قازاقستان اقش-تىڭ ساۋدا ساياساتىنان نە ۇتتى, نەدەن ۇتىلدى? مۇحيتتىڭ ارعى بەتٸنەن جەتكەن سوڭعى جاڭالىقتارعا سٷيەنسەك, ۆاشينگتوننىڭ يمپورتتىق باج سالىعىن ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمٸ قازاقستانعا دا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن تەرٸزدٸ. ساراپشىلار مۇنىڭ سالدارىن سانامالاپ, سەبەپتەرٸن ٸزدەپ ەلەك, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ساراپشى ولجاس بايدٸلدينوۆ الدىمەن مىنانى انىقتاپ العان جٶن دەيدٸ: قازاقستاننىڭ اقش-قا ەكسپورتتايتىن نەگٸزگٸ تاۋارلارى – مۇناي, ۋران, كٷمٸس, تيتان, فەرروقورىتپا سىندى شيكٸزات ٶنٸمدەرٸ. بىلتىر بۇل ەكسپورتتىڭ جالپى كٶلەمٸ 1,8 ملرد دوللاردى قۇراعان. ماڭىزدىسى سول – قازاقستاننىڭ شيكٸزاتتىق ەكسپورتىنا بۇرىن دا باج سالىعى سالىنعان ەمەس, ياعني بۇل وتاندىق كومپانييالاردىڭ ەرەكشە ەڭبەگٸنەن گٶرٸ امەريكانىڭ ٶز مٷددەسٸن ويلاعان ساياساتقا جاقىنىراق. ٶيتكەنٸ اقش-قا جەرگٸلٸكتٸ ٶندٸرٸس ٷشٸن قاجەتتٸ ارزان شيكٸزات كەرەك.
"ەسەسٸنە, قازاقستاننان اقش نارىعىنا شىعاتىن ٶڭدەلگەن نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنە جاڭادان ەنگٸزٸلگەن كەدەندٸك باج سالىعى بٸزدٸڭ تاۋارلارعا دەگەن امەريكالىقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعى تٶمەن ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتتٸ. قازاقستاننان اقش-قا جەتكٸزٸلەتٸن ٶڭدەلگەن ٶنٸم مەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنىڭ جىلدىق ەكسپورتى نەبەرٸ 200 ملن دوللار شاماسىندا. دەمەك, قازاقستان اقش ٷشٸن تەك شيكٸزات بازاسى رەتٸندە ماڭىزدى دەگەن پٸكٸرگە كەلۋگە بولادى. وسى تۇستا ساراپشىلاردىڭ «ٶنەركەسٸپتٸ دامىتامىز» دەگەن بۇرىنعى باعدارلامالاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە كٷمەنمەن قاراي باستاعانى زاڭدى. ەگەر اقش پەن ەۋروپاعا تەك شيكٸزاتىمىز كەرەك بولسا, بٸز ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتامىز دەپ ەلەككە تٷسٸپ, ميللياردتاعان قارجىنى شاشۋدىڭ قاجەتٸ بار ما ەدٸ?", - دەيدٸ ساراپشى ولجاس بايدٸلدينوۆ.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, جالپى, حالىقارالىق ساۋدادا «مەڭگٸلٸك دوس جوق, تەك مٷددە بار» دەگەندٸ كەزەكتٸ رەت كٶزٸمٸز كٶرگەندەي. بۇرىنعى كەلٸسٸمدەر مەن دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تالاپتارىن قايتا قاراۋ دا قيىن شارۋا ەمەس ەكەن.
قازاقستانمەن بٸرگە اقش-تىڭ باج سالىعى ساياساتىنا ٸلٸككەن وڭتٷستٸك كورەيا, وار, جاپونييا, مالايزييا سەكٸلدٸ ەلدەردٸڭ جايى بٶلەك. ولار ٶزدەرٸنٸڭ تەحنولوگييالىق ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتتايتىن مەملەكەتتەر, سوندىقتان بۇل تٸزٸمگە ەنگەندە ۇتىلعاندارى كٶبٸرەك. ال بٸز ٷشٸن مۇنداي تٸزٸمدە بولۋ امەريكالىق نارىققا ەسٸك اشپايتىنى انىق.
"كەرٸسٸنشە, ساراپشىلاردىڭ دەرەگٸنشە, اقش كومپانييالارى قازاقستانداعى ارزان شيكٸزات پەن ەنەرگييا كٶزدەرٸنەن جەنە جەڭٸلدەتٸلگەن شارتتارمەن جٷزەگە اسقان مۇناي جوبالارىنان جىلدار بويى ونداعان, بەلكٸم جٷزدەگەن ميلليارد دوللار پايدا تاپتى. قازاقستانعا كەلگەن ينۆەستيتسييالاردى ەسەپتەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە, كەرٸ ەسەرٸن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سونىڭ بٸرٸ – تاريفتەردٸڭ كٶتەرٸلۋٸ مەن ينۆەستيتسييالىق كليماتتىڭ ناشارلاۋى", - ولجاس بايدٸلدينوۆ.
