سەبەت مەمٸكەنۇلى, قحر ٸلە ايماعى تەكەس اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, ەڭبەك وزاتى:
– 90 باستى, التى قاناتتى اق ٷيدٸ اتاجۇرتقا الىپ كەلٸپسٸز. قاتارداعى كٶپ ٷيدٸڭ بٸرٸ ما ەلدە ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بار ما?
قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸن جارقىراتىپ جاساپ, ونى جۇرتقا كٶرسەتۋدەگٸ ماقساتىمىز – اتاق, داڭق قۋۋ ەمەس, ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ, مەدەنيەتٸمٸزدٸ ۇلىقتاۋ, جاڭعىرتۋ. جيەنٸمٸز ارقىلى جالپاق جۇرتقا كٶرسەتٸپ ناسيحاتتاساق دەپ وتىرمىز. 2001 جىلى كٷنەستٸڭ اقٶزەن جايلاۋىندا ايتىس بولاتىن بولىپ, اۋىل باسشىلارى ٷيگە كەلٸپ, سول ايتىسقا التى قانات اق بوز تٸگۋگە ۇسىنىس جاسادى. سودان ەيەلٸم بار كٷش-جٸگەرٸن وسىعان سارپ ەتٸپ, قولىنان كەلگەنشە جاساپ, ەلدٸڭ كٶمەگٸ ارقىلى بٸتٸردٸ. ايتىستاعى قازاق ٷي بايقاۋىندا «ەڭ ەدەمٸ, ەڭ كەرەمەت» كيٸز ٷي اتاعىن الدى. وبلىس بويىنشا تٸگٸلگەن جٷزدەگەن قازاق ٷيدٸڭ ٸشٸنەن 2-ورىنعا يە بولدى. وسىنداي شارالارعا 6-7 رەت باردىق.
تٷرلٸ ايتىستار كەزٸندە ارى-بەرٸ تاسىمالداۋ مەسەلەسٸن ٷكٸمەت ٶز مويىندارىنا الىپ, كيٸز ٷيدٸڭ قاجەتتٸ قۇنىن تٶلەپ, قارجىلاي كٶمەك كٶرسەتٸلدٸ. ەر كٷنگٸ تٸگۋ اقىسى 100 000(2000يۋان) تەڭگەدەن كەم ەمەس. ونىڭ جانىنا نەمەسە ٸشٸنە كٸرٸپ سۋرەتكە تٷسۋ ارقىلى اقشا تٶلەپ جاتقاندار دا كٶپ بولدى. قايبٸر جىلدارى شىڭجاڭ اۆتونومييالى اۋدانىنىڭ تٶراعاسى مەن پارتييا سەكراتارلارى دا ٷيٸمٸزگە كەلٸپ قوناق بوپ كەتتٸ. قازاق ٷيدٸڭ ەدەمٸلٸگٸنە قازاقتار عانا ەمەس ٶزگە ۇلتتار دا, ەسٸرەسە ٸشكٸ قىتايدان كەلگەن ساياحاتشىلار, باسشىلار قاتتى تاڭعالدى. قازاقتىڭ ٶنەرٸنە تامسانا باعا بەردٸ, ارنايى ات باسىن بۇرىپ, قونىپ, ەت جەپ, قىمىز ٸشٸپ كەتتٸ. بارعان سوڭ تٷرلٸ باسىلىمداردا ماقالالار جازىپ, قازاق ٶنەرٸنە دەگەن زور قۇرمەتٸ مەن باعاسىن كٶرسەتتٸ. وسىنىڭ ارقاسىندا كٶپ جەردٸ ارالاپ كٶردٸك. حالىقپەن بەسەكەلەستٸكتٸڭ ارقاسىندا كيٸز ٷيٸمٸز كٷننەن-كٷنگە دامىپ, كٶركەيٸپ كەلە جاتىر. ٷكٸمەت وسى ٷيدٸ «ساتىپ بەر» دەپ قولقالادى, بٸراق, بٸز ساتپادىق. قايتا قازاق ەلٸنە ەكەلدٸك. ٶيتكەنٸ, ول ۇلتتىق مۇرا, اتا-بابانىڭ, ٶنەرلٸ وتباسىنىڭ قولتاڭباسى, كٶزٸ عوي. ەيتپەسە ٷكٸمەتٸمٸز(قحر) قازاقتىڭ ٷيٸ مەن مەدەنيەتٸن دامىتۋعا ارنايى اقشا, قارجى بٶلٸپ بارىنشا كٶمەكتەسٸپ جاتىر. سونىڭ نەتيجەسٸندە بەسەكە پايدا بولىپ, نەشە الۋان ٷلگٸدەگٸ قازاق ٷيلەر پايدا بولدى. بۇل جاعى جاقسى جولعا قويىلىپ دامۋ ٷستٸندە. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق قولٶنەر بۇيىمدارى مەن ۇلتتىق تاعام, سۋسىندار دا كەڭ كٶلەمدە نارىققا شىعارىلىپ, جۇرت تابىس تاۋىپ وتىر. ەڭبەگٸمٸزدٸ ٷكٸمەت باعالاپ, ارنايى ايلىق بەرٸپ وتىر. «ەڭبەك ەتسەڭ ەرٸنبەي, تويادى قارنىڭ تٸلەنبەي» دەيدٸ قازاق. وسىنىڭ بەرٸ ەڭبەكتٸڭ ارقاسىندا جٷزەگە اسىپ جاتىر.
