ۇيىمداستىرۋشىلار: «بيزنەس مەديا» كومپانييالار توبى جشس («دەلوۆوي كازاحستان» گازەتٸ) جەنە «شەۆرون» كومپانيياسى. ترەنينگكە الماتى, اقتٶبە, اقتاۋ, استانا, اتىراۋ قالالارى مەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ بٸرقاتار اۋداندارىنان جۋرناليستەر قاتىستى.
ەكٸ قالادا ٶتكەن ترەنينگ قورىتىندىسى بويىنشا, جالپىلاي العاندا 60 شاقتى ادام قامتىلدى, ونىڭ ٸشٸندە قازۇۋ جەنە «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸ دە بار. مەدياترەنەرلەر رەتٸندە مۇناي جەنە گاز سالاسىن جان-جاقتى زەرتتەپ جٷرگەن تانىمال جۋرناليست ەلەنا بۋتىرينا جەنە مەدياەكونوميكا سالاسىنداعى بەلگٸلٸ جۋرناليست ەسييا اقىشەۆا شاقىرىلدى.
سەمينار ماقساتى نە?
وتاندىق مەديانارىقتا سالالىق جۋرناليستيكانى دامىتۋمەن قاتار, مۇناي جەنە گاز تاقىرىبىنا بەيٸمدەلگەن جۋرناليستەر قاتارىن قالىپتاستىرۋ.
سەمينار بارىسىندا جۋرناليستەردٸ قازاقستاننىڭ مۇناي نارىعىنداعى بٷگٸنگٸ جاعدايمەن تانىستىرا وتىرىپ, سالا ٸشٸندەگٸ ٶندٸرٸستٸك جوبالار مەن قۇرىلىمداردى تٷسٸنٸپ, تٷيسٸنۋگە; سول سيياقتى, مۇناي جەنە گاز سالاسىنداعى وتاندىق ٸرٸ كومپانييالارمەن ارادا بايلانىس ورناتۋعا, اقپارات كٶزدەرٸمەن جۇمىس ٸستەۋگە, نارىق ٸشٸندەگٸ مەلٸمەتتەردٸ ساۋاتتى قولدانىپ, جۋرناليستٸك ماتەريالدار ەزٸرلەۋگە بەيٸمدەپ, ٷيرەتۋ.
ترەنينگ بارىسىندا قانداي تاقىرىپتار قامتىلدى?
1) قازاقستاننىڭ مۇناي جەنە گاز سالاسى قاشان جەنە قالاي قالىپتاستى?
2) وتاندىق مۇناي جەنە گاز سالاسىنا تەن ەرەكشەلٸكتەر قانداي?
3) ەلەمدٸك دەڭگەيدە دەلەلدەنٸپ, جارييا ەتٸلگەن مۇناي جەنە گاز قورىنداعى قازاقستاننىڭ ٷلەسٸ, ورنى تۋرالى نە بٸلەمٸز?
4) ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي جەنە گاز سالاسىنداعى بارلاۋ, ٶندٸرۋ, ٶڭدەۋ, تاسىمالداۋ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ٸرٸ جوبالار قايسىسى, ولار قالاي جٷزەگە اسىپ جاتىر?
وقىتۋ سەمينارى بارىسىندا وسى جەنە سالالىق جۋرناليستيكاعا تەن ٶزگە دە مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە ەڭگٸمە قوزعالدى.
بٸزدە ەكونوميكالىق جۋرناليستيكا بار ما?
بۇل رەتتە مۇناي جەنە گاز سالاسىن جان-جاقتى زەرتتەپ جٷرگەن بەلگٸلٸ جۋرناليست ەسييا اقىشەۆا وسىناۋ شارانىڭ ماڭىزى مەن ماقساتى تۋرالى ەگجەي تەگجەيلٸ ايتىپ بەردٸ.
