− اينۇر ەبدٸرەسٸلقىزى, سٸزبەن شۇعىل سۇحباتىمىزدى اقتٶبەدەگٸ لاڭكەستٸك وقيعاعا ارناعالى وتىرمىز. العاشقى ساۋال: بۇل قاۋٸپتٸڭ ورىن الۋىن بولجاپ بٸلۋ قانشالىقتى مٷمكٸن بولدى?
– ساۋالىڭىز ورىندى. «ەلدەگٸ دٸني احۋال تۇراقتى دەپ جٷرگەندە لاڭكەستٸك قايدان شىقتى?» دەگەن سۇراقتىڭ جەلٸسٸ عوي بۇل.
بٸردەن اشىپ ايتايىق, بۇعان دەيٸن دە باق قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتتارىمىزدا بٸز جاھاندىق دەڭگەيدە ٶرٸستەپ وتىرعان تەرروريزم قاۋپٸنەن ەشبٸر ەل, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان دا ادا-كٷدە ازات بولىپ قالا المايتىنىن سان رەت مەلٸمدەگەنبٸز. ٶكٸنٸشكە وراي, جاھاندانۋدىڭ قايتارىمسىز ٷدەرٸسٸنەن تۋىنداعان اشىق اقپارات كەڭٸستٸگٸ مەن اشىق شەكارا ساياساتى قاۋٸپ-قاتەر اتاۋلىنى بارشا ادامزاتقا ورتاق ەتٸپ وتىر.
[caption id="attachment_16503" align="alignright" width="416"]
ونىڭ ٷستٸنە قازاقستان سەكٸلدٸ ستراتەگييالىق ماڭىزى جوعارى ٶلكەدەگٸ ٸشكٸ تۇراقتىلىقتىڭ شايقالۋىنا مٷددەلٸ تاراپتار جان-جاقتان انتالاپ تۇرعاندا, راديكالدى جەنە دەستٷرلٸ ەمەس يسلام يدەولوگيياسىنىڭ ەلٸمٸزدە تارالماي تۇرۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. بۇل تۋرالى دا از ايتىلعان جوق جەنە از جۇمىس جٷرگٸزٸلگەن جوق.
بٸراق «ۇستالماعان ۇرى ەمەس» دەيدٸ قازاق. زاڭنامادا ونى «كٸنەسٸزدٸك پرەزۋمپتسيياسى» ۇعىمىمەن بەلگٸلەيدٸ. لاڭكەستٸك ەرەكەتتەردٸڭ الدىن الۋ باعىتىندا يدەولوگييالىق جۇمىستار دا, شۇعىل (وپەراتيۆتٸ) شارالار دا جٷرگٸزٸلۋدەي جٷرگٸزٸلدٸ, دەگەنمەن كٶپ ٸشٸنەن جات يدەولوگييانىڭ سويىلىن سوققان ەلبۇزارلار مەن دٸنبۇزارلار بەرٸبٸر شىقتى. دٸني احۋال – ەلەۋمەتتٸك ٷدەرٸس, سوندىقتان مۇنداي مەسەلەدە تۇلعا فاكتورى باسىم رول اتقاراتىنى تاعى بٸر ايقىندالدى. بۇل – مەسەلەنٸڭ بٸرٸنشٸ قىرى.
− ال ەكٸنشٸ قىرى قانداي?
– ول وسى ايتىلعاندارمەن ۇشتاساتىن يدەولوگييا مەسەلەسٸ. دەستٷرلٸ ەمەس اعىمدار يدەولوگيياسىنا قارسى كٷرەس تۇراقتى تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقانىمەن, ول ٶزٸنٸڭ تامىرلانا باستاعانىن كٶرسەتتٸ. دٷمپۋ بٸر كٷندە پايدا بولمايدى, بەلگٸلٸ بٸر مەرزٸم ٸشٸندە العىشارتتارى قالىپتاسىپ, دايىندىق كەزەڭٸنەن ٶتەدٸ.
