بٷگٸندە بەرٸمٸز ازاماتتىق قوعام مەملەكەت ٶمٸرٸندە ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن بٸلەمٸز. قازٸر ەلەمٸزدە كٶپتەگەن قوعامدىق ۇيىمدار مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا قىزمەت ەتٸپ كەلەدٸ. ازاماتتىق قوعام – بۇل مەملەكەتتەن تەۋەلسٸز, بٸراق ونىڭ زاڭدارىنا باعىناتىن قوعامدىق ۇيىمدار, قوزعالىستار, اسسوتسياتسييالار, كەسٸپوداقتاردان تۇرادى. بۇل ۇيىمدار مەن قوزعالىستار حالىقتىڭ مٷددەلەرٸن قورعاۋعا, مەملەكەتتٸڭ قىزمەتٸنە باقىلاۋ ورناتۋعا جەنە شەشٸم قابىلداۋ پروتسەستەرٸنە قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ازاماتتىق قوعامنىڭ مەملەكەت ٶمٸرٸندەگٸ ورنى جايىندا بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشى رۋسلان ەلٸمنازارمەن سۇحباتتاسىپ, پٸكٸرٸن بٸلگەن ەدٸك. ەندٸ سوعان نازار اۋدارساڭىزدار.
– رۋسلان مىرزا, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸككە يە بولعان كٷننەن باستاپ قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام جۇمىسى جاندانا باستاعانىن بٸلەمٸز. ازامتتىق قوعامنىڭ قوعام ٶمٸرٸندە ماڭىزىن حالىق قازٸر بٸر كٸسٸدەي تٷسٸنەدٸ. دەسەكتە Dalanews.kz اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸنٸڭ وقىرماندارىنا ەلٸمٸز ٷشٸن ازاماتتىق قوعامنىڭ ماڭىزى جايىندا از-كەم تٷسٸنٸك بەرە كەتسەڭٸز.
– كەيبٸر ادامدار قازاقستانعا ازاماتتىق قوعام نەلٸكتەن قاجەت دەگەن سۇراق قوياتىنىن مەن دە كٶرٸپ, بايقاپ جٷرمٸن. ٶز باسىم ازاماتتىق قوعامعا قاتىستى قىزعۋشىلىق تانىتىپ, سۇراق قويۋدى زاڭدىلىق دەپ سانايمىن. مەنٸڭشە, مۇندا قىزىعۋشىلىق تانىتقانداردىڭ ٷش ساناتقا بٶلٸپ جٸكتەۋگە بولادى. بٸرٸنشٸدەن, ازاماتتىق قوعام مەملەكەتكە ەڭ الدىمەن, ٶزٸنە تەن ەمەس مەملەكەتتٸك فۋنكتسييالاردى شەشۋ ٷشٸن قاجەت.
ەكٸنشٸدەن, جۇمىسسىز جٷرگەن ازاماتتىڭ بٸرشاما بٶلٸگٸن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ. مىسالى, كەز كەلگەن ادامعا ٶز بەتٸنشە نەمەن اينالىساتىنى بەلگٸسٸز ادامدارمەن جۇمىس ٸستەۋعا قاراعاندا, رەسمي ۇيىممەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ەلدەقايدا ىڭعايلى ەمەس پە? مٸنە, ازاماتتىق قوعام حالىققا قانداي دا بٸر ەلەۋمەتتٸك ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن قاجەت.
ٷشٸنشٸدەن, اقشا تابۋ ٷشٸن. قازاقستاندا قوعامدىق ۇيىم ٶتە جاقسى دامىعان بٸرنەشە ٶڭٸرلەر بار. ال استانا وسىنداي ٶڭٸرلەردٸڭ ٷشتٸگٸنە كٸرەدٸ دەپ سەنٸمدٸ تٷردە ايتا الامىن.
