الماتىنىڭ قوقىسىن ٶڭدەيتٸن زاۋىت كەرەك
«تەرتiپ» ٶز تاريحىن 1999 جىلى قازىنالىق مەملەكەتتٸك مەكەمە رەتٸندە باستاعانى ەسٸمٸزدە. شىنىن ايتساق, ول جىلدار الماتىدا بٷگٸنگٸدەي تازالىك اتىمەن جوق بولاتىن. قوقىسقا ارنالعان كونتەينەرلەر اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ, اۋلالاردا اپتالاپ جاتاتىن كەزدەرi جيi بولاتىن. قالا شەتiندەگi جاڭادان اشىلعان ىقشاماۋدانداردىڭ اينالاسى مەن ٷلكەن الماتى ٶزەنٸ بويى قوقىس الاڭىنا اينالىپ, تٷرلٸ زيياندى جەندٸكتەر قاپتاپ, ايتارلىقتاي قيىندىقتار تۋعىزعان قالاقورجىنىنداعى قارجى تاپشىلىعى مەن كٶپتەگەن شاعىن كەسٸپورىنداردىڭ قوقىسپەن كٷرەسۋگە كٷشi جەتپەي جاتقانى كٷنٸ كەشە سيياكتى ەدi.
اتالمىش كەسٸپورىننىڭ باسقارما تٶراعاسى عالىم سەدٸبەكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ٶز مويىندارىنا العان اۋقىمدى جۇمىستى ويداعىداي اتقارۋعا تولىق مٷمكiندiكتەرi بار كٶرiنەدi. كەسٸپورىن بالانسىنداعى 152 بٸرلٸك تەحنيكا تٷگەلدەي iسكە قوسىلعان جەنە جۇمىس جاعدايىنا قاراي ارناۋلى قوندىرعىلارمەن جاراقتالعان. ۇجىمدا 800-دەن استام جۇمىسشى تۇراقتى ەڭبەك ەتەدٸ. ەڭ باستىسى, ەڭبەك اقىنى ۋاقىتىندا, تولىق كٶلەمiندە تٶلەپ تۇرادى. كەسٸپورىننىڭ قارجى كٶزi قالالىقتارعا كٶرسەتەتٸن قىزمەتٸندە.
جەر ٷيلەردە باۋ-باقشا, قورا-قوپسى بولعاندىقتان قوقىس اناعۇرلىم كٶپ شىعاتىنى بەلگiلi, سوعان بايلانىستى باعانىڭ سەل قىمباتتاۋ بولۋى ورىندى سيياقتى. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, تٷسكەن تابىستىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ يەسٸ – قالالىق ەكٸمدٸك. ياعني, قالا قورجىنىنا قۇيىلادى دەپ تٷسiنۋiمiز كەرەك.
ال, جەكە شاعىن كەسٸپورىندار قوسىمشا قۇننان تٷسكەن پايدانىڭ تەك بەلگiلi بiر پايىزىن عانا سالىق رەتٸندە تٶلەيتٸنٸن ەسكەرسەك, «تەرتٸپ» اق-ى قالا بيۋدجەتٸنە قوماقتى ٷلەس قوسىپ جاتىر.
– جۇمىس بارىسىندا بiزدەردە دە قيىندىقتار كەزدەسٸپ تۇرادى, – دەيدٸ عالىم زايىرۇلى. – جاسىراتىنى جوق, كەيدە اۋلادا قوقىسقا تولى كونتەينەردٸ كٶرۋگە بولادى. ول بiزدiڭ مٷمكiندiگiمiزدiڭ جوقتىعىنان ەمەس. تۇرعىنداردىڭ ٶزدەرٸ كونتەينەرگە بارار جەرگە كٶلٸكتەرٸن قويىپ كەتەدi نەمەسە كەيبiر قۇرىلىس مەكەمەلەرi كوممۋنيكاتسييالار جٷرگٸزبەك بوپ ور قازىپ بiزدiڭ تەحنيكالاردىڭ جولىن بٶگەيدi. بiر نٷكتە ٷشiن بەكiتiلگەن قاتاڭ جۇمىس كەستەسٸن بۇزا المايمىز. سiزدەر كەزدەيسوق كۋەگەر بولعان ەجەيدiڭ ۋەجi دۇرىس. ناقتى قانشا ادام بولسا سولارعا عانا تٶلەۋٸ كەرەك. ول ٷشٸن ٶزدەرٸنiڭ پەتەر يەلەرٸ كووپەراتيۆٸنەن انىقتاما الىپ كەلسە بولعانى, ارتىق تٶلەنگەن اقشاسى قايتارىلادى نەمەسە الداعى ايلاردىڭ تٶلەماقىسىن جابادى. كەيدە وسىعان كەرiسiنشە جاعدايلار دا جيٸ كەزدەسەدٸ. مىسالى, پەتەردە ەكi ادام تٸركەلگەنمەن شىن مەنٸندە 5-6 ادام تۇرادى. بٸرٸنشٸدەن, ونى انىقتاۋ ٶتە قيىن. ەربٸر ٷيدٸ باس سالىپ تەكسەرۋ زاڭعا تومپاق كەلەدٸ. سوندىقتان, تٸركەۋدەن تىس تۇرىپ جاتقان ادامدارعا تەگiن قىزمەت كٶرسەتۋگە تۋرا كەلەدi. قازiر كەسٸپورىندارعا بارا قالساڭ «كٶز جاستارىن كٶل ەتٸپ» باستان كەشٸپ وتىرعان قيىندىقتارىن الدىمەن اۋىزعا الادى. بiزدiڭ قالانىڭ تازالىعىنا ٷلكەن ٷلەس قوسىپ وتىرعان «تەرتiپتiڭ» «جىلاپ-سىقتاۋشىلاردىڭ» قاتارىنان ەمەستiگi كۋانتتى.
