اتاپ ايتقاندا, نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋ يدەياسى, الماتى وبلىسىنداعى ۇيعىر جەنە باسقا دا اۋداندارعا دەربەستٸك بەرۋ مەسەلەسٸ جيٸ كٶتەرٸلەتٸن جەنە ول ۇدايى جاپپاي نارازىلىق تۋدىراتىن. 1991 جىلدان كەيٸنگٸ پوستكەڭەستٸك ەلدەردە سەپاراتيزم مەسەلەسٸ ۋشىعا تٷستٸ.
اتاپ ايتقاندا, ەزٸربايجاندا – تاۋلى قاراباق, گرۋزييادا – وڭتٷستٸك وسەتييا جەنە ابحازييا, رەسەيدە – شەشەنستان, مولدوۆادا – پريدنەستروۆە جەنە گاگاۋزييا. ال رەسەي مەن ۋكراينا قاقتىعىسى اۋقىمى مەن قارقىنى جاعىنان ەرينە بۇلاردىڭ بارلىعىن باسىپ وزادى.
بۇل جەردە ەرەكشە ايتا كەتەتٸن مەسەلە بار. ەگەر ٶتكەن عاسىرداعى بيپوليارلىق ەلەمدە ورىن العان قىرعي-قاباق سوعىس كەزٸندە گەوساياسي قاقتىعىس تەك يادرولىق قارۋ جارىسى مەن يدەولوگييالىق ناسيحاتتا كٶرٸنٸس تاپسا, بٷگٸنگٸ ەلەم كٶپ پوليارلى جەنە ايماقتىق دەرجاۆالاردىڭ قاقتىعىسى الدىڭعى ورىنعا شىعادى. بۇنداي تٷزٸلٸم جاعدايدى تٸپتٸ شيەلەنٸستٸرە تٷسەدٸ. سەبەبٸ قاقتىعىسقا قاتىسۋشىلار سانى كٶپ جەنە ولاردىڭ ەربٸرٸمەن تٸل تابىسۋ ٶتە قيىن.
بٷگٸنگٸ قازاقستان ٷشٸن كەز-كەلگەن «سەپاراتيزم» كٶرٸنٸسٸ وپات قىلماي قويمايتىن «وبىرمەن» تەڭ. ال ەلەمدەگٸ بۇل قۇبىلىستى جۇقپالى ٸندەتپەن سالىستىرۋعا بولادى.
بٷگٸندە بۇل ەرەكەت جەكەلەگەن حالىقتىڭ نەمەسە ايماقتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ دارالاۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸن بٸلدٸرمەيدٸ, بٷگٸنگٸ جاعدايداعى «سەپاراتيزم» – ەلەمدٸك ساياسات پەن ناسيحاتتىڭ قۇرالىنا اينالىپ كەتتٸ. ال ونىڭ سالدارى تەك بٸر ەلدٸڭ اۋماعى ٷشٸن عانا ەمەس, ونىڭ جاقىن كٶرشٸلەرٸ مەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستەرٸ ٷشٸن دە جويقىن اپاتقا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. كەز-كەلگەن ەلدە ورىن العان ٸشكٸ تارتىس پەن قاقتىعىستىڭ سالدارى تەك سول ۋاقىتتا عانا ەمەس, ونىڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن دە قيىندىق تۋعىزا بەرەدٸ. ەسٸرەسە ەلدٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ارتقا كەتٸرٸپ, شەت ەلدەن ينۆەستيتسييا تارتۋدىڭ جولىن كەسەدٸ.
كەيٸنگٸ جىلدارى جالپى ەلەمدە بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق داعدارىس پەن سوڭعى ەكٸ جىلداعى پاندەمييانىڭ سالدارى از بولعانداي مەملەكەتتەر اراسىنداعى مٷددەلەر قاقتىعىسى – ورتالىق باسقارۋ ساياساتىنا قارسى جەنە تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ اۋماقتىق كيكٸلجٸڭدەرٸ ەلدەردەگٸ ساياسي شيەلەنٸستٸ ٶرشٸتە تٷستٸ.