– جۋرناليستيكانىڭ ٶزٸندٸك بٸر قىزىقتى دا كٷردەلٸ بٶلٸمٸ, ەرەكشە سالاسى مەدياەكونوميكا – ٶز اۋديتوريياسىنا ەكونوميكالىق تۇرعىدان شەشٸم قابىلداۋعا كٶمەكتەسۋ مٸندەتٸن جٷكتەگەن.
جۋرناليست ٷشٸن بۇل ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك. ٶيتكەنٸ مەدياەكونوميكاعا نەگٸزدەلگەن جۋرناليست ۇسىنعان اقپاراتپەن تانىسقان تۇتىنۋشى نارىق ٸشٸندە ٶز مٷددەسٸنە ساي ەرەكەت ەتەدٸ.
ال ونىڭ سالدارى تۇتىنۋشىنىڭ جەكە باسىنا عانا ەمەس, جالپى قوعامداعى جاعدايعا ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن, مىسالعا باعا ساياساتىنا, تاۋار قالىپتاستىرۋعا, بەلگٸلٸ بٸر نارىقتا سۇرانىسقا ساي ۇسىنىستىڭ تۋىنداۋىنا.
سوندىقتان دا مەدياەكونوميكانى, ياعني ەكونوميكالىق جۋرناليستيكانى تاڭداعان جۋرناليست ٶزٸ زەرتتەپ, تالداعان تاقىرىپتى بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن تەكسەرٸپ, ناقتى ارگۋمەنت قولدانىپ, دەلەلٸن كەلتٸرٸپ بارىپ بەرۋٸ تيٸس.
سالالىق جۋرناليستيكا, ياعني بەلگٸلٸ بٸر سالاعا نەگٸزدەلگەن جۋرناليستيكا وسى مەدياەكونوميكا قۇرىلىمىنا كٸرەدٸ جەنە جۋرناليستيكانىڭ بۇل تارماعىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ەلٸمٸزدە نارىقتىق ەكونوميكا قالىپتاسا باستاعان سوناۋ 90-شى جىلدارى بارىنشا بايقالدى.
ٶيتكەنٸ, ەلٸمٸزدە بيزنەسكە نەگٸزدەلگەن تالاپشىل جاڭا اۋديتورييا قالىپتاسا باستادى.
دەسەك تە, قازاق جۋرناليستيكاسى اياسىنان الىپ قاراساق, بٸزدە ەكونوميكالىق جۋرناليستيكا, جالپى, سالالىق, سەگمەنتتٸك جۋرناليستيكا تيٸستٸ دەڭگەيدە دامي العان جوق.
بٸزدە جۋرناليست ٶزٸ رەپورتەر, ٶزٸ ساراپشى, ٶزٸ رەداكتور جەنە بارلىق بارلىق سالا, بارلىق تاقىرىپ بويىنشا.
الايدا, بٸز سول وقىرماننىڭ قاجەتتٸلٸگٸن قانشالىقتى ەلەپ, ەسكەرٸپ وتىرمىز? جالپى, وقىرمان, كٶرەرمەن, تىڭدارمان تۋرالى بٸز نە بٸلەمٸز? قانداي دا بٸر تالداۋ, زەرتتەۋ, ساراپتاۋ جٷرگٸزدٸك پە, بۇل تۇرعىدا?
...ٶتكەندە بٸر ەرٸپتەسٸمٸز ەمبەباپتىق پەن كونۆەرگەنتتٸك ۇعىمدارىن شاتاستىرىپ جاتتى.
كونۆەرگەنتتٸك جۋرناليستيكا – اقپارات پەن كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردىڭ بٸرىڭعاي رەسۋرس رەتٸندە توپتاسۋى. ولاي بولسا, كونۆەرگەنتتٸك جۋرناليست ٶزٸ رەپورتەر, ٶزٸ فوتوكور, ٶزٸ بەينەوپەراتور, ٶزٸ بەينەينجەنەر, ٶزٸ ۆەبرەداكتور, ت.ت. بولۋى تيٸس.