– اقبوز ٷيدٸ اتاجۇرتقا ەكەلۋدەگٸ باستى ماقساتىڭىز بەن جوسپارىڭىز قانداي?
«وسى كيٸز ٷيدٸ سٷيرەلەپ, ارقالاپ ەكەلۋ نە ازاپ» دەگەن سۇراقتار دا تۋىنداۋى مٷمكٸن. بۇل – اتا-بابا دەستٷرٸ, ال, بٸز – جالعاستىرۋشىلارمىز. سوندىقتان دا ۇلتتىق سانادان اسىپ كەتە المايمىز. مەدەنيەتٸمٸزدٸ, كٶشپەندٸ حالىق ەكەنٸمٸزدٸ ەسكە سالىپ تۇراتىن دٷنيە بولعاندىقتان, مەملەكەت جاعىنان دا دەرٸپتەلٸپ جاتىر.
قىتايدا كٶپ جەردٸ ارالاعان اقبوز ٷيٸم قازاق ەلٸنٸڭ جۇرتشىلىعىنا دا كەڭ كٶلەمدە كٶرسەتٸلسە دەپ ارماندايمىن. باسشىلار مەن ٶنەردٸ باعالاۋشىلار قۇپ كٶرٸپ جاتسا استانادا, استاناداعى ٷلكەن حالىقارالىق كٶرمەدە(EXPO-2017) تٸگٸلسە دەيمٸز. سول ارقىلى بارلىق بۇيىمى قولدان جاسالعان كەرەمەت قازاق ٷيٸن, قازاقتىڭ ٶنەرٸن ەلەم حالقى تاعى بٸر مەرتە كٶرٸپ, باعالاپ كەتسە دەگەن ٷلكەن ارمانىمىز بار. سول ارمانمەن اۋىرسىنباي ارعى بەتتەن ارقالاپ كەلدٸك. ەندٸگٸ باعى, ٶنەردٸڭ تىنىسى ٶز ەلٸمٸزدە, قازاق ەلٸندە اشىلا تٷسەدٸ دەپ سەنەمٸن. سولاي بولسىن, لەيٸم!
– 6 قانات اقبوز ٷيدٸ جاساۋ قانشالىقتى قيىن? قانشا ۋاقىتتا, قالاي دايىندادىڭىزدار? ونىڭ جۇمىسىنان جالىققان نەمەسە تاستاپ كەتۋگە وقتالعان كەزٸڭٸز بولدى ما?
كيٸز ٷيدٸ دايىنداپ جابدىقتاپ كەلە جاتقانىما 20 جىل بولدى. كيٸزدەرٸن, ٷي اعاشتارىن, باۋ-شۋلارىن باسىپ, يٸرٸپ, بوياپ, جاساپ جاڭعارتىپ وتىرۋدىڭ ٶزٸ ٷلكەن جۇمىس. 20 جىلدىڭ ٸشٸندە 3 رەت جاڭالاپ شىقتىم. قازٸرگٸ قولدانىلىپ جٷرگەن باۋ-شۋلار قولدان توقىلعان. سەبەبٸ, ەدەت-عۇرپىمىزداعى بارلىق بۇيىم قولدان جاسالعان. ونى توقۋعا دا بٸراز ۋاقىت كەتەدٸ. تٸپتٸ, بٸر باسقۇردىڭ ٶزٸن بٸر ايدا توقىپ بٸتە المايمىز. بٸر باۋدى ون بەس كٷندە توقيمىز. كيٸز باسۋ دا ەدەۋٸر قيىن جۇمىس, بٸرنەشە كەزەڭنەن ٶتٸپ دايىن بولادى. ەۋەلٸ جٷن سابالادى, سوسىن كيٸز باسىلادى, پٸسٸرٸلەدٸ, كەپتٸرٸلەدٸ, پٸشٸپ تٸگٸلەدٸ. سودان كەيٸن ٷزٸك, تۋىرلىق جاسالادى. قانشا قيىن بولسا دا, قانداي ۋاقىت كەتسە دە بۇل ٸسپەن اينالىسۋدان ەشقاشان جالىققان ەمەسپٸن. ٶيتكەنٸ, شەشەمنەن ٷيرەنگەن كٶنە كەسٸپ, اتا مۇرا, ۇلتتىق ٶنەر.