بۇل جەردە ەكٸ مەسەلەنٸ اتاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, لاڭكەستٸك ەرەكەتتٸ جاساۋشىلار ەل تۇرعىندارى («ازاماتتارى» دەۋگە اۋزىم بارماي وتىر) بولعانىمەن, بۇل شەتٸن كٶزقاراستىڭ جات جۇرتتان باستاۋ العانى بەلگٸلٸ. سول يدەولوگييانىڭ باستاۋىندا تۇرعاندار ونى جاڭا جەردەگٸ جاعدايلارعا قاراي تاراتۋدىڭ تيٸمدٸ ەدٸستەرٸن قولدانۋعا, باسقاشا ايتقاندا, جات يدەيانى جەرسٸندٸرٸپ جٸبەرۋگە تىرىسادى. مۇنىمەن قوسا ولاردىڭ بارلىق نازارى, كٷش-جٸگەرٸ مەن قارجىسى وسى ماقساتقا باعىتتالادى, ياعني بەينەلٸ تٷردە ايتقاندا, وسىدان باسقا الاڭدارى بولمايدى. ال مۇنداي ماقساتتى ەرٸ تاباندى ەرەكەت ٶزٸنٸڭ اششى جەمٸسٸن بەرمەي تۇرمايدى. دەستٷرلٸ ەمەس اعىمداردىڭ ارتىندا ٷلكەن قارجى مەن سۇڭعىلا ساياسات تۇرعانى دا بارشاعا بەلگٸلٸ, نەتيجەلٸلٸككە ونىڭ دا ىقپالى از ەمەس.
ەكٸنشٸ مەسەلە سول يدەولوگيياعا قارسى تۇرۋ ەلەۋەتٸنە بايلانىستى. بۇل ورايدا بٸز ەكٸ تاراپتى ەلەۋەتكە يەمٸز. بٸرٸنشٸ تاراپ – ەكسترەميزم مەن تەرروريزم يدەولوگيياسىن ناسيحاتتاۋعا زاڭ جولىمەن تىيىم سالعان مەملەكەتتٸك ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋشى قۇزىرەتتٸ قۇرىلىمداردىڭ كٷشٸ. ەكٸنشٸسٸ – بٸز بۇعان دەيٸن دە ٷنەمٸ ايتىپ جٷرگەندەي, دەستٷرلٸ رۋحاني قۇندىلىقتارىنان قول ٷزبەگەن ۇلت بويىنداعى ەلەۋەت. بٸزدٸڭ كٷش-جٸگەرٸمٸز وسى قوس تاراپتى قابىستىرۋعا كٶبٸرەك باعىتتالۋى تيٸس. ٶتكەن كٷن وقيعالارى وسىنى كٶرسەتتٸ دەر ەدٸم. تاراپتار ٷيلەسٸمسٸز ەرەكەت ەتكەن جاعدايدا جات يدەولوگييانى ەڭسەرۋ مٷمكٸن بولىپ تابىلمايدى, ٶيتكەنٸ جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ قاۋٸپ-قاتەرگە بٸر مەملەكەتتٸڭ بٸرٸكپەگەن كٷشٸنٸڭ تٶتەپ بەرۋٸ قيىن.
– اقتٶبەدەگٸ لاڭكەستٸكتٸ ۇيىمداستىرۋشىلار كٸمدەر?