تاقىرىپ بويىنشا ەمبەباپتىق پەن كونۆەرگەنتتٸك ەمبەباپتىق ەكٸ بٶلەك دٷنيە. ەرينە, جۋرناليست بٸلٸمدٸ, ساۋاتتى, جان-جاقتى حاباردار, ۇدايى ٸزدەنٸس ٷستٸندە بولۋعا مٸندەتتٸ. دەگەنمەن, ايتالىق, ەكونوميكالىق جۋرناليستيكادا ناقتى بٸر سەگمەنتتٸ ساراپقا سالىپ, تالدايتىن جۋرناليست رەتٸندە ول ٶزٸ جۇمىس ٸستەپ وتىرعان مەديارەسۋرسقا دا, اۋديتوريياعا دا بارىنشا پايدا كەلتٸرەر ەدٸ.
سالالىق جۋرناليستيكاعا دەن قويعان جۋرناليست ٶزٸ تالداپ, ساراپتاپ وتىرعان سالانى تولىققاندى زەرتتەپ, سول سالانىڭ كەلەشەگٸنە بولجام جاساي الۋى تيٸس, سول سالانىڭ ٶكٸلدەرٸ وعان سەنٸم ارتا الاتىنداي دەڭگەيدە بولۋى تيٸس.
بٸراق بۇل سول سالانىڭ لوببيٸ, ٷگٸتشٸسٸ, ناسيحاتشىسى بولۋى كەرەك دەگەن سٶز ەمەس. اراگٸدٸك ەستٸپ جاتامىن, كەي ەرٸپتەستەرٸمٸز, ەكونوميكالىق, ٸسكەرلٸك جۋرناليستيكا قوعام ٸشٸندەگٸ بەلگٸلٸ بٸر توپتاردىڭ, قوعامداستىقتاردىڭ مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەيدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ.
بۇل مەدياساۋاتتىلىقتىڭ جەتٸسپەۋٸ سالدارىندا قالىپتاسقان قىڭىر كٶزقاراس.
دەل قازٸر, ايتالىق, قازاق جۋرناليستيكاسى اياسىنان الىپ قاراساق, ەكونوميكالىق جۋرناليستيكا قاراپايىم حالىقتىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى جولسەرٸگٸ, بيزنەس ەلٸپپەسٸ, كەڭەسشٸسٸ, ەكونوميكاداعى ديللەرٸ فۋنكتسيياسىن اتقارا الادى, ەگەر بٸز بۇل مەسەلەگە شىنداپ كٶڭٸل بٶلسەك.
وتاندىق مەديا نارىقتا ەكونوميكا تاقىرىبىن ساراپقا سالۋدا ورىس تٸلدٸ جۋرناليستەردٸڭ قۇرىعى ۇزىن. بۇل تۇرعىدا ولاردىڭ مٷمكٸندٸگٸ دە زور, ٶيتكەنٸ, ولارعا جۇمىس بەرٸپ وتىرعان مەدياەكونوميكالىق رەسۋرستار جەتٸپ اسادى. مەديا نارىق ورىس تٸلدٸ جۋرناليستەرگە ەكونوميكا تاقىرىبىندا تاڭداۋ جاساۋعا جاعداي جاساپ وتىر, سول سەبەپتٸ دە ولار ەرقاشان ٸزدەنٸس ٷستٸندە. ٶيتكەنٸ ٸسكەرلٸك جۋرناليستيكانىڭ ورىس تٸلدٸ سەگمەنتٸندە بەسەكەلەستٸك بار. ال قازاقشا سەگمەنت ەلٸ دە اياعىنان تٸك تۇرا العان جوق.
قازاق تٸلٸندە مەدياەكونوميكانى دامىتۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, وسى سالاعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان مەديا رەسۋرستار كەرەك.
