قازاقتىڭ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸندە اتاستىرۋ ۇلى-قىزى بار ەكٸ ازاماتتىڭ قۇدا بولامىز دەگەن اۋىزشا ۋەدەسٸ, رۋلى ەلدٸڭ باسشى اقساقالدارىنىڭ ۇيعارىمى ارقىلى باستالادى دا قۇدا تٷسۋمەن تيياناقتالادى. قۇدا تٷسۋدٸڭ بٸرنەشە تٷرٸ بولادى. قازاق بالا بەسٸكتەگٸ كەزٸنەن باستاپ قۇدا تٷسە بەرەدٸ (بەسٸك قۇدا ت.ب.). بەسٸك قۇدا سيرەك كەزدەسەدٸ.
كٶبٸنەسە جٸگٸت ەر جەتٸپ قالعان ۋاقىتتا ونىڭ ٶزٸ, ەكەسٸ مەن شەشەسٸ, اعاسى مەن جەڭگەسٸ, جاقىن اعايىندارى ٶزدەرٸنە لايىق جەردەن قىز قاراي باستايدى. مۇندايدى قازاق «تەڭ-تەڭٸمەن, تەزەك-قابىمەن» دەيدٸ, ياعني, ەكٸ جاقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى بٸر-بٸرٸنە سەيكەس بولۋى كەرەك. قازاق حالقى ەجەلگٸ زاماننان بەرٸ ٷيلەنۋگە اسا ماڭىز بەرەدٸ جەنە ٷي بولۋدى جٸگٸت پەن قىزدىڭ بٸر-بٸرٸن ٶلٸپ-ٶشٸپ جاقسى كٶرۋٸ, ەكٸ اراداعى ماحاببات سەزٸمٸ دەگەن ۋاقىتشا قۇبىلىستارمەن بايلانىستىرمايدى. قازاق ٷشٸن ٷيلەنۋ – اسا ماڭىزدى ەلەۋمەتتٸك قادام, ٷي بولۋ مەملەكەت قۇرۋ سيياقتى اسا جاۋاپتى شارۋا بولىپ تابىلادى. ونىڭ ەرەجەلەرٸ «قاتىن الما – قايىن ال», «جٸگٸتتٸڭ جاقسى بولماعى – ناعاشىدان» سيياقتى قاعيدالارمەن بەكٸتٸلگەن.
قۇدا تٷسۋ «قىز ايتتىرۋدان» باستالادى, ياعني ۇناتقان, ٶزدەرٸمەن سىيلاس, قاتارلاس جەنە بويجەتكەن قىزى بار اۋىلعا ارنايى «جاۋشى» اتتانادى. ۇلىنا جار تاڭداعان ەكە جاقسى نيەتتٸ بٸلدٸرۋ ٷشٸن قالىس ادامدى «جاۋشى» ەتٸپ جٸبەرەدٸ. جاۋشى سٶزٸن: “سٸزدە لاشىن بار, بٸزدە سۇڭقار بار”, — دەپ باستاپ, قۇدا بولعىلارى كەلەتٸنٸن ايتادى. ەگەر قىزدىڭ اتا-اناسى بۇل ۇسىنىستى قابىل السا, قىز ەكەسٸ جاۋشى ارقىلى كٷيەۋ ەكەسٸنٸڭ تۋىستارىنىڭ «قۇدا تٷسەر» مەزگٸلٸن ايتادى.
جاۋشىدان كەيٸن قۇدا تٷسۋ بولادى, ول كەزدەسۋگە جٸگٸت جاعىنان بٸرنەشە سىيلى, تۋىس ادامدار بارىپ, قالىڭ مال مٶلشەرٸن, جاساۋ قۇنىن ت.ب. مەسەلەلەردٸ كەلٸسەدٸ. بٸر ەسكەرتەتٸن مەسەلە: جاساۋ جٸگٸت جاعىنان كەلگەن قالىڭمال مٶلشەرٸنە شامالاس, كەيدە ونان دا اسىپ تٷسەدٸ. سەبەبٸ, وعان وتاۋ ٷي, جيھازى, كيٸم-كەشەك ت.ب. كٸرەدٸ.
قۇدالىققا جٸبەرٸلگەن ادامدارعا «قارعىباۋ» كەدەسٸن تارتادى, قۇدالىقتى بەكٸتەر كەدەسٸن: ات پەن شاپان بەرەدٸ. قۇدا تٷسٸپ, قۇيرىق-باۋىر جەسكەننەن كەيٸن عانا قۇدالىق ۋاعدا بەكيدٸ. ەڭ باعالى سىي كٷيەۋدٸ ەكەسٸنە نەمەسە ونىڭ ورنىنداعى ادامعا تارتىلادى. ۋەدەنٸڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە قوناقتاردىڭ الدىنا جٸڭٸشكە ەتٸلٸپ كەسٸلگەن قۇيرىق پەن باۋىر قويىلادى. «قۇيرىق-باۋىر» ەڭ الدىمەن جٸگٸت تۋىستارىنا, سونان سوڭ, قىز تۋىستارىنا بەرٸلەدٸ. قۇدا تٷسۋ تويىندا قۇتتى بولسىن ايتىپ كەلگەن ەيەلدەر قۇدالارعا ارناپ شاشۋ شاشادى.