– رەسمي ورگانداردىڭ بٸردەن مەلٸمدەگەنٸندەي – دەستٷرلٸ ەمەس دٸني كٶزقاراستاعىلار. بٸراق بۇل ۇعىم – كەڭ ۇعىم, ونىڭ اياسىنا «سالافيلٸك» اتتى بٸر اتادان تاراعان تەكفٸرشٸ-مادحالي-سالافيلەردٸ دە, يسلام اتىن قالقان ەتٸپ, ۇيىم بوپ ۇيىسىپ العان, سوت شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنعان باسقا ەكسترەميستٸك توپتاعىلاردى دا جاتقىزۋعا بولادى. سوندىقتان دەل وسى جەردە بٸز ەر نەرسەنٸ ٶز اتىمەن اتايتىن سەتكە تٸرەلدٸك: اقتٶبەدەگٸ لاڭكەستٸكتٸ ۇيىمداستىرۋشىلار – سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸ.
بۇلاي دەۋٸمٸزگە نە سەبەپ? سەبەبٸ – بٸرٸنشٸدەن, لاڭكەستەردٸڭ ەلگە جەنە ەلەمگە بەلگٸلٸ ەشبٸر تەرروريستٸك ۇيىمعا قاتىستىلىعى ايقىندالعان جوق. ولاردىڭ شەتەلدٸك باسقارۋشىلاردان نۇسقاۋ العان بولۋى ىقتيمال دەگەن بولجام بار, سولاي بولعان جاعدايدا دا لاڭكەستٸكتٸ جٷزەگە اسىرۋشىلاردىڭ ەل ٸشٸندەگٸ دەستٷرلٸ ەمەس اعىمنان تامىر تارتاتىنى انىق.
دەمەك, كٷمەندٸلەردەن قالاتىنى – دەستٷرلٸ ەمەس كٶزقاراستاعى تانىمال تەرٸس اعىم – تەكفٸرشٸ-مادحالي-سالافيلەر. ەلٸمٸزدە سالافيلەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ راديكالدى كٶزقاراستاعىلار رەتٸندە تەكفٸرشٸلٸككە سوت شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنعانى بەلگٸلٸ, بٸراق بۇل سالافيلٸكتٸڭ باسقا تارماقتارىن «قالىپتى» دەپ اقتاۋعا جول بەرە المايدى. كەرٸسٸنشە, تەكفٸرشٸلٸككە تىيىم سالۋ – سالافيلٸك اعىمداردى بٶلشەكتەپ ەڭسەرۋدٸڭ باسى رەتٸندە قابىلدانعانى جٶن.
تەكفٸرشٸلەردەن تىسقارىسى – بازبٸرەۋلەر «ساياساتقا ارالاسپايدى, مەملەكەتكە قارسى ەرەكەتكە بارمايدى» دەپ دەرٸپتەپ جٷرگەن مادحاليلٸك باعىتتاعى سالافيلەر مەن ولاردىڭ تاراپىنان بٸرەسە «سۋرۋريلەر», بٸرەسە «يحۋاندار» دەپ ايىپتالىپ جٷرگەن الەكساندرييالىق سالافيلەر. ەكٸ اعىم ٶكٸلدەرٸ دە ٶزدەرٸن شارتتى تٷردە ساياساتتان الشاق دەپ تانىتۋعا تىرىسادى. دەمەك, ەرقايسىسى ٶزدەرٸن «قالىپتى» سانايدى, مۇندايدا قارسى تاراپقا «راديكالدىدان» باسقا اتاۋ قالمايدى (ونى اشىق تٷردە مەلٸمدەمەگەن جاعدايدا دا). بٸراق دٸني كٶزقاراستارى مەن يدەيالارى جاعىنان ولاردىڭ بٸر-بٸرٸنەن دە, تەكفٸرشٸ «باۋىرلارىنان» دا ايىرماسى جوققا تەن.
– دەمەك, «قالىپتى» ۇعىمىنىڭ ٶزٸ شارتتى بولعانى عوي?
