«قازاق كٸتابى جەنە نارىق» دەگەن اسا زور پروبلەما 30 جىلدان بەرٸ شەشٸلمەي كەلەدٸ. جۇرتتىڭ بەرٸ دە قالامگەرلەردٸڭ بيلٸك تەندەرمەن شىعاراتىن 1-2 مىڭ تيراجبەن شىعاتىن كٸتابىن مٸسە تۇتىپ, ول قولىندا بارلاردان اتان-تٷيەدەي سۇراپ الاتىن كٷيگە ۇشىرادى.
مٸنە, وسىنى ەسكەرمەي, بىلايعى جۇرت «قازاق كٸتاپ وقىماۋعا اينالدى» دەپ قارا اسپاندى تٶندٸرەتٸن كٷيگە جەتتٸك. «ۇرا بەرسەڭ قۇدايدا ٶلەدٸ» دەمەكشٸ, قازاق جۇرتىنىڭ ساناسىنا وسى پٸكٸر ەبدەن سٸڭٸپ تە كەتتٸ. قازاق كٸتاپ وقىمايدى ەمەس, نارىقتاعى جاعداي وقىتپايدى دەگەن جٶن سٶزدٸ ۇعاتىن جان تابىلمايتىن بولدى.
وسى دوگمانىڭ سەڭٸن بەلگٸلٸ اقىن, ەرٸ قارىمدى دا, الىمدى جازۋشى اقبەرەن ەلگەزەك «دارداي» رومانىمەن بۇزدى.
بۇعان دەيٸن اقبەرەن باۋىرىمىز پروزادا ٶزٸنٸڭ باعىن سىناپ, «بولماعان بالالىق شاق» رومانىمەن ەدەبي تٶڭكەرٸس جاساعانىن دا وسى ورايدا ايتا كەتپەكپٸز. ارتىنشا, بٸر جىلدا ٷش بٸردەي تەاتردا سپەكتاكل قويىلىپ, ەلٸ كٷنگە جۇرت جاپىرىلىپ باراتىن انشلاگ قويىلىم بوپ كەلەدٸ. 2025 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە شىعارمامەن اتتاس كينوتۋىندى دا ٷلكەن ەكراندارعا شىعىپ, 1,5 اي اينالىمنان تٷسپەي, تابىستى كينوٶنٸمگە اينالدى.
«بولماعان بالالىق شاق» تىرناقالدى تۋىندىسىمەن پروزاداعى باعىن سىناعان اقبەرەن ەلگەزەك ەندٸ قازاق وقىرمانىنا «دارداي» رومانىن ۇسىنىپ وتىر. اتاقتى كولۋمبييالىق ماركەستٸڭ «مەنٸ باسپاگەرلەر اش قالدىرمايدى» دەگەن سٶزٸن, اقبەرەن «مەنٸ, ۇلت قالامگەرٸ رەتٸندە زامانالىق اٸ مەن ٸت اش قالدىرمايدى» دەپ مەدەني ۇران تاستادى. نەگە بٸز «مەدەني ۇران تاستادى» دەپ وتىرمىز!?
يە, قاي گازەتتٸ اشىپ قالما, قاي سايتتى باسىپ قالما كٸتابىن وقىرمانعا جەتكٸزە الماي زارلاعان قالامگەرلەر قاۋىمىنان اياق الىپ جٷرە المايسىڭ. تٸپتٸ اٸ مەن ٸت-دٸ اتشا ەرتتەپ مٸنۋگە تيٸس جاستارعا دا وسى اۋرۋ, وسى زارلاۋىقتىق دەرتٸ جۇعىپتى. «كەڭەستٸك كەزەڭدە 100 مىڭدى ەڭسەرۋشٸ ەدٸك, قازٸر 1-2 مىڭدىق تەندەرگە تەلمٸرٸپ قالدىق», دەيتٸن اقساقال جازۋشىلار بۇنى ايتسا قۇبا قۇپ دەر ەدٸڭ? وسىعان دەيٸنگٸ باستىقتار مەن بيزنەسمەندەردٸڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, «كٸتابىمدى شىعارىپ بەر» دەيتٸن تٸلەنكەشتٸك ادام جيرەنەتٸن جامان ەدەتتەن ارىلۋعا جاسالعان العاشقى قادامدى ۇشىراتقاندا شىنىن ايتۋ كەرەك قۋاندىق.
«دارداي» رومانى ٶلٸ قازاق كٸتاپ نارىعىنىڭ بويىنا قان جٷگٸرتتٸ. قازاق كٸتاپ نارىعى دەگەن قۋراعان تەرەككە جان بٸتٸردٸ. جەنە ەڭ باستىسى جالپىالاشتىق «تۇتىنۋشىلىق» نارىعىندا كٸتاپقا دەگەن سۇرانىستىڭ بار ەكەنٸن تامىرشىداي تاپ باسا بٸلدٸ. ٶزگە ەرٸپتەستەرٸ اڭعارماعان دٷنيەنٸ بٸرٸنشٸ بولىپ بايقادى.