رەسمي دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق, الماتىدان كٷنiنە ورتا ەسەپپەن 2000 تونناعا دەيiن قوقىس تازارتىلىپ, شىعارىلادى ەكەن. ال, كٶكتەمگٸ جەنە كٷزگٸ سەنبiلiكتەر بۇل كٶرسەتكٸشتەر بارىنشا ەسەلەنەتٸن كٶرٸنەدٸ. وسىنشاما قوقىس قايدا كەتٸپ جاتىر? ونىڭ بارار جەرi – قالادان وتىز شاقىرىمداعى ورتالىق پوليگون. الدىندا اتاپ ٶتكەن قوقىس شىعارۋشى ٸرٸلٸ-ۋاقتى كەسٸپورىندار, وعان قوسا قاسكەلەڭ قالاسى مەن اۋدانداعى اۋىلدار پوليگونمەن كەلٸسٸمشارتقا وتىرىپ, قالانىڭ دا, دالانىڭ دا قوقىسىن وسىندا ەكەلiپ تٶگەدٸ. پوليگون قاراساي اۋدانىنا قاراستى ەيتەي اۋىلىنىن دەل ٸرگەسٸندە «الماتى-بٸشكەك» تاسجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان, اراسى نەبەرi ٷش-تٶرت شاقىرىم. باتىسىندا «اراي» اۋىلى دا الىس ەمەس. تابيعاتى تامىلجىعان جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنٸڭ كٶكتەمدەگi كٶرiنiسi تىم ەرەكشە. بٸر كەزدەردە تاۋدان تارامدانىپ قۇلديلاپ اعاتىن تاۋ ٶزەندەرٸ تارتىپ كەتكەن كەڭ ارنالار بۇل ماڭدا جيٸ كەزدەسەدٸ. بٸز ايتىپ وتىرعان پوليگون دا وسىنداي اڭعارعا ورنالاسقان. ٶزەن قۇرعاپ, تارتىلعانىمەن جاسىل جەلەك جامىلعان القاپتىڭ اجارى ايتارلىقتاي. جاقىن ماڭداعى اۋىلدىڭ مالى دا وسىندا جايلادى. سىرتتاي قاراساڭ جايلاۋدى ەسكە تٷسٸرەدٸ. بٸراق, وسىنشاما ەدەمٸ كٶرٸنٸستٸڭ شىرقىن ەر جەردە تٶگٸلگەن قوقس بۇزىپ جاتىر. سوعان قاراعاندا تاياق تاستام جەردەگٸ پوليگونعا جەتپەي, تابيعاتقا جانى اشىماستار وسى جولاي تاستاپ, جٶنٸنە كەتەتiنگە ۇقسايدى.
پوليگون مەن ەيتەي اۋىلىنىڭ اراسىن جەلمەن ۇشىپ جەتكەن كاعاز, تسەللوفان كالدىقتارى جالعاپ جاتىر. الىستان كٶز جٷگٸرتكەن ادامعا جاسىل تەڭiز بەتiنە مىڭداعان شاعالا كەلiپ قونعانداي ەسەر قالدىرادى. بۇل ٶڭiردiڭ تابيعاتىنا تامسانا تۇرىپ, پوليگون جاساۋعا باسقا جەر تابىلمادى ما دەپ ەرٸكسٸز ويعا قالاسىز. قوقىستىڭ اتى قوقىس, قۇرامىنداعى مەتان, ەتيلەن, فوسفيل سيياكتى تٷرلٸ زيياندى زاتتار جەردا ەمەس, جەراستى سۋلارىن دا ۋلاپ جاتىر. بٷگٸن اڭقىعان اۋاسىمەن دەمالىپ, ەرتەڭ لاستانعان سۋىنىڭ زاردابىن شەگٸپ جٷرمەسiمiزگە كٸم كەپٸل? سوندىقتان الىپ مەگاپوليس الماتىعا قوقىس تٶگەتٸن پوليگون ەمەس, قوقىستى ٶڭدەيتٸن زاۋىت كەرەك. سول كەزدە جەر استى سۋلارى دا لاستانباس ەدٸ. بٷگٸندە دامىعان ەلدەر قوقىستىڭ ٶزٸن كەدەگە جاراتىپ, پايداعا بەلشەدەن باتىپ وتىرعانىن بٸلەمٸز. بٸزدٸڭ سولاردان قاي جەرٸمٸز كەم. يە, وسىعان دەيٸن قوقىس زاۋىتىن سالۋعا تالىپىستار بولدى. بٸراق سونىڭ بەرٸ اياعىنا دەيٸن جەتكەن جوق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٶزٸ ەلٸمٸزدەگٸ ەكولوگييا مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك پەن ٷكٸمەتكە تيٸستٸ تاپسىرمالار بەرگەنٸن بٸلەمٸز. وسى رەتتە الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى ەكٸمدٸگٸ بٸرلەسٸپ, بٸر قوقىس ٶڭدەيتٸن زاۋىت سالۋى كەرەك-اق. ەيتپەسە الماتىنىڭ ەسەم تابيعاتىن قۇرىتىپ بٸتەمٸز.
