ول 2009-2013 جىلدار ارالىعىندا جامبىل وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بولدى. نەبەرٸ 40 جاسىندا مۇنداي لاۋازىمعا جەتكەندەر نەكەن-ساياق. ەل اراسى گۋ-گۋ ەڭگٸمەنٸ سول كەزدە بوراتقان. «ەڭ جاس ەكٸم» دەستٸ, «ٶتە ٸسكەر ەكەن» دەستٸ. ەڭ باستىسى, باسىنان بۇلت ارىلماعان جامبىل وبلىسىنداعى ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردى بٸر شەشسە, وسى بوزىمباەۆ شەشەدٸ دەپ اتتاندادى. ەۋليەاتا ٶڭٸرٸنٸڭ قانشالىقتى ٶسٸپ-ٶركەندەگەنٸ بارشا جۇرتقا مەلٸم. بۇرىنعىسىنان اسىپ تا كەتكەن جوق, كەم دە قالعان جوق. ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەردٸڭ بەلورتاسىندا جٷردٸ... بٸراق ەكٸمنٸڭ اتىن ٸسكەرلٸگٸ ەمەس, تارازداعى بازارلاردى كٶشٸرۋ كەزٸندە جۇرت جيٸ ەستي باستادى. نەپاقاسىنان ايىرىلعالى تۇرعان ساۋداگەرلەر كٶشپەيمٸز دەپ كەيٸنگە تارتقانىنا قاراعان جوق, شۋلاعان جۇرتتى سٷيرەپ شىعارىپ, قالا ورتاسىنداعى بازاردى سٷردٸ دە تاستادى. جاس ەكٸمنٸڭ قارقىنىنا تاڭىرقاپ, بەلدەن باسۋعا ٷيٸر ەكٸمگە تٸكسٸنە قاراعانى جادىمىزدا. «مۇنىڭ قالاي?» دەگەندەرگە سٶز شىعىنداعان ەكٸمدٸ كٶرمەدٸك. اقىرى, ساۋداگەرلەر سابىرعا تٷستٸ. جۋان جۇدىرىقتان سەسكەنٸپتٸ دەگەندٸ ەستٸدٸك...
تاراز جۇرتشىلىعى بوزىمباەۆ ەكٸمدٸككە بيزنەس پەن ٶندٸرٸس سالاسىنان كەلگەنٸن ايتىپ, ول وبلىستى باسقارعان جىلدارى ٶڭٸردەگٸ مەدەنيەت سالاسىنا جٸتٸ كٶڭٸل بٶلٸنبەگەنٸن سٶز ەتەدٸ. ونىڭ اينالاسىنا ەرتكەن كومانداسى كٸلەڭ كەسٸپكەرلەر, مۇنايشىلار, ٸرٸ قارجى ورتالىقتارىنىڭ مامانى بولدى, ونىسىنا قارسىلىعىمىز جوق, ەتتەگەن-ايى, مەدەنيەت, رۋحانييات سالاسىنا مويىن بۇرۋعا تىم ەنجارلىق تانىتتى دەگەندٸ جيٸ ەستيمٸز. ەكٸم سول جىلدارى جىل سايىن بٸرنەشە رەت بيزنەس-فورۋمدار ٶتكٸزٸپ, وعان ەلدەن جەنە شەتەلدەن ٸرٸ كەسٸپورىن باسشىلارىن, اقىلمانداردى, ينۆەستورلاردى شاقىرىپتى. ەگٸن, مال شارۋاشىلىعىنا بەيٸم ٶڭٸردە, تٷستٸ مەتالداردىڭ تٷر-تٷرٸ بار ەكەنٸ شىن. بٸراق سولاردىڭ قىزىعىن ٶڭٸر جۇرتشىلىعى كٶردٸ مە ەكەن? كٶرسە جۇمىسسىزدىق, كەدەيلٸك مٷلدەم جويىلسا كەرەك ەدٸ. ولاي بولمادى عوي. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ سىقاعان تسيفرلارعا سەنسەڭٸز, جاعدايىمىز ەلدەقاش جاقسارعان. بوزىمباەۆ تا سولاي ەسەپ بەرٸپ كەتتٸ... ولاردىڭ سٶزٸنە سەنسەك, ەكٸمگە مەدەنيەت تۋرالى كەڭەس بەرەتٸندەر تىم از بولىپتى. «مەدەنيەتسٸز ەكٸم دەگەلٸ تۇرعان جوقپىن, بٸراق مەدەنيەت سالاسىنا كٶڭٸل بٶلۋگە اتٷستٸ قاراعانى قايران قالدىرادى» دەيدٸ وسى ٶڭٸردٸڭ تۋماسى بٸزدٸڭ سۋىرتپاقتاپ سىر تارتقانىمىزدا. راس, مەدەنيەت... كەرەك ەدٸ. سول قۇرعىر ەلٸ جەتپەي تۇر ما دەگەن ويعا قالامىز كەيدە...
«مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنەمٸن»
ول جامبىلعا كەلگەندە, بٸرٸنشٸ كەزەكتە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ – انا تٸلٸن ٷيرەنۋگە انت بەردٸ. ەكٸم ۋەدەسٸندە تۇردى. «اباي جولىن» ەركٸن تٷسٸنبەسە دە, «ەلٸپپەنٸ» قينالماي وقيتىن دەڭگەيگە جەتتٸ. بۇعان دا شٷكٸر. كەزٸندە, بۇدان 7-8 جىل بۇرىن ٷكٸمەتباسى بولعان كەرٸم مەسٸموۆتىڭ ٶزٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ تەز ارادا يگەرەمٸن دەپ ۋەدە بەرگەن ەدٸ عوي... سونداعى ٷيرەنگەنٸ «سالاماتسىزدار ما?» دەگەن بٸر سٶز بولسا كەرەك. مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸ تەك قازاق تٸلٸندە جينالىس ٶتكٸزەدٸ ەكەن دەگەندٸ ەستٸسەك قۇلاعىمىز كەرەڭ بولسىن. وعان قاراعاندا, قانات الدابەرگەنۇلى ەجەپتەۋٸر تاباندىلىق كٶرسەتتٸ. قاعاز جٷزٸندە ەلدەقاشان (ٸس جٷزٸندە قاشان كٶشەرٸمٸزدٸ قۇداي بٸلسٸن) مەملەكەتتٸك تٸلگە كٶشكەن ەلٸمٸز ٷشٸن بٸر ەكٸمنٸڭ تٸل سىندىرۋىنىڭ ٶزٸ قاباعات قۋانىش بولىپ تۇرعانىن نەسٸن جاسىرالىق. الماتىدا ٶسكەن عوي دەپ جۇباتامىز دا ٶزٸمٸزدٸ. سول ەكٸمٸڭٸز پاۆلودارعا بارعالى بەرٸ ٷيرەنگەن تٸلٸن ۇمىتىپ قالمادى ما ەكەن وسى? ونسىزدا ورىسقولدى ورتانىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, رەسمي تٸلدە جينالىس ٶتكٸزۋدٸ ەدەتكە اينالدىردى دەيدٸ جەرگٸلٸكتٸ جۇرتشىلىق. كٸم بٸلگەن? جامبىلداعى قازاقى ورتادان العان «سترەسستەرٸن» ەمدەپ جٷرگەن شىعار...
ەكٸمدەردٸ اۋىستىرۋ
پاۆلودارلىقتار بٷي دەيدٸ: «ەكٸم بوزىمباەۆ كەلگەلٸ بەرٸ جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ ساياسي ھەم زييالى ورتاسىمەن شىعىسا المادى». ول قانداي ساياسي ەليتا? ەستۋٸمٸزشە, وندا ەكٸ توپ بار. بٸرٸ – ورىس ۇلتشىلدارى, قىمس ەتسە اتتانداپ, ەكٸمدەردٸڭ ەر ٸسٸنەن ۇلتتىق كەمسٸتۋشٸلٸك, بٶلۋ, تٸلدٸ الالاۋ فاكتورلارىن ٸزدەيتٸن توپ. ەكٸنشٸسٸ, قازاق تٸلٸ مەن ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋدى ماقسات تۇتقان ات تٶبەلٸندەي ورتا. قانات مىرزا وسى توپتىڭ بٸرٸنشٸسٸنە سەنٸپ, ەكٸنشٸسٸن كەيٸنگە يتەرگەنٸ جايلى بۇعان دەيٸن باسپاسٶزدەن وقىعانبىز. سونداي-اق, ول ەلٸكٷنگە دەيٸن جەرگٸلٸكتٸ ساياسي توپپەن, ەسٸرەسە بۇرىنعى اۋدان, قالا ەكٸمدەرٸمەن تٸل تابىسا الماعانى بايقالادى. جۋىردا عانا وبلىستا بٸرنەشە اۋداننىڭ ەكٸمٸ ارت-ارتىنان ورىندارىن بوساتتى. ولاردىڭ كٶبٸ, بوزىمباەۆ ەكٸم بولعالى بەرٸ ەرتٷرلٸ سىلتاۋ ٸزدەپ, ورىندارىنان الىپ تاستاۋعا قۇلشىنعانىن ايتىپتى. دەمەك, پاۆلودار ەلٸنٸڭ ەكٸمنٸڭ بۇلعاق ساياساتىنا كٶڭٸلدەرٸ كٶنشٸمەيدٸ. ەگەر مەسەلەنٸڭ بەرٸ جەرگٸلٸكتٸ اتقامٸنەرلەردٸ اۋىستىرۋمەن شەشٸلسە, وندا بوزىمباەۆتىڭ بۇل كٷندەرٸ ۇيقىسى تىنىش بولار ما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن?!..