يە, مەملەكەت بەرٸن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارسىز دا جۇمىس ٸستەي بەرەدٸ. مۇندا تٸپتٸ ەشتەڭەنٸ دەلەلدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. مەملەكەت كەز كەلگەن نەرسەنٸ ٷەۇ-سىز ەلدەقايدا تيٸمدٸ ەتە الۋى مٷمكٸن. بٸراق بٸز وسى رەتتە ٶزٸمٸزگە سۇراق قويۋىمىز كەرەك. بٸزگە ازاماتتىق قوعام قاجەت پە? بٸزگە بٸرلەسكەن رەسٸمدەۋ كەرەك پە? بٸز ازاماتتارىمىزدىڭ ٶزدەرٸ بٸرنەرسە جاساعانىن قالايمىز با? ەركٸم ٶزٸنە تٸكە قويعان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ تاپقاندا قازاقستاندا ازاماتتىق قوعامنىڭ كەرەك ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزەتٸن بولادى.
– بيلٸك جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا كٸرٸسكەن كٷننەن باستاپ, ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸن تەڭ قۇقىقتى ەرٸپتەس سانىپ, ولارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ٸستەۋگە كٶشكەنٸن بٸلەمٸز. ازامتتىق قوعام مەسەلەلەرٸن زەرتتەپ جٷرگەن بٸلٸكتٸ مامان رەتٸندە قازٸرگٸ تاڭداعى مەملەكەت پەن ازماتتىق قوعام اراسى قانشالىقتى جاقىندادى دەپ ەسەپتەيسٸز?
– بٷگٸندە بيلٸك ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋىنا بەلسەندٸ تٷردە جەردەمدەسۋگە ۇمتىلىپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. ياعني, ازاماتتىق سەكتور ۇيىمدارى تاراپىنان جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارىن ينستيتۋتتاندىرىلعان باقىلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تانىلادى, كەيبٸر مەملەكەتتٸك فۋنكتسييالاردى قوعامدىق سەكتورعا بەرۋ قاجەتتٸلٸگٸ, سونداي-اق مەملەكەتتٸك جەنە ازاماتتىق سەكتورلار اراسىنداعى نەعۇرلىم تىعىز ىنتىماقتاستىقتىڭ ورناتۋدىڭ ماڭىزى ماڭىزدى ترەندكە اينالدى دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس.
وسى ماقساتتا زاڭنامالىق بازا قۇرىلىپ, جەتٸلدٸرٸلۋدە. مىسالى, مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ىنتىماقتاستىعىنىڭ تەتٸكتەرٸن بەكٸتەتٸن زاڭ جوبالارى ەزٸرلەنٸپ, قابىلداندى. بۇدان باسقا مەملەكەتتٸك-جەكەشەلٸك ەرٸپتەستٸك پەن قايىرىمدىلىقتى دامىتۋ ٷشٸن قۇقىقتىق بازا قالانعانىن بٸلەمٸز.
سونىمەن قاتار كوممەرتسييالىق ەمەس سەكتور ۇيىمدارى ٷشٸن بۋحگالتەرلٸك جەنە قارجىلىق ەسەپتٸلٸككە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸلٸپ, مەملەكەتتٸك قارجىلىق قولداۋ جٷيەسٸن دامىتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىس, گرانتتار, سىيلىقاقىلار قۇرالدارى جەتٸلدٸرٸلگەنٸن دە وڭ ٶزگەرٸستەرگە جاتقىزۋعا بولادى. قازٸر مەملەكەتتٸك ورگاندار, جەكە, كۆازيمەملەكەتتٸك جەنە حالىقارالىق ۇيىمدار بازاسىندا ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ جٷيەسٸ بٸرتٸندەپ دامىپ كەلەدٸ.
ٶز باسىم وسى ٶزگەرٸستەردٸ ەلٸمٸزدە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋداعى وڭ ٶزگەرٸستەر دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن. سوندىقتان وسىنداي جايتتاردى ەسكەرە كەلە, مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىندا جىلا قاتىناس ورنادى دەپ باعالاۋعا بولادى. ەرينە, ەلٸ دە شەشۋدٸ قاجەت ەتەتٸن مەسەلەلەر بار. دەسەك تە بۇل باعىتتا «تٷك جۇمىس ٸستەلٸپ جاتقان جوق» دەپ اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتۋ ورىنسىز بولار ەدٸ.