بۇل ورايدا, ورتالىق ازيياداعى تەرريتوريياسى ەڭ ٷلكەن جەنە ەاەو ەلدەرٸ ٸشٸندە ەكٸنشٸ ٸرٸ مەملەكەت سانالاتىن قازاقستان ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعاننان باستاپ, ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا مەن كٶپۆەكتورلى ساياسات اراسىندا تەپە-تەڭدٸكتٸ ۇستاۋعا تىرىسىپ كەلەدٸ. ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ قۇرىلىمى بويىنشا كٶپەتنوستى قوعامى بار قازاقستان «سەپاراتيزمنٸڭ» كەز-كەلگەن كٶرٸنٸسٸن ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرەتٸن قۇبىلىس دەپ تانيدى.
ۋكراينانىڭ شىعىسىندا رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ دەم بەرۋٸمەن ورىن العان سەپاراتيزم كٶرٸنٸستەرٸ – رەسەيدٸڭ سولتٷستٸك اتلانتيكالىق اليانس بلوگىمەن تەكە-تٸرەسٸ مەن ۋكراينانىڭ ٶز ٸشٸندەگٸ بيلٸكتٸڭ ەلسٸرەۋٸنٸڭ نەتيجەسٸندە ەسكەري شيەلەنٸسكە ەكەلٸپ, ەلەمدٸ ازىق-تٷلٸك, كٶشٸ-قون جەنە تٸپتٸ يادرولىق قاۋٸپكە يتەرمەلەپ وتىر.
بۇل رەتتە, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 76-سەسسيياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تاراپتاردى بەيبٸت كەلٸسسٶزگە شاقىرا سٶيلەگەن سٶزٸندە مەملەكەتتەردٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان بولاتىن.
ۋكرايناداعى كيكٸلجٸڭنەن بٶلەك, اۋعانستانداعى تەرەڭ گۋمانيتارلىق داعدارىس تا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ٷلكەن قاتەر تٶندٸرۋدە. بۇل رەتتە, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار ٷشٸن ٶڭٸرلٸك الاڭعا اينالىپ, ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەپٸلٸ بولۋعا ەلەۋەتٸ دە, تەجٸريبەسٸ دە جەتەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى بۇل مەسەلەدە: «ٶتكٸر گۋمانيتارلىق جاعداي بٸزدٸڭ باستى باسىمدىعىمىز بولۋى تيٸس. بۇۇ مەكەمەلەرٸ مەن باسقا گۋمانيتارلىق ۇيىمدار قاۋٸپسٸز جەنە كەدەرگٸسٸز گۋمانيتارلىق قول جەتٸمدٸلٸككە دەر كەزٸندە يە بولۋى تيٸس. الماتى قالاسىندا ۇسىنىلعان بۇۇ ٶڭٸرلٸك حابىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ قازاقستان باستاماسى وسى ماڭىزدى ميسسييانى ورىنداۋعا ىقپال ەتە الار ەدٸ. بٸز بۇۇ-مەن, كٶرشٸلەرٸمٸزبەن جەنە ۇيىمدارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىنبىز» دەگەن بولاتىن.
بٸزدٸڭ تەرريتورييالىق كٶرشٸمٸز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ٷشٸن دە سەپاراتيزم قاۋپٸ ٶتە ماڭىزدى. بۇل رەتتە, 1993 جىلى قازاقستانمەن بٸرٸگٸپ قول قويعان ەكٸجاقتى شارتتا «سەپاراتيزم» قاۋپٸ تەرروريزم مەن ەكسترەميزممەن بٸرگە تۇراتىن «ٷش نەگٸزگٸ زۇلىمدىق» قاتارىندا كٶرسەتٸلگەن. سەبەبٸ قىتاي ٷشٸن ونىڭ مەملەكەتتٸك بٸرتۇتاستىعىن كٶرشٸ مەملەكەتتەردٸڭ مويىنداۋى ٶتە ماڭىزدى ەدٸ. سوندىقتان جوعارىدا اتالعان «ٷش زۇلىمدىققا» قارسى كٷرەس قازاقستان مٷشەلٸگٸنە كٸرگەن شىۇ قىزمەتٸنٸڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى.