– دەل سولاي. بٸزدٸڭ كەڭٸستٸكتە سالافيلٸك اعىمداردى يدەولوگييالىق جاعىنان «قالىپتى», «راديكالدى» دەپ ەكٸگە بٶلٸپ قاراۋدىڭ مەنٸ دە, نەگٸزٸ دە جوق. مادحاليلەردٸ ەرەكشەلەپ اقتاۋشىلارعا بٸردەن تويتارىس بەرەيٸن: ولاردىڭ «قالىپتىلىعىن» قۋاتتايتىن دەلەلدەر «جاماننىڭ ٸشٸندەگٸ جاقسىسىن تاڭداپ», ەيتەۋٸر بٸر اعىمعا مويىنسۇنۋعا مەجبٷر بولىپ وتىرعان جەكەلەگەن اراب ەلدەرٸندە عانا قولدانۋعا كەلەر (جارامدىلىقتان ەمەس, مەجبٷرلٸكتەن). ال بٸزدٸڭ زايىرلى مەملەكەتتٸڭ نە دٸني, نە تانىمدىق, نە ساياسي كەڭٸستٸگٸنە ولاردىڭ «قالىپتىلىعى» تۋرالى كٶزقاراس سىيىمدى ەمەس. دەستٷرلٸ ەمەس ۇستانىم يەلەرٸ ەشقاشان شەتٸن كٶزقاراستان ازات بولمايدى.
بٸلٸكتٸ دٸنتانۋشى, تەولوگ ماماندارىمىزدىڭ تاراپىنان ساراپشىلار شارتتى تٷردە «تەكفٸرشٸ», «مادحالي», «سۋرۋري» دەپ بٶلەتٸن توپتاعىلاردىڭ بارلىعى ٶزٸن سالافيلەر دەپ سانايتىنى ايتىلىپ كەلەدٸ. ياعني ۇستانىمى, بولمىسى بٸر ەكەنٸن ولاردىڭ ٶزدەرٸ دە مويىندايدى.
مەسەلەنٸ ايدالاعا الىپ قاشىپ, نازاردا باسقا جاققا بۇرعىسى كەلەتٸندەر – وسى اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن بولسا دا اقتاپ الىپ, قوعامعا سٸڭٸرٸپ جٸبەرگٸسٸ كەلەتٸندەر. «قالىپتى سالافيلٸك» تۋرالى ۇعىم – سولاردىڭ استىرتىن ساياساتىنىڭ جەمٸسٸ. بٸراق بۇل ۇعىم ەشبٸر ٶلكەدە تەجٸريبە جٷزٸندە ٶزٸن اقتاعان جوق. زاماناۋي تاريحىنىڭ لاڭكەستٸككە تولى اششى بەتتەرٸنەن ساباق الا وتىرىپ, كەڭەستەردەن كەيٸنگٸ كەڭٸستٸكتەگٸ تاريحي تاعدىرى ورتاق كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ بارلىعى «قالىپتى سالافيلٸك» دەگەن قۇبىلىستىڭ جوق ەكەنٸن مويىندادى. قازٸر بٸرقاتار اراب ەلدەرٸ دە سالافيلٸكتٸڭ شىنايى يسلامعا جات ۇستانىمدارىن اياۋسىز ەشكەرەلەپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا بٸز دە قورجىنىمىزدى قاعىپ-سٸلكٸپ, ۇعىمدارىمىزدى قايتا تيياناقتاپ الۋىمىز قاجەت.
توق ەتەرٸ: اقتٶبە وقيعاسى «قالىپتى سالافيلٸك» دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ بولمايتىنىن, سالافيلٸكتٸڭ بولمىسىنا قاۋٸپتٸ شەتٸن كٶزقاراس تەن ەكەنٸن ايقىن دەلەلدەدٸ. بۇل قايعىلى وقيعادان ساباق الا وتىرىپ, قۇقىقتىق رەتتەۋ, اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ, قوعامدىق وي-پٸكٸر سالالارىندا تيٸستٸ تۇجىرىمدار قالىپتاستىرۋ – بارشامىزعا ورتاق مٸندەت.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سەرٸكبول بٸلەلوۆ
دەرەككٶز: abai.kz