– مەملەكەت پەن ازامتتىق قوعام اراسىندا ٶزٸڭٸز ايتقانداي «جىلى قاتىناس» ورناعانىن ناقتى مىسالدارمەن وقىرماندارىمىزعا تاماشا تٷسٸندٸرٸپ بەردٸڭٸز. ەندٸگٸ كەزەكتە ازامتتىق قوعامنىڭ حالىق مٷددەسٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن ٶزدەرٸن قالاي دامىتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيسٸز?
– قازٸرگٸ زامانعى جاعدايلار ازاماتتىق سەكتوردان ورنىقتى قوعامدى دامىتۋ مٷددەسٸندە جەرگٸلٸكتٸ قوعامداستىقتار مەن تۇتاستاي العاندا مەملەكەت الدىندا تۇرعان ٶزەكتٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋ جولىندا مەملەكەتتٸڭ دە, كەسٸپتٸڭ دە تولىققاندى سەرٸكتەسٸ بولۋدى تالاپ ەتەدٸ.
سونداي-اق, ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸنە ەسەر ەتەتٸن شەشٸمدەرگە قاتىستى ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرۋگە قاتىسۋ سالالارىن, ارنالارىن جەنە تەجٸريبەلەرٸن كەڭەيتۋ قاجەت. مۇنىڭ بەرٸ بولاشاقتا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ الدىندا سەكتوردىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ, ونى كەسٸبيلەندٸرۋ, كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جەكە جەنە ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك مەسەلەلەرٸ تۇرعانىن كٶرسەتەدٸ. ىنتىماقتاستىق, اشىقتىق جەنە ەسەپ بەرۋ سيياقتى قىزمەت پرينتسيپتەرٸنٸڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدٸ. ٶز باسىم ەلٸمٸزدەگٸ ازاماتتىق قوعامنىڭ وسى باعىتتا دامۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
ەڭ الدىمەن, ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار جوبالار ارقىلى جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە ازاماتتىق بەلسەندٸلٸكتٸ ىنتالاندىرۋ كەرەك. ازامتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸ حالىق قولداۋىنا ارقا سٷيەۋٸ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ حالىقتىڭ مەسەلەسٸن شەشەتٸن نەمەسە اعارتۋشىلىق باعىتتا زامناۋي كٶزقاراسىن قالىپتاستىراتىن ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى زور جوبالاردى كٶپتەپ جٷزەگە اسىرۋى كەرەك.
بۇدان باسقا مەملەكەتتٸك بيلٸك ورگاندارى مەن بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸ الدىندا مٷددەلەرٸن بٸلدٸرەتٸن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قالىپتاسۋى دا ماڭىزدى. بٷگٸندە «اتامەكەن» كەسٸپكەرلەر پالاتاسى وسى باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن بٸلەمٸز. كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ مٷددەسٸن كٶزدەيتٸن قوعامدىق ۇيىمدار ەلٸمٸزدە ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋىنا وڭ ەسەر ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. سونىمەن قاتار ٶزگە ەلدەر اراسىندا ەلٸمٸزدٸڭ ۇستىنىمىن قورعاپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ سالالارى بويىنشا سالالىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قۇرىلۋىن زاڭدىلىق دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك.
بۇدان باسقا مەملەكەتتٸك بيلٸك ورگاندارىنىڭ شەشٸمدەرٸن, سونداي-اق رەسۋرستاردى تيٸمدٸ جەنە نەتيجەلٸ پايدالانۋدى, ونىڭ ٸشٸندە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىن باقىلاۋدى جٷزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتٸندە قوعامدىق كەڭەستەردٸ ينستيتۋتسيونالدىق تامىرلاۋ جەنە نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ قاجەتتٸ قادامداردى ٸسكە اسىرۋ قاجەت; جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىن ودان ەرٸ ينستيتۋتسيونالدىق تامىرلاعان دۇرىس.
– تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلٸمٸزدە قوعامدىق كەلٸسٸم تۇراقتىلىقتىڭ باستاۋ كٶزٸ بولدى. قازٸر قازاقستاندا قوعامدىق كەلٸسٸم مودەلٸ جايىندا تٷيگەن ويىڭىزدى ورتاعا سالا كەتسەڭٸز?