ەندٸ اتاستىرۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدى, ياعني زاڭداستىرىلعان قۇبىلىس ەكەنٸن دەلەلدەۋ ٷشٸن بٸرنەشە ەدەت-عۇرىپ ەرەجەلەرٸنە كٶڭٸل بٶلەيٸك:
- ەگەر «قارعىباۋى» بەرٸلٸپ, سٶز سالىپ قويعان جٸگٸت جاعى كەلٸسٸمدٸ بۇزىپ, باسقا بٸرەۋدٸڭ قىزىنا قۇدا تٷسپەك بولسا, وندا كەلٸسٸمدٸ بۇزعان كٸنەلٸ جاق ات-تون ايىپ تٶلەيدٸ جەنە بٷكٸل كيٸتتٸ قايتارادى.
- ەگەر الدىندا قۇدالاسىپ, كەيٸن باسقا بٸرەۋگە ٷيلەنبەكشٸ بولىپ, كەلٸسٸمدٸ بۇزسا, وندا كەلٸسٸمدٸ بۇزعان جاق بٸر تٷيە باستاتقان توعىز ايىپتى تٶلەيدٸ. بٸرٸنشٸ, قۇدا تٷسكەن قالىڭدىقتى الىپ, بەيبٸشە اتاندىرىپ بارىپ قانا ەكٸنشٸسٸنە ٷيلەنۋگە حاقى بار.
- قالىڭمالدىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ نەمەسە بارلىعى ٶتەلگەن سوڭ عانا كٷيەۋ جٸگٸت قالىندىق ويناۋعا بارادى («ۇرىن بارۋ»). كٷيەۋ جٸگٸتتٸڭ بۇل كەلۋٸ بٸرٸنشٸ كەلۋ بولعاندىقتان قالىڭدىق جاعىنان جەڭگەلەرٸ توي (باستاڭعى تٷرٸندە) جاسايدى.
- ەگەر كٷيەۋ قالىڭمالىن ٶتەمەي, ۇرىن بارماي, قالىندىق اۋلىنا كەلە قالسا, وندا ونىڭ اتىن تارتىپ الىپ, ٸسٸن ەدەپسٸزدٸككە جاتقىزىپ, ٶزٸن جاياۋ جٸبەرەدٸ.
- ەگەر ۇرىن بارعاندا قالىندىق اۋلىندا بولعىسى كەلسە, كٷيەۋ شاتىر تٸگٸپ بٸر اپتا, تٸپتٸ بٸر اي جاتۋعا ەركٸ بار. ۇرىن تويدان كەيٸن كٷيەۋدٸڭ قالىندىق ويناپ بارىپ تۇرۋىنا حاقى بار.
- كٷيەۋ جٸگٸت قالىڭدىقتىڭ ۇزاتىلۋ تويىنا دەيٸن جاقىندىققا بارۋعا حاقى جوق.
- ەگەر كٷيەۋ ۇرىن تويدا قالىڭدىعىن پەكتٸگٸنەن ايىرعان بولسا, نەكە جاۋلىق تٶسەگەن جەڭگەلەرگە كەدەسٸن بەرەدٸ.
- ۇرىن تويعا كەلٸپ كەتكەن كٷيەۋ قايتىس بولسا, وندا تۋىستارى قالىڭدىقتى مارقۇمنىڭ اۋلىنا قايعىلى كٷيدە ازا كەدەسٸمەن بٸرگە ەكەلەدٸ. وسىنداي قالىندىق /جەسٸر/ كٷيەۋٸن جىل بويى جوقتاپ, سونان سوڭ, ونىڭ ٸنٸسٸنە نەمەسە اعاسىنا, تٸپتٸ بولماسا, جاقىن تۋىسىنا تۇرمىسقا شىعادى.
- نەكە قييۋدى قالىڭدىق اۋىلىندا مولدا ٶتكٸزەدٸ. ول جٸگٸت پەن قىز جاعىنان كەدە الىپ /التىن جٷزٸك, ساقينا, ساداق جەبەسٸ/ ونى سۋ قۇيىلعان سىرلى توستاعانعا سالادى. جٸگٸت پەن قالىندىق, ولاردىڭ تۋىستارى نەكە قييار سۋدى ٸشۋٸ جۇبايلىق ٶمٸردٸڭ باسى بولىپ سانالادى.
- نەكە قيياردىڭ ورنىنا جٸگٸتتٸڭ ٷلكەن شاڭىراعىندا وتقا ماي قۇيۋ, شالقىپ جانعان وتقا ٷش رەت تەجٸم ەتۋ (باسىن جەرگە تيگٸزٸپ) سالتاناتى جٷرەدٸ.
- وتقا «ماي انا, وت انا جارىلقا» دەپ سٶيلەپ تەجٸم جاسايدى, ٷلكەن ەيەلدەر وتتىڭ جالىنىنا الاقاندارىن توسىپ كەلٸننٸڭ بەتٸن سيپايدى. وسىدان كەيٸن كەلٸندٸ جۇمساق يلەنگەن تەرٸنٸڭ ٷستٸنە وتىرعىزادى.
- كەلٸن ٷلكەن ٷيگە بٸرٸنشٸ رەت ەنەردە «ٷي اينالدىرۋ» دەگەن بولادى. قايىن ەنەسٸ تٸرٸ تۇرعاندا كەلٸن تٶرگە شىقپايدى. قايىن ەنەسٸ قايتىس بولعاندا كەلٸن وتقا تاعى دا ماي قۇيادى, ودان ەرٸ تٶرگە شىعۋعا رۇقسات ەتٸلەدٸ.
جامبىل ارتىقباەۆ,
تاريحشى-ەتنوگراف