– بۇل ٶنەردٸ كٸمنەن, قالاي ٷيرەندٸڭٸز? حالىققا, نارىققا, ساتىلىمعا شىعارۋ جاعىن جاسادىڭىزدار ما?
بٸز ٷيدە ٷش قىز بولدىق. مەن كەنجەسٸمٸن. 16-17 جاسىمنان باستاپ وسى ٶنەرگە ىنتالى بولدىم. شەشەم شي وراپ وتىرسا, وراسىپ, باۋ توقىپ وتىرسا, توقىسىپ جٷرگەنٸمدٸ كٶرگەن سوڭ, انام جولىمدى قۋاتىن قىزىم دەپ, كيٸز باسىپ, باۋ توقۋدىڭ قىر-سىرىمەن بٶلٸستٸ, ماعان ٷيرەتتٸ. سول ۋاقىتتان بەرٸ جانتالاسىپ, ٶزٸمە دە, ەلگە دە توقىپ بەرٸپ جٷردٸم. كەيٸننەن بۇل ٶنەردٸ تولىعىمەن مەڭگەرٸپ, بەسەكەلەسەتٸن بولدىق. ادامنىڭ ٸستەگەنٸن ادام ٸستەيدٸ ەمەس پە?! ادام نە ٸستەسە دە قاناتتانىپ, شابىتتانىپ ٸستەگەنٸ جٶن. قازاق ەش ۋاقىتتا ەدەت-عۇرىپتان, اتا سالتتان اسىپ كەتە الماعان. ٶزٸم دە بالالارىم مەن كەلٸندەرٸمە ٷيرەتٸپ وتىرامىن. ولاردى دا ٶزٸم سيياقتى بولۋعا تەربيەلەپ, تٶل ٶنەرٸمٸزدٸڭ ەسكەرۋسٸز قالىپ قويماۋىنا بارىنشا تىرىسىپ جاتىرمىن. ال, اتالعان دٷنيەنٸ ساتۋ مەسەلەسٸنە كەلسەك, قازاق دەگەن قولى اشىق حالىق قوي. جۇرتقا تالايىن تەگٸن توقىپ بەرگەنمٸن, بٸراق ساتىپ كٶرگەن ەمەسپٸن. جاڭا زاماننىڭ بالالارى, جاستار قازٸر وسى دٷنيەلەردٸ جاساپ, ساتىپ تا جٷر. جاساعان قازاق ٷيٸمٸزدٸ 2002 جىلدان بەرٸ تالاي ايتىس, جەرمەڭكەلەرگە, جارىستارعا اپارىپ تٸكتٸك. ولار ٷيٸمٸزدٸ ٶزدەرٸ ەكەتٸپ, ٶزدەرٸ الىپ كەلٸپ جٷر. جالپى حالىق جاقسى باعاسىن بەرٸپ جاتىر.
قازاق ەلٸنە قازاق ٷيٸمٸزدٸ ەكەلۋ ارىلى ٶنەرٸمٸزدٸڭ ٶزٸمٸز يگەرگەن, قولدانعان تٷرٸن كەڭ كٶلەمدٸ دەرٸپتەگٸمٸز كەلەدٸ. جاستارعا, ۇرپاققا, ۇلتقا ٷلگٸ-ٶنەگە بولىپ, مۇرا رەتٸندە ناسيحاتتالسا دەيمٸن. تالاپتى جاستار بولسا كٶرٸپ ٷيرەنسٸن, كٶرسٸن, بابا مۇراسىن باعالاسىن دەگەن ويىمىز بار. سول ويمەن بۇل اقبوز ٷيدٸ جيەنٸمٸزگە ەكەپ تابىستاپ وتىرمىز...
سۇحباتتاسقان جارقىن سەلەنۇلى
