سارگسيان? ارمەنييادا 300 مىڭنان اسا ادام الاڭعا شىققان. ولار بيلٸككە قارسى كٶتەرٸلدٸ. ارمەنييانىڭ كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ قوعامى كٷنٸ كەشە امان-ەسەن سايلانىپ العان سارگسياندى قابىلدامادى. سەبەبٸ, قاجىدى. بيلٸگٸنەن قاجىدى. بيلەپ-تٶستەۋٸنەن قاجىدى.
پۋتين? رەسەي پرەزيدەنتٸ بٷتٸن بٸر ۇرپاقتىڭ قولداۋىنان ايرىلدى, انىعىندا. ينتەرنەت بۋىندى قارسى قويدى ٶزٸنە. پۋتين قايتتٸ? ينتەرنەتتٸ بۇعاتتاماق بولدى ول. قازٸرگٸ زاماننىڭ ەڭ باستى قۇرالى, بىلايشا ايتقاندا قازٸرگٸ جاستاردىڭ كٶزٸ, تٸلٸ مەن قۇلاعىن تارتىپ الۋعا ەرەكەتتەندٸ رەسەي پرەزيدەنتٸ.
بۇل بٸزگە دە ٷلكەن سىن. ساباق الارلىق جاعداي. بٸز دەگەندە بٸزدٸڭ بيلٸكتٸ مەڭزەگەنٸم عوي.
بٸزدٸڭ بيلٸك قايتتٸ? كەم دەگەندە ەكٸ بۋىندى ساياسات پەن قوعامنىڭ الاڭىنان لاقتىرىپ, ىسىرىپ جٸبەردٸ. بۇلار كٸمدەر?
بۇلار – ەردٸڭ جاسى ەلۋگە جەتكەندەر, ەلۋدەن اسقاندار جەنە تەۋەلسٸزدٸك تٷلەكتەرٸ. بٷگٸنگٸ جٷيە بۇلاردى ساياساتقا دا, ەكونوميكاعا دا, قوعامدىق ٶمٸرگە دە سىيدىرماي تاستادى.
دەل قازٸر بٸزدٸڭ بۋىننىڭ ۋاقىتى. قامال الاتىنداردىڭ...
بٷگٸنگٸ جٷيەنٸڭ بٸر مٷشەسٸ بۇزىلماي قالا بەرەر بولسا, كٶر دە تۇرىڭىز, ەرتەڭ مىنا بٸزدەردٸ دە لاقتىرىپ تاستايدى. انىعىندا, ەربٸر بۋىن كەلەسٸ بۋىنعا جولىن بەرگەنٸ جٶن. جول بەرٸپ ٷيرەنگەنٸ جٶن.
مىسالعا, قىتايدا ەر ون جىل سايىن بيلٸكتەگٸ بۋىن الماسىپ وتىردى وسى كٷنگە دەيٸن. بەلكٸم, بٸزدٸڭ ورنىمىزعا كەيٸن كەلەتٸن ۇرپاق بٸزگە قاراعاندا ورنىقتى, اقىلدى بولاتىن شىعار, دۇرىس شەشٸم قابىلدايتىن بولار دەگەن سەنٸم بولدى ٶيتكەنٸ. قىتاي وسى ارقىلى ەر بۋىننىڭ بيلٸك ٸشٸنەن ٶز ورنىن تابۋىنا جاعداي جاسادى.
بٸزدٸڭ بيلٸك شە?
بٸزدٸڭ بيلٸك نە بٸتٸردٸ?
بەلگٸلٸسٸ, بٷگٸنگٸ بيلٸكتٸڭ قازاقپەن, تەۋەلسٸزدٸك ۇرپاعىمەن ون قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايدى.
ال قوعام مەڭٸرەۋ ەمەس. قوعام وياۋ. ساناسى سەرگەك. كٶزٸ اشىق. بەرٸن كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىر. ەلدەبٸر جاعدايدىڭ بولارىن كٷتٸپ, ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ وتىرعانداي كٶرٸنەدٸ ماعان.