ياعني, مەديا نارىق ەكونوميكالىق قازاقشا اقپارات تاراتۋعا نەگٸزدەلگەن جۋرناليستەرگە سۇرانىس قالىپتاستىرۋى تيٸس. ال بۇل سالاعا ماماندانۋ ٷشٸن ارنايى بٸر ۋاقىت كەرەك ەمەس.
ەگەر ەكونوميكاعا قىزىقساڭىز, وسى سالانى تالداپ, ساراپتاعىڭىز كەلسە, سٸز قاي كەزەڭدە بولسا دا وسى تاقىرىپقا بەيٸمدەلە الاسىز.
ەڭ باستىسى, قىزىعۋشىلىق, جاۋاپتىلىق كەرەك, ٶيتكەنٸ بۇل ارادا جۋرناليست ەرقاشان ارگۋمەنتكە نەگٸزدەلە بٸلۋٸ كەرەك. مەدياەكونوميكا جالاڭ سٶزدٸ, قۇرعاق سٶزدٸ قاجەت ەتپەيدٸ. ال ارگۋمەنتتٸ انىقتاۋ ٷشٸن وسى سالانى تەرەڭنەن زەرتتەۋدٸ ٷيرەنۋ كەرەكپٸز. بەرٸ دە جۋرناليستٸڭ ٶز تاڭداۋىنا, ٶز ٸزدەنٸسٸنە كەلٸپ تٸرەلەدٸ.
وسى تۇرعىدان العاندا, «شەۆرون» كومپانيياسى مەن «دەلوۆوي كازاحستان» گازەتٸ بٸرلەسە ۇيىمداستىرعان «سالالىق جۋرناليستيكا: مۇناي جەنە گاز تاقىرىبىنا تەن ەرەكشەلٸكتەر» اتتى سەمينار-ترەنينگ ٶتە ٶزەكتٸ ەرٸ پايدالى شارا بولدى دەپ ايتا الامىن.
مىسالعا, قازٸر وسى ترەنينگكە قاتىسقان جۋرناليستەر دە, ماگيسترانتتار مەن ستۋدەنتتەر دە بٸزگە ۇدايى حابارلاسىپ, مۇناي جەنە گاز سالاسىنا نەگٸزدەلگەن اقپارتتار بويىنشا قوسىمشا سۇراقتارىن جولداپ, ٸزدەنە باستاعاندارىن بايقاپ وتىرمىز.
بٸزدٸڭ ترەنينگكە قاتىسقان ماگيسترانتتار مەن ستۋدەنتتەردٸڭ اراسىنان ديپلومدىق جۇمىستارىن وسى مۇناي جەنە گاز سالاسىنا نەگٸزدەگٸسٸ كەلەتٸن بولاشاق ەرٸپتەستەرٸمٸز دە تابىلىپ جاتىر. سول سيياقتى, ترەنينگكە قاتىسقان جۋرناليستەردٸڭ بٸرقاتارى بۇل سالانى ٶزدەرٸ ٷشٸن جاڭادان اشىپ, كٶپتەگەن مەلٸمەتتەردٸ, اقپاراتتاردى دۇرىس تٷسٸنبەي جٷرگەندەرٸن دە مويىنداۋدا.
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جوسپارىنشا, باق ٶكٸلدەرٸنە ارنالعان بۇل تۇرعىداعى وقىتۋ شارالارى الداعى ۋاقىتتا دا ٶز جالعاسىن تابۋى تيٸس. جۋرناليست ٷشٸن ٸزدەنە بٸلۋ, ٶزٸنٸڭ كەسٸبي دەڭگەيٸن شىڭداي بٸلۋ ماڭىزدى كومپونەنت. ولاي بولسا, «شەۆرون» كومپانيياسىنىڭ بۇل باستاماسى قاي كەزەڭدە بولسىن ٶزەكتٸ بولاتىنى انىق.