قازاقتىڭ تابيعاتى قاشاندا ەشكٸم قولمەن ۇستاپ كٶرمەگەن, بٸراق اتى مەن اتاعىن سىرتتاي بٸلەتٸن نەرسەنٸڭ ٶزٸندە بولۋىن قالاۋشىلىقتان تۇرادى. بۇنى بيزنەس تٸلٸمەن «تۇتىنۋشىلىق قاسيەت» دەپ اتايدى. يە, نارىق قازاق ٶمٸرٸنە كٸرگەلٸ ۇلتىمىز تەك برەندكە اينالعان دٷنيەلەردٸ عانا تۇتىنىپ, قالعاندارىن مەنسٸنبەيتٸن بولدى. كٸتاپتى دا تاپ سونداي قىلىپ, ٶزٸنٸڭ ويلى وقىرمانىنا ەزٸرگە تەك اقبەرەن ەلگەزەك قانا ۇسىنا الدى.
جازۋشىلار اراسىندا دا: «بەرٸمٸز دە كٸتاپ شىعارىپ كٶرٸپ ەدٸك, بٸراق ونلاين ساتۋعا قويعاندى بٸرٸنشٸ رەت كٶردٸكتٸڭ» دەۋٸرٸ تۋدى. ونى تۋعىزعان اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ «جازىپ شىعۋ ماعان – سەرت, ونلاين ساتىلساڭ ساعان – سەرت» دەگەن الاپات تۋىندىگەرلٸك تٸرلٸگٸ.
تەلەگرام پلاتفورماسىندا اقبەرەن ەلگەزەك جاساقتاعان ونلاين كٸتاپ دٷكەنٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بٸرنەشە كٷننەن بەرٸ ەدەۋٸر تالقىعا تٷستٸ. جالپى جۇرت اۆتورعا قۇتتى بولسىن ايتىپ, رومانعا سەتتٸلٸك تٸلەپ جاتتى. ال وسى كٷندەرٸ حالىق قۇر قۇتتىقتاۋمەن شەكتەلدٸ مە, ساتىلىمنىڭ جاعدايى قالاي دەگەن سۇراقتار مازالاعان سوڭ, اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ ٶزٸنە حابارلاسقان ەدٸك.
— اعا, رومان قۇتتى بولسىن! تەلەگرام كانال اشىپسىز. رومان قالاي ٶتٸپ جاتىر?
— اللاعا شٷكٸر, تەلەگرام ارنامىزعا وقىرمان ٶتە بەلسەندٸ كٸرٸپ, كٸتاپ ساۋداسىن قىزۋ جاساپ جاتىر. شامالاپ وسىنداي بولاتىن شىعار دەگەننەن دە اسىپ تٷستٸ. جۇرت جاڭا شىعارماعا سۋساپ قالعان سيياقتى. ونىڭ ٷستٸنە قازٸر جاڭادان شىققان كٸتاپتار وقىرمانعا مٷلدە جەتپەيدٸ. سوسىن ٸشٸ پىسقاننىڭ بەرٸ «حالىق كٸتاپ وقىمايدى» دەپ جازىقسىز كٸنەلاپ جاتادى. وقىرمانعا كٸتاپتى الۋعا جاعداي جاسا, سوسىن وقىماسا, رەنجۋگە بولادى. ال مەنٸ وقىرمان ەشقاشان رەنجٸتكەن ەمەس. ٶلەڭ جازىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە سالسام, ورتا ەسەپپەن 40-50 مىڭنان استام وقىرمان وقيدى دەگەن ستاتيستيكا الامىن. بۇنى كٸتابىڭ وسىنداي مىڭداعان تارالىممەن وقىلدى دەۋگە بولادى. ال «بولماعان بالالىق شاق» ەرتٷرلٸ فورماتتا, كٸتاپ تٷرٸندە بولسىن, ونلاين تٷردە بولسىن, پيراتتىق تارالىممەن تاراعانى بولسىن, شامامەن 1 ميلليوننان استام ادام وقىدى. ٶيتكەنٸ قايدا بارسام, وسى كٸتاپتى وقىدىم دەگەن ادام الدىمنان كٶپ شىعادى. كينونى كٶرگەن ادامنىڭ قاراسى ودان كٶپ. كينونى كٶرە الماي قالعاندار, «قايدان كٶرە الامىز?» دەپ سۇراپ جاتادى. سوندىقتان ول كينونى دا وسى ارناعا جٷكتەپ, كٶرەرمەنگە قول جەتٸمدٸ ەتٸپ قويدىق. بٸزدٸڭ باسپا شىعارعان «بولماعان بالالىق شاق» كٸتابىنىڭ رەسمي تارالىمى بٷگٸن 50 000 دانادان استى. «كاسپي دٷكەننەن» كٷنٸنە كەم دەگەندە 10-15 دانا ساتىلادى. بۇل مەنٸ اۆتور رەتٸندە ەرينە قۋانتادى ەرٸ جاڭا شىعارمالارعا شابىتتاندىرادى. ال ەندٸ «داردايعا» كەلەتٸن بولساق, جاڭا رومان جازىلدى, تەلەگرام كانالعا شىقتى دەگەن كٷننەن 2 تەۋلٸك ٶتپەي, 100 دەن استام ەلەكتروندىق نۇسقاسى ساتىلىپ كەتتٸ. ودان بٶلەك بۇل ارناعا قويىلعان «بولماعان بالالىق شاق» كٸتابى مەن كينوفيلمٸ دە وسىعان جاقىن نەتيجە كٶرسەتتٸ. ەلٸ جۇرت تولىق بٸلمەي جاتىر عوي, ەبدەن بٸلٸپ العان سوڭ, كٸتاپتىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىنىڭ ساتىلىمى بولاشاقتا ايىنا 3000 دانادان اسادى دەپ سەنٸپ وتىرمىز. ەرينە وعان جۇرتتى شارشاتىپ الماي, نەزٸك ماركەتينگتٸك قادامدار جاسايمىز. ونلاين دٷكەن اشىپ قويىپ, جۇمىس ٸستەمەي قولىڭدى قۋسىرىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. بۇل – نارىق. نارىق بولعاسىن, ونىڭ بارلىق زاڭدىلىقتارىن زەرتتەپ, تالابىنا كٶنٸپ, سوعان ساي ەرەكەتتەر جاساۋ كەرەك. نان ساتساڭ دا – سول, كٸتاپ ساتساڭ دا – سول زاڭدىلىقتار. تەك جالىقپاۋ كەرەك. شارشادىم دەمەۋ كەرەك. كٸتابىن ٶتپەسە, وعان مەملەكەتتٸ يا قوعامدى كٸنەلاماي, تەك ٶزٸڭدٸ جٷندەي تٷتۋگە تيٸسسٸڭ. سوندا عانا كٶزقاراسىڭ, ساناڭ ٶزگەرٸپ, ناقتى قادامدار جاساپ, قيمىلداي باستايسىڭ. مەنٸڭ ايتارىم سول.
- راحمەت, اعا! الداعى شىعارماشىلىق جوسپارلارىڭىز قانداي?
- اماندىق بولسا, وسى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ اياق جاعىندا وقىرمانعا تاعى بٸر كٸتاپ ۇسىنباقشىمىن. بۇل ەندٸ ەدەبي تۋىندى ەمەس. «ياساۋي تاريقاتىنىڭ جاۋھار سىرلارى» اتتى رۋحاني-تانىمدىق ەڭبەك بولادى. ودان كەيٸن بالالارعا ارنالعان تاعى بٸر كٸتابىمدى كٶكتەمگە تاياۋ شىعارسام دەگەن وي بار. وسى ەكٸ كٸتاپتى ۇسىنىپ بولعان سوڭ, وقىرماننان رۇقسات سۇراپ, بٸر جىلعا جاڭا رومانىمدى جازۋعا اپانىما قايتادان كٸرٸپ كەتسەم دەپ وتىرمىن).
- سەتتٸلٸك اعا!
- امان بولىڭدار!
جاڭا روماندى وقىرمانعا تانىستىرۋ ماقساتىندا ارنايى جابىق Telegram ارناسى اشىلعان. بۇل پلاتفورمادا:
- «دارداي» رومانىنىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى (شەكتەۋلٸ مەرزٸمگە);
- «بولماعان بالالىق شاق» فيلمٸنٸڭ جوعارى ساپاداعى نۇسقاسى جەنە اتتاس كٸتاپتىڭ ەلەكتروندى تٷرٸ;
- اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ ەكٸ پوەزييالىق جيناعى سىيلىق رەتٸندە ۇسىنىلادى;
- ەر وقىرمانعا كٸتاپتار اۆتوردىڭ جەكە قولتاڭباسىمەن جەتكٸزٸلەدٸ.