سوڭعى 10 جىلدا قوعامنىڭ ٸشٸندە كٶزگە كٶرٸنبەسە دە ٷلكەن ٶزگەرٸس بولدى. بۇل ٶزگەرٸس ەلٸ جٷرٸپ جاتىر. ونىڭ قايدا اپارارىن, قايدا اپارىپ سوقتىرارىن سٸز بەن بٸز بٸلمەيمٸز.
مۇنى بيلٸك تە تٷسٸنگەن سىڭايلى ەدٸ. قازاققا جاقىنداۋدىڭ جولىن ٸزدەگەن سيياقتى ەدٸ. «رۋحاني جاڭعىرۋدى» الايىق. مۇنى قازاقتىڭ تاريحىنا, رۋحانيياتىنا, جالپى بولمىسىنا نەگٸزدەلگەن ساياسات قۇرۋ, سونىڭ اينالاسىنا توپتاسۋ دەپ ۇققان ەدٸك.
الايدا كەشەگٸ 9-مامىرداعى جاعداي قازاقتىڭ وسى بٸر كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقان كٶڭٸل-كٷيٸن سۋ سەپكەندەي باستى.
رەسەيدٸڭ قازاققا جاقسىلىق ويلامايتىنىن جاقسى تٷسٸنەتٸن قاۋىم قارا بۇلتتاي تٷنەردٸ.
«ەي, اينالايىندار, بٸز قاي مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرەمٸز وسى? مىنالارىڭ نە? كٶرشٸ ەلدٸڭ ٷگٸت-ناسيحاتىن جٷرگٸزۋگە قالايشا رۇقسات بەردٸڭدەر? رۋحاني جاڭعىرعاندارىڭ وسى ما سەندەردٸڭ? بۇلاي جاڭعىرعاندارىڭا بولايىن...» دەگەن اششى دا بولسا اقيقات ايتىلدى.
يە, سولاي. دەپ سولاي.
جاۋجٷرەك دەي مە, اجالسىز دەي مە, كٷنٸ كەشە الماتىداعى الاڭمەن جٷرٸپ ٶتكەن شەرۋ («بەسسمەرتنىي پولكتٸ» ايتىپ وتىر, رەد.) رەسەي ٷشٸن ٶزٸنٸڭ ٷگٸت-ناسيحاتىن, يمپەرييالىق ساياساتىن جٷرگٸزۋدٸڭ, ورىستٸلدٸ قوعامدى بٸر جۇدىرىققا جۇمىلدىرۋدىڭ جولى ەكەنٸن بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ بٸلمەي قالعانى قالاي?
كەرەك دەسەڭٸز, كەيبٸر مەملەكەتتەردە بۇلايشا شەرۋگە شىققانداردى سول ەلدەردٸڭ پوليتسەيلەرٸ تىرقىراتىپ قۋىپ جٸبەردٸ. تٸپتٸ بەلارۋستٸڭ ٶزٸندە مۇنداي بولعان جوق. گرۋزييادا كەۋدەسٸنە گەورگيي لەنتاسىن جاپسىرعان رەسەيدٸڭ ديپلوماتتارىن مەڭگٸلٸك الاۋعا گٷل شوعىن قويۋعا جٸبەرمەي قويدى. مٸنە, مٸنەز دەگەن قايدا?! بولاشاعىن ويلاعان ەلدٸڭ بەلگٸسٸ بۇل. مۇنى قازاق كٶرمەي, بٸلمەي وتىرعان جوق. كٶرٸپ وتىر, تەنتٸ بولىپ وتىر. بۇل – بولاشاعىن ويلاعان ەلدٸڭ تٸرلٸگٸ.
قازٸرگٸ احۋال
جاعداي قيىن قازٸر. جۇرتتىڭ جيعان-تەرگەنٸ تٷگەسٸلۋدە. مٷلكٸ توزىپ, مەشٸنەسٸ سىنىپ, ٷيدەگٸ تەحنيكاسى ٸستەن شىعىپ جاتىر. ونىڭ ورنىن الماستىرار قاراجات جوق قولىندا. بالا-شاعانى اسىراۋ قيىنعا سوعۋدا. بۇرىنعىداي «كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي, جۇرت قاتارلى ٶمٸر سٷرٸپ وتىرمىز عوي» دەگەن كٶڭٸل كٷي قالماعان قازٸر.