[caption id="attachment_11128" align="alignleft" width="377"]
اسقار دجالدينوۆ... كٸم?
ەكس-ەكٸم ەرلان ارىننىڭ سٶزٸن بٸر كٸسٸدەي سٶيلەگەن قازاقتٸلدٸ زييالى قاۋىمنىڭ دەنٸ بوزىمباەۆتىڭ توقپاعىنىڭ دەمٸن تاتىپ ٷلگەردٸ. ەرينە, اشىق تٷردە ساباۋ, قىسىم كٶرسەتۋ ەمەس. ورىستٸلدٸ باسىلىمدار مەن جەرگٸلٸكتٸ ورىس ۇلتشىلدارى ارقىلى ولاردى ەلدٸڭ جاۋى ەتٸپ كٶرسەتۋگە ۇمتىلدى. سونىڭ باسى-قاسىندا ەكٸمنٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى اسقار دجالدينوۆ دەگەننٸڭ جٷرگەنٸن ايتادى. بۇل كٸم دەيسٸز بە? قۇداي-اۋ, بۇل جٸگٸتتٸڭ اتى قازٸر ەل بويىنشا مەشھۇر. كەزٸندە تارازداعى باسىلىم بٸتكەن اسقار دجالدينوۆتى كٶرسە, كٸرەرگە تەسٸك تاپپاي ساسقالاقتايتىنىن تالاي مەرتە ايتىپ, ارىز-شاعىم جولداعان. سول كەزدەرٸ دجالدينوۆكە جاپپار دەمەگەننٸڭ بەرٸ قىسىم كٶرٸپ, «ٶز ەرٸكتەرٸمەن» ورنىن بوساتىپتى. رەداكتور بٸتكەندٸ الدىنا شاقىرىپ الىپ: «ارىزىڭدى جاز دا, جۇمىستان كەت!» دەپ, ەكٸ اياعىن بٸر ەتٸككە تىققان وسى باتىر. قازٸر دە دجالدينوۆتىڭ جازاسىنا ۇشىرايتىن پاۆلودارلىق جۋرناليستەردٸڭ قاتارى مول كٶرٸنەدٸ. ول كەي كەزدەرٸ ەكٸم شىعارماس بۇيرىقتى شىعارىپ, ەكٸم ايتپايتىن سٶزدٸ ايتادى دەسەدٸ جۇرت... باستابىندا ورىس ۇلتشىلدارىنا ىڭعاي تانىتقان دا وسى جٸگٸت كٶرٸنەدٸ...
ەي, دەۋرەن-اي!..
«پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ قانات بوزىمباەۆتىڭ ۇلى دەۋرەن ٶلكەدەگٸ پرەزيدەنت رەزيدەنتسيياسىندا قىز زورلاپتى» دەگەن سٶز كەۋكەۋلەگەلٸ بٸر ايعا جۋىقتادى. راس-ٶتٸرٸگٸن سوت انىقتاي جاتار, بٸراق سودان بەرٸ بۇل وقيعا اپتا سايىن كٷردەلەنە تٷستٸ. وسى كٷنٸ ەكٸمنەن اقشا بوپسالاعىسى كەلدٸ دەگەن كٷدٸكپەن بٸرنەشە ادام قاماۋ يزولياتورىندا وتىر. ولار زورلاندى دەگەن قىزدىڭ قۇربىسى ەلميرا كٷليەۆا, جەرگٸلٸكتٸ «ۆەرسييا» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى ياروسلاۆ گولىشكين باستاعان بٸرنەشە ادام. قازٸر بۇل ٸس ۇقك-نىڭ تەرگەۋٸندە جٷرٸپ جاتىر. ە. كٷليەۆانىڭ اناسى قىزىنىڭ قالاي كۋەگەردەن كٷدٸكتٸگە اينالعانىن تٷسٸنبەي دال. ال گولىشكيندٸ جاقتاۋشىلار مۇنىڭ بەرٸ ەكٸم ۇلىنىڭ قىلمىسىن جابۋ ٷشٸن جاسالىپ جاتقان ارنايى شارا دەگەندٸ ايتىپ وتىر.