ەۋروپالىق وداق تا الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ەكسپورتىنا قوسىمشا اۋىرتپالىق تٷسٸرمەك. 2027-2028 جىلدان باستاپ ەنگٸزٸلەتٸن كٶمٸرتەك سالىعى بٸزدٸڭ ەلدەن ەۋروپاعا ەكسپورتتالاتىن تاۋارلاردى قوسىمشا 4-5 ملرد دوللارعا قىمباتتاتۋى مٷمكٸن. مۇنىڭ سەبەبٸ رەتٸندە قازاقستاندا تاۋار ٶندٸرٸسٸنٸڭ ەكولوگييالىق تالاپتارعا ساي كەلمەۋٸ, كٶمٸرمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ەلەكتر ستانتسييالارىنان اۋاعا بٶلٸنەتٸن زيياندى زاتتاردىڭ كٶپتٸگٸ ايتىلادى. بٸراق قازاقستاننىڭ ٶنەركەسٸپتٸك دامۋعا تاريحي تۇرعىدان كەش قوسىلعانىن, مىڭداعان جىلدار بويى ەكولوگيياعا زييان كەلتٸرمەي ٶمٸر سٷرگەنٸن ەسكەرسەك, بۇل ساياساتتىڭ قانشالىقتى ەدٸل ەكەنٸ بٶلەك ەڭگٸمە.
وسىنداي قيىندىقتاردىڭ ورتاسىندا رەسەيدٸڭ قازاقستانعا الداعى بەس جىل بويى مۇناي ٶنٸمدەرٸن باج سالىعىنسىز جەتكٸزەتٸنٸ تۋرالى جاڭالىقتىڭ ماڭىزى ارتتى. 2025 جىلعا عانا رەسەيدەن قازاقستانعا باجسىز يمپورتتالاتىن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ كٶلەمٸ 1,5 ملن توننادان اسادى. اتاپ ايتساق, بەنزين – 285 مىڭ توننا, اۆياوتىن – 300 مىڭ توننا, بيتۋم – 500 مىڭ توننا, ديزەل – 450 مىڭ توننا. بۇل قازاقستاندا جىلىنا ٶندٸرٸلەتٸن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ جالپى كٶلەمٸنٸڭ 8,3%-ىن قۇرايدى.
ايتا كەتەيٸك, قازاقستان رەسەيدەن مۇناي ٶنٸمدەرٸن باجسىز جەتكٸزۋدٸ بۇعان دەيٸن دە ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ پايدالانىپ كەلەدٸ. ال رەسەي ٷشٸن ٶزگە مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتالاتىن مۇنايعا بۇرىن باج سالىعىنىڭ كٶلەمٸ ەر تونناسىنا 100 دوللاردان اسىپ وتىرعان.
"بٷگٸندە قازاقستاننىڭ ٶزٸندە مۇناي ەكسپورتىنا سالىناتىن باج سالىعى شامامەن ەر تونناعا 70 دوللار (شامامەن بٸر باررەلگە 10 دوللار كٶلەمٸندە). بٸراق تەڭٸز, قاراشىعاناق جەنە قاشاعان سيياقتى ٸرٸ كەن ورىندارىنىڭ شيكٸ مۇنايى بۇل سالىكتان بوساتىلعان. وسىنىڭ ارقاسىندا امەريكالىق جەنە ەۋروپالىق مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنا قازاقستاندىق مۇناي ارزان باعامەن جەتٸپ جاتىر.
قورىتا كەلگەندە, ساراپشىلار سوڭعى جاعدايلار قازاقستانعا كٸمنٸڭ ناقتى قانداي كٶزقاراسپەن قارايتىنىن انىق كٶرسەتتٸ دەيدٸ: اقش پەن ەۋروپا ەلدەرٸ قازاقستاندى تەك شيكٸزات جەتكٸزۋشٸ رەتٸندە كٶرسە, باسقا ەلدەرمەن, سونىڭ ٸشٸندە رەسەيمەن ەكونوميكالىق قاتىناستار تەڭ دەرەجەدە ەرٸ تيٸمدٸرەك دامىپ وتىر. ايتپاقشى, ٶڭٸردەگٸ ەنەرگەتيكالىق جەنە مۇناي-گاز مەسەلەلەرٸ جاقىن كٷندەرٸ قىرعىزستاندا ٶتەتٸن ا.م.گورچاكوۆ اتىنداعى قوعامدىق ديپلوماتييا قورىنىڭ جيىنىندا كەڭٸرەك تالقىلانادى", - دەيدٸ ساراپشى.