تاعى بٸر بايقاعانىم بۇرىندارى بٸزدٸڭ الدىمىزداعى بۋىن, تٸپتٸ بٸزدٸڭ زامانداستارىمىزدىڭ اۋزىنان «ەيتەۋٸر, نە بولسا دا سوعىس بولماسىنشى, ەلٸمٸز تىنىش, ەلباسى امان بولسىنشى» دەگەن ەڭگٸمەنٸ جيٸ ەستۋشٸ ەدٸم.
ال قازٸر بايقاساڭىز, ٷلكەنٸ دە, كٸشٸسٸ دە «نە بولسا دا بٸردەڭە بولسىنشى» دەپ تٸلەپ وتىر. اشۋ, ىزا جاتىر استارىندا. ەلدٸڭ پٸكٸرٸ كٷرت ٶزگەرگەن. بيلٸك مۇنى قازٸردەن ۇقپاسا, قازٸردەن نازارعا الماسا, كٷندەردٸڭ كٷنٸ وڭباي وپىق جەيدٸ.
«بەرٸن باقىلاپ وتىرمىز, ەشكٸمدٸ تىرپ ەتكٸزبەيمٸز» دەپ ويلاسا, قاتەلەسەدٸ بيلٸك. سەبەبٸ قوعام قاجي باستادى. قوعام ٶزگەرٸسكە دايىن وتىر. وسىنۋ ۇعىنۋ كەرەك بيلٸككە.
حالىققا بەتبۇرۋى, بٸرتابان جاقىنداۋى كەرەك مۇندايدا. حالىقتىڭ سىنىن قابىلدايتىن, پٸكٸرٸن تىڭدايتىن كەزگە كەلدٸ.
بيلٸك «اۋقىمدى باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرىپ جاتىرمىز» دەيدٸ. بۇلداماسىن. بۇل بٸزدٸڭ نەپاقامىز ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ. اتا-بابامىزدىڭ ماڭداي تەرٸ, نايزانىڭ ۇشىمەن ساقتاپ قالعان قارا جەردٸڭ قازبا بايلىعى. مۇنى بٸزگە باياعىدا بەرۋٸ كەرەك ەدٸ.
بيلٸكتٸڭ ٶزٸ ايتىپ قالدى. «بٸزگە مەملەكەتتٸك بٸرلٸك: ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك بٸرلٸك كەرەك» دەدٸ. ەلەۋمەتتٸك بٸرلٸك دەگەنٸمٸز حالىقتىڭ بۇل ەلدە ەدٸلەتتٸڭ بار ەكەنٸنە سەنۋٸندە جاتىر. ەدٸلەت مەسەلەسٸن بٸر جٶنگە كەلتٸرمەي, بيلٸكتٸڭ قازٸرگٸ قارەكەتٸنٸڭ بارلىعى بوس تٸرلٸك.
كٷنٸ كەشە 9-مامىرداعى شەرۋدە سوعىسقا مٷلدە قاتىسى جوق ادامدار جٷردٸ. كەلمەسكە كەتكەن قىزىل يمپەرييانىڭ جالاۋىن ۇستاپ العان. قايدان شىققانى بەلگٸسٸز كازاكتار جٷر. بٸردە-بٸر ەكٸم كەلٸپ, بٸردە-بٸر پوليتسەي كەلٸپ: «ەي كٶكە, كٶزٸن قۇرت مىنانىڭ, ەيتپەسە جەگەنٸڭدٸ جەلكەڭنەن شىعارام, جازاڭدى الاسىڭ» دەگەن جوق.
دەل كەلەسٸ كٷنٸ قازاقستاننىڭ بٸرنەشە قالاسىندا ادامدار الاڭعا شىعىپ, ساياسي تۇتقىندارعا بوستاندىق سۇرادى, جەمقورلىق جويىلسىن, ەدٸلدٸك ورناسىن دەپ ۇراندادى. بۇلاردى قايتتى? ٶز ەلٸنٸڭ مەسەلەسٸن اشىق ايتقان ادامداردى بەس-التى كٷنگە اباقتىعا تىقتى, ايىپپۇل سالدى. بۇل قانشالىقتى ەدٸلەتتٸ?