جاڭا رومانمەن تانىسىپ, اۆتوردىڭ ٶزگە دە ەڭبەكتەرٸن الۋ ٷشٸن تٶمەندەگٸ سٸلتەمە ارقىلى Telegram-بوتقا ٶتۋگە بولادى: https://t.me/yelgezek_bot
ەندٸ ەدەبيەت ەلەمٸنە «اسپاننان نايزاعاي تٷسٸرگەن» تۋىندىنىڭ ٶزٸنە قىسقاشا توقتالا كەتەيٸك:
شىعارمانىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى اۆتورعا شامامەن ەكٸ جىل بۇرىن تاڭعى مەزگٸلدە «ايان» تٷرٸندە كەلگەن. سول سەتتە قاعازعا تٷسكەن العاشقى قىرىق بەت كەيٸننەن كەڭەيتٸلٸپ, رومان بيىل كٷزدە تولىق تەمامدالعان. ەندٸ اراعا سەل-پەل ۋاقىت تاۋىپ, وقىرماننىڭ كٶز ايىمىنا اينالعالى وتىرعان جايى بار. بۇرىن بٸز تەك بالالارعا ارنالعان فەنتەزيدٸ قاناعات تۇتساق ەندٸ دجوردج ورۋەللدٸڭ «1984», «مال قورا» جەنە فرانتس كافكانىڭ «قۇبىلۋ» شىعارمالارىمەن ٷندەس, فەنتەزي تٸلٸندە جازىلعان قازاقى نۇسقانى وقۋعا قول جەتكٸزٸپ وتىرمىز.
روماندا ماگييالىق رەاليزم تاريحپەن, ساياسات سوپىلىق ٸلٸممەن, قاراپايىم ٶمٸر مەتافيزيكامەن, حالىقتىڭ جان جاراسى ٷمٸتپەن تۇتاسىپ كەتكەن. باستى كەيٸپكەر بەكەت – سوۆەت زامانىنىڭ اتەيست قوعامىندا ٶسٸپ-جەتٸلگەن قاراپايىم قۇرىلىسشى. بەكەت – سەمەي پوليگونىنىڭ قۇرباندارىنىڭ ۇرپاعى, رادياتسييامەن جەنە عاسىر ٶتٸرٸگٸمەن ۋلانعان كٸشكەنتاي ادام. ول بٸر كٷنٸ الاتاۋدىڭ ەتەگٸندەگٸ ٷيٸندە 81 مەترلٸك الىپ بولىپ ويانادى. ٶزٸ دە, اينالاسى دا بۇل ٶزگەرٸستٸ قابىلداي المايدى. بەكەت تە ٶز ٸشٸندە ەكٸگە بٶلٸنٸپ, قوعام قاققا جارىلادى. ادامزات مۇنداي قۇبىجىقتى قابىلداۋعا دايىن ەمەس. بٸراق بەكەت عالامات كٷشٸن قيراتۋعا ەمەس, ٶزٸن ٶزٸ تانۋعا, حالقىنا قورعان بولۋعا جۇمساۋعا بەكٸنەدٸ…
سەمەي پوليگونىنىڭ قۇرباندارىنا باعىشتالعان, اۆتورعا ايان بوپ تٷسكەن رۋحاني-ميستيكالىق روماندا قازاقي دٷنيەتانىمىزعا تەن اق كٷشتەر مەن قارا زۇلىمداردىڭ سوعىسى سۋرەتتەلٸپ, ادام مەن نەپسٸنٸڭ كٷرەسٸ تٶڭٸرەگٸندە ەڭگٸمە ٶربٸپ, ادامنىڭ اشكٶزدٸگٸ مەن ەدٸلەتسٸزدٸكتەن شارشاعان ۇلتتىڭ بەينەسٸ شۇرايلى تٸلمەن شيراتىلا سومدالادى. وسىلايشا, اقبەرەن ۇيقىداعى قازاق وقىرماندارىن دٷر سٸلكٸنتٸپ وياتىپ, ٶزٸنٸڭ شىعارماشىلىقتاعى جاڭالىعىن تارتۋ ەتە بٸلدٸ.
«دارداي» — بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ ٶزەكتٸ تاقىرىپتارىن تەرەڭ قامتىعان, ساياسات, دٸن, جەنە تاريح بٸر-بٸرٸمەن استاسقان كٶركەمدٸك تۇرعىدان كٷردەلٸ شىعارما رەتٸندە ٶز باعالاۋىن پاتشا پەيٸل وقىرماندارىنان الاتىن بولادى. جاڭاشىلدىعى مەن تىلسىمدىعى استاسقان جاڭا تۋىندىنى قابىل الايىق, الاش جۇرتى!
قازاق ەدەبيەتٸندە تىڭ باعىت اشاتىن, ميستيكالىق-فەنتەزي جانرىنداعى بۇل شىعارما وقىرمان ٷشٸن ەلەۋلٸ جاڭالىق بولارى سٶزسٸز.
ن.ۋسبانوۆ
