ەلدەردەن بٸردەن قۋات الا قويۋ مٷمكٸن ەمەس. مەسەلەن, 5 اقپاندا ەستونيياداعى اۋۆەرەسكايا ستانتسيياسى (270 مۆت) مەن نارۆاداعى بٸر بلوك (200 مۆت) قاتار ٸستەن شىققاندا, ەلدە 470 مۆت تاپشىلىق بايقالدى. بۇرىن وسىندايدا بەلارۋس پەن رەسەي كٶمەكتەسكەن بولسا, ەندٸ ونداي مٷمكٸندٸك شەكتەلگەن.
بەلارۋس قاتتى زارداپ شەگەدٸ
ەكٸنشٸ جاعىنان, رەسەي مەن بەلارۋس تە ازدى-كٶپتٸ شىعىن كٶرٸپ وتىر. الايدا رەسەيدٸڭ جالپى ەكسپورتىندا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸنە جٸبەرٸلەتٸن ەلەكتر كٶلەمٸ ەدەۋٸر از بولاتىن, تابىستىڭ 25 پايىزى شاماسىندا دەپ ەسەپتەلگەن. تٸپتٸ ەۋروپا باعىتىنداعى ەكسپورت تولىعىمەن قىسقارعان سوڭ دا, بۇل رەسەيدٸڭ جالپى بيۋدجەتٸنە ايتارلىقتاي اۋىر سالماق سالمادى: ەنەرگييا ەكسپورتىنان تٷسەتٸن كٸرٸس ەل ەكسپورتىنىڭ 0,2 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. ال بەلارۋس كٶبٸرەك زارداپ شەكتٸ دەۋگە بولادى. ولار ليتۆا شەكاراسىنان نەبەرٸ 40 شاقىرىم جەردەن وستروۆەتس اەس-ٸن (قۋاتى 2400-2500 مۆت) تۇرعىزعان ەدٸ. باستى ماقسات — بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸنە ەنەرگييا ساتۋ. الايدا ليتۆا بۇدان بٸردەن باس تارتىپ, جەلٸلەرٸن بۇعاتتاپ تاستادى. 2019 جىلى 2,4 ملرد كۆت·ساع جەتكٸزٸلسە, 2020 جىلدان بەرٸ كٶرسەتكٸش كٷرت قۇلدىراپ, 700 ملن كۆت·ساع-قا تٷسكەن. وسىلايشا بەلارۋستٸڭ جىل سايىن جوعالتاتىن تابىسى 38-132 ملن دوللار شاماسىنا جەتكەن. بۇل جاعدايدا مينسك ٸشكٸ تۇتىنىستى ۇلعايتىپ, قالاداعى جىلىتۋ جٷيەسٸنە ەلەكتر قازاندىقتارىن ورناتىپ, كٶلٸك پەن تۇرعىن ٷي سەكتورىن كٶبٸرەك ەلەكترگە كٶشٸرۋگە تىرىسۋدا. وسىلايشا اەس ٶندٸرگەن قۋاتتى ٶزٸ يگەرۋگە تىرىسىپ, گازعا دەگەن سۇرانىستى دا ازايتپاق.
قورىتا ايتقاندا, بالتىق ەلدەرٸ ٷشٸن باستى جەتٸستٸك — رەسەي مەن بەلارۋسكە تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتىلىپ, ساياسي تۇرعىدا "ەنەرگەتيكالىق دەربەستٸكتٸ" نىعايتۋ بولدى. ەۋروپالىق وداق بۇل قادامدى قولداپ, اۋقىمدى ينۆەستيتسييا قۇيدى. دەگەنمەن بٸرقاتار تەۋەلكەلدەر تۋىندادى: ەلەكتر تاريفتەرٸنٸڭ قىمباتتىعى, رەزەرۆتٸك قۋات كٶزٸنٸڭ بولماۋى جەنە جەل مەن كٷن ەنەرگيياسىنا تىم كٶپ يەك ارتۋ. ال بەلارۋس پەن رەسەي ٷشٸن بۇل ەكسپورتتان تٷسەتٸن كٸرٸستٸڭ بٸر بٶلٸگٸنەن ايرىلۋ بولسا دا, اسا ٸرٸ شىعىن ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە, بەلارۋس ٸشكٸ نارىقتى كەڭەيتٸپ, اەس قۋاتىن تولىقتاي پايدالانۋدىڭ امالىنا كٶشٸپ جاتىر. ەندەشە برەلل جٷيەسٸنٸڭ قۇلاۋى تەك ەنەرگەتيكا تۇرعىسىنان ەمەس, گەوساياسي سالماعى بار, ساياسي شەشٸم دەۋگە نەگٸز بار. ال الداعى ۋاقىتتا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸنٸڭ ەنەرگودەربەستٸگٸ تولىق قامتاماسىز ەتٸلە مە, ونى الداعى ۋاقىت كٶرسەتەدٸ.