ەبليازوۆ?
جوق, حالىق ەبليازوۆتى قولداپ وتىرعان جوق. بۇل – انىق نەرسە. بٸراق, الداعى ۋاقىتتا تاعى بٸر ەلەۋمەتتٸك قاقتىعىس, قانداي دا بٸر دٷمپۋ بولار بولسا بيلٸك ٶزٸنەن كٶرسٸن.
پارا الىپ ۇستالىپ جاتقان كٸم? شەنەۋنٸكتەر. ٸشٸپ اپ ادام قاعاتىن كٸم? شەنەۋنٸكتەر, نە بولماسا ولاردىڭ بالالارى. زاڭ بۇزعانىنا قاراماي, جازادان وڭاي قۇتىلىپ جاتقان كٸم? تاعى دا سولار.
بۇل بيلٸكتٸڭ ەبدەن ەسٸرگەنٸن كٶرسەتەدٸ. وسى ەسٸرگەن بيلٸككە قوي دەيتٸن, وتستاۆكاسىن تالاپ ەتەتٸن ينستيتۋتتار كەرەك, مۇندايلاردى تٸكەلەي ەفيردە سوياتىن ساياسات قاجەت. سوندا عانا جۇرتتىڭ كٶكەيٸندە: «بۇل ەلدە ەدٸلەتتٸ ايتاتىن ادامدار, قۇرىلىمدار بار ەكەن عوي» دەگەن سەنٸم پايدا بولادى.
مىنانى تٷسٸنۋ كەرەك, مەملەكەتتٸڭ باستى مٸندەتٸ جول سالۋ, جالاقى بەرۋ ەمەس. مەملەكەتتٸڭ باستى مٸندەتٸ – ازاماتتاردىڭ قاجىر-قايراتىن مەملەكەتتٸك مەسەلەگە بۇرۋ. ەر سٶزٸمەن, ەر ٸسٸمەن حالىق بيلٸككە سەنەتٸندەي ەرەكەت جاساۋ. زاڭدى جۇمىس ٸستەتۋ. جۇرتتىڭ قۇداي بەرگەن قۇقىعىن ٸسكە اسىرعىزۋ.
كٶر دە تۇرىڭىز, ەگەر ەرتەڭگٸ كٷنٸ قازاقتىڭ ٸشٸندە:
«مىنا بيلٸك تۇلابويى قازاققا جاۋ ەكەن. مىنا بيلٸك قازاق مەسەلەسٸن كٶتەرگەنٸڭ ٷشٸن قۋدالايدى ەكەن. ٶز ەلٸمٸزدە جٷرٸپ ٶزٸمٸزدٸڭ مەسەلەنٸ ايتقىزبايدى ەكەن» دەگەن قوعامدىق پٸكٸر پٸسٸپ-جەتٸلەر بولسا, مىنا بيلٸكتٸڭ ۋاقىتى ساعات ساناپ ەمەس, مينۋت ساناپ ٶتەتٸن بولادى.
قازاقستاننان قاشىپ ٷلگەرە مە, جوق پا, ول ەكٸنشٸ مەسەلە. قاي جەرگە تىعىلارىن بٸلمەي قالادى. وسىدان ساقتانۋى كەرەك قازٸرگٸ بيلٸك...
قاراپايىم حالىقتى قويىپ, قازٸر «بيلٸك كەتپەي ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. بۇل بيلٸكتەن ەشقانداي ٷمٸت تە, قايىر دا جوق. بۇل بيلٸكتەن باياعىدا قول ٷزگەنبٸز» دەگەن ەڭگٸمەنٸ مٷيٸزٸ قاراعايداي اكادەميكتەر, اتاعى دارداي عالىمدار داستارقان باسىندا, توي -تومالاقتا اشىق ايتىپ جٷر. كٷبٸر-كٷبٸر ەڭگٸمەلەر كٶبەيٸپ كەلەدٸ كٷن ٶتكەن سايىن. بيلٸك بٸلە مە مۇنى?, – دەپ تٷيٸندەگەن ەكەن سٶزٸن ايدوس سارىم.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