– ازاماتتىق قوعام تٷرلٸ توپتار اراسىندا ديالوگ ورناتۋعا جەنە قوعامداعى قاراما-قايشىلىقتاردى ازايتۋعا ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى قۇرال ەكەنٸن بٸزدٸڭ بيلٸك و باستان تٷسٸندٸ. وسى 30 جىلدا بٸزدەر تٷرلٸ دٸني, ەتنيكالىق نەمەسە ەلەۋمەتتٸك توپتار اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ ارقىلى ازاماتتىق قوعام مەملەكەتتە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا كٶمەكتەسەتٸنە كٶز جەتكٸزدٸك.
ازاماتتىق قوعام مەملەكەتپەن سەرٸكتەستٸك ورناتىپ, ونىڭ شەشٸم قابىلداۋ پروتسەسٸنە تٸكەلەي قاتىسۋى تيٸس. مىسالى, كەيبٸر قوعامدىق ۇيىمدار مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى دايىنداۋعا, زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا جەنە ساراپتاما جاساۋعا قاتىسىپ جٷرگەنٸن بٸلەمٸز. بۇل مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتادى جەنە دەموكراتييانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتٸنٸ سٶزسٸز.
قوعام بەلسەندٸلەرٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋدە ٷكٸمەتپەن بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋٸ ماڭىزىد. ايتالىق, كەدەيلٸكتٸ ازايتۋ, بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرٸن جاقسارتۋ بويىنشا جوبالار مەن باعدارلامالاردى بٸرلەسٸپ جٷزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸن. بٸزدە بۇل باعىتتا جاقسى ٸس-تەجٸريبەلەر بار. وسى رەتەت ازاماتتىق قوعامنىڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن وعان مەملەكەتتٸڭ قولداۋ كٶرسەتۋٸ دە ماڭىزدى. مۇنداي قولداۋلار زاڭنامالىق جەنە قۇقىقتىق قورعاۋ, قارجىلىق قولداۋ فورماسىندا بولۋى مٷمكٸن. ازاماتتىق قوعام – قوعامنىڭ دامۋىندا ٷلكەن ماڭىزى بار كٷش, ول مەملەكەتتٸڭ قىزمەتٸن تولىقتىرىپ, حالىقتىڭ مٷددەلەرٸن قورعايدى.
– ەلٸمٸزدە قاراپايىم ادامداردىڭ ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارىمەن تٸزە قوسىپ, تۋىنداعان مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٸسٸ قاي دەڭگەيدە?
– بۇل رەتتە «جوعارى, تٶمەن دەڭگەيدە» دەپ ناقتى جاۋاپ بەرۋ ٶتە قيىن. ەگەر قالاداعى جاعدايلاردى ساراپتاپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزسەك, قالا تۇرعىندارىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدارمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن كٶرٸپ, بايقاۋعا بولادى. ال اۋىلداعى جاعداي تۋراسىندا بۇلاي دەپ ايتا المايسىڭ. ٶز باسىم ازاماتتار مەن جەرگٸلٸكتٸ قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باعىتىن انىقتاپ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ كٷش-جٸگەرٸن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدٸڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸن.
بۇل ٷشٸن اۋىلدىق جەرلەردە ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەر كٶرسەتۋگە جەنە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ازاماتتاردى ەلەۋمەتتەندٸرۋ جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋگە باسا نازار اۋدارىپ, جالپى باسىمدىقتا ەلەۋمەتتٸك باعىتقا بەرۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار, ەلەۋمەتتٸك كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ جەنە ازاماتتاردى قوعامنىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە باعىتتالعان بەلسەندٸ كەسٸپكەرلٸك قىزمەتكە ىنتالاندىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸن.
سونداي-اق, جەرگٸلٸكتٸ جەنە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيلەردە ەكولوگييالىق پروبلەمالاردى انىقتاۋ جەنە شەشۋ جولدارىن ٸزدەۋ كەزٸندە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قولداۋ كٶرسەتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن مويىنداۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, جەرگٸلٸكتٸ قوعامداستىقتا ايماق, ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك سەزٸمٸن قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق بارلىق ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ٷشٸن تەڭ شارتتارمەن قوعامدىق مٷددەلەردٸ بٸلدٸرۋ ٷشٸن جاڭا الاڭدار قۇرعان جٶن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان قۋانىش ەرمەكوۆا