بٸراق سەپاراتيزممەن كٷرەستٸ قارۋلى قاقتىعىسقا جەتكٸزبەي قالاي جٷرگٸزۋگە بولادى? جالپى قاراعاندا سوعىس ەرەكەتتەرٸ جٷرٸپ جاتقان ۋاقىتتا دا كەلٸسسٶز ٷستەلٸنە وتىرىپ, مەسەلەنٸ تالقىلاۋعا بولاتىنى بەلگٸلٸ. مىسال رەتٸندە, مولدوۆا گاگاۋزييامەن, رەسەي شەشەنستانمەن وسىلاي جاساعانى بەلگٸلٸ.
جالپى ەلەمدٸك قاۋىمداستىق مۇنداي قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن جەنە ول ورىن العان جاعدايدا ونىمەن قالاي كٷرەسۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى ۇسىنىستاردى بۇرىننان ەزٸرلەپ قويعان. ول ٷشٸن ٶز اۋماعىندا دا, كٶرشٸلەس ەلدەردە دە سەپاراتيزم كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ بولعانىن قالامايتىن مەملەكەتتەر مىناداي نورمالاردى ساقتاۋى قاجەت:
- بۇۇ-نىڭ 3 قاعيداتى – ياعني, مەملەكەتتەردٸڭ ەگەمەندٸك تەڭدٸگٸن ساقتاۋ, اۋماقتىق تۇتاستىقتى قۇرمەتتەۋ جەنە مەملەكەتتەردٸڭ بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋٸ;
- ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸ;
- ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸ.
بىلاي قاراعاندا قاراپايىم عانا قاعيدالار. الايدا, ەدەتتە بولاتىنداي قاراپايىم ۇستانىمداردى ساقتاۋدىڭ ٶزٸ قيىندىق تۋعىزىپ جاتادى. دەگەنمەن, بۇل مەسەلە بويىنشا ەقىۇ ەزٸرلەگەن جەكە قۇجاتتار دا بار. ەگەر ولاردى ساقتاي بٸلسە ەلدەگٸ سەپاراتيزمنٸڭ دامۋىنا جول بەرمەۋگە ەبدەن بولادى. ولار:
- تٸل سالاسىندا از ۇلتتاردىڭ قۇقىعى تۋرالى وسلو ۇسىنىستارى;
- ەر تٷرلٸ قوعامداردى بٸرٸكتٸرۋ بويىنشا ليۋبليانا ۇسىنىستارى;
- كٶپۇلتتى قوعامداعى پوليتسييا قىزمەتٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ۇسىنىستار;
- از ۇلتتاردىڭ بٸلٸم الۋ قۇقىقتارى تۋرالى گااگا ۇسىنىستارى;
- از ۇلتتاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرگە تيٸمدٸ قاتىسۋى تۋرالى لۋند ۇسىنىستارى;
- مەملەكەتارالىق قاتىناستارداعى از ۇلتتار تۋرالى بولتسان ۇسىنىستارى.
بۇل ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى دا ٶكٸنٸشكە وراي, تٷرلٸ قاقتىعىستاردىڭ سالدارىنان تٶگٸلگەن قان, شىققان جان تەجٸريەسٸ نەگٸزٸندە جازىلعان. سوندىقتان بۇعان جٷردٸم-باردىم قاراماعان جٶن. ۇلتارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋ ٷشٸن جۇمسالاتىن كٷش-جٸگەر, باستالىپ كەتكەن جانجالدى توقتاتۋ جەنە ونىڭ سالدارىن جويۋعا قاجەتتٸ رەسۋرستان ون ەسە از بولاتىنىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
سوندىقتان قازاقستاننىڭ سەپاراتيزمنٸڭ كەز-كەلگەن تٷرٸن قولداماۋ تۇرعىسىنداعى ۇستانىمى – حالىقارالىق قۇقىقتى ساقتاۋ عانا ەمەس, ەكونوميكالىق جاعىنان دا ەبدەن زەردەلەنگەن شەشٸم.
بٸز ەلەمگە وسى ۇستانىمدى ناسيحاتتاۋ مەن تاراتۋ ٷشٸن عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ٶزٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن ٷنەمٸ جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك.
ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى وسى سٸلتەمەدەن وقي الاسىز:
https://dalanews.kz/saraptama/81765-separatizmning-alem-ushin-zhane-qazaqst