قىلمىستىق توپ... قۇرىقتالدى
بٸلەتٸندەر بۇل وقيعادان بٸرنەشە ۆاريانت قاراستىرادى.
ەگەر, بوزىمباەۆتىڭ ۇلى قىز زورلاماعان بولسا, وندا وسىعان دەيٸن ەكٸمنٸڭ ٶزٸ اشىق پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, ٶز ۇلىنىڭ اق ەكەنٸن مەلٸمدەپ, بۇل ساياسي شانتاج دەپ اشىق پٸكٸر بٸلدٸرەر ەدٸ. بٸراق ەكٸم قىلمىستىق توپتى ٶز ۇلىنىڭ قىز زورلادى دەگەنٸن سىلتاۋراتىپ, اقشا تالاپ ەتتٸ دەگەندٸ عانا مەلٸمدەدٸ ەرٸ ولاردىڭ ٶزٸن قاماتتى.
ەكٸنشٸ نۇسقا مٷلدەم كەرٸسٸنشە ٶربيدٸ. بۇل جەرگٸلٸكتٸ ورىس ۇلتشىلدارىنىڭ ەكٸمگە جاساعان قىسىمى دەگەنگە سايادى. كەزٸندە ەرلان ارىندى دا دا تۇزاققا تٷسٸرگەن ەككٸ توپ, بوزىمباەۆتى ايتقانىنا كٶندٸرٸپ, ايداۋىنا جٷرگٸزۋ ٷشٸن وسىلاي ٸستەپ وتىر دەيدٸ. گولىشكينٸڭٸز ورىس شوۆينيستەرٸنٸڭ بەلدٸ ٶكٸلٸ كٶرٸنەدٸ. ەگەر بوزىمباەۆ ولاردان جەڭٸلسە, وندا پاۆلوداردى تەك سولار بيلەپ-تٶستەيدٸ دەگەن پٸكٸر دە ەستٸدٸك. كٶپ ٶتپەي, ەكٸم-قارالاردان اقشا بوپسالاۋمەن اينالىسقان توپ قۇرىقتالعانى دا مەلٸم بولدى. قايسىسىنا سەنەمٸز? ەكٸمنٸڭ ارى تازا بولسا, ٸستەگەن ٸسٸندە شيكٸلٸك بولماسا, ٶزگەنٸڭ شانتاج جاساۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەسە, ولار قالاي بوپسالاماقشى?.. بەرٸن ۋاقىت كٶرسەتەدٸ...
ەگەر ەكٸمنٸڭ ۇلى شىنىمەن دە قىز زورلاعان بولسا, وندا بٸزدٸڭ ساياسي ەليتانىڭ ەبدەن ٸرٸپ-شٸرٸگەنٸ دەلەلدەندٸ دەگەن سٶز. ەگەر باتىس ەلدەرٸندە دەل وسىنداي جاعداي ورىن السا, ەكٸم تٷگٸل, تۇتاس ٷكٸمەت وتستاۆكاعا كەتەر ەدٸ. ٶز ەرٸكتەرٸمەن...
ول كٸمنٸڭ ادامى?
ساياسي ەشالوننىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسىن جاقسى بٸلەتٸندەر بوزىمباەۆتى قۇلىباەۆ توبىنىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ دەگەندٸ ايتادى. جاستايىنان جٸلٸكتٸڭ مايلى باسىن ۇستاپ ٷيرەنگەن ونىڭ ٶزٸنە سەنٸمدٸلٸگٸ قۇلىباەۆتىڭ قۇپتاۋىنسىز بولماس ەدٸ دەگەندە سٶز بار. بوزىمباەۆتىڭ بۇل تىعىرىقتان قالاي جول تابارىن بٸز عانا ەمەس, بارشا جۇرتشىلىق كٷتٸپ وتىر. تابالامايمىز... تاڭىرقامايمىز دا...
احمەت ساعىندىق
