90-شى جىلدار, استان-كەستەڭ, اۋىلداعىلار كومبيكورمدى تاماق ەتٸپ, كولحوز-سوۆحوزدار ىدىراپ, ەلدٸڭ مازاسى كەتكەن زامان.
ال, باس قالامىز بولسا, "الماتى: قازاقتاردىڭ استاناسى, ورىستاردىڭ باسپاناسى, ۇيعىرلاردىڭ اسحاناسى",- دەپ دەل ايتىلعان عوي. پەتەر جالداپ تۇرامىز. اسپيرانتتىڭ ستيپەنديياسى جەتپەيدٸ ەرينە. ينستيتۋتتىڭ ەدەنٸن عالىمدار قايتقاندا جۋىپ, ۆاگون تٷسٸرٸپ, جازدا قۇرىلىسقا ("شاباشكا) بارىپ تيىن تاۋىپ كەلەسٸڭ. ەتتەڭ, بٸر بٶلمە بولسا دا تۇراتىن جەر بولسا دەپ, شامى جارقىراپ جانىپ تۇرعان ٷيلەردٸڭ جانىنان قىزىعا ٶتەتٸن ەدٸك.
ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا, ول دا سول, پەتەر جالداپ تۇراتىن ەيتكەن باۋىرىم (ۇلىقبەك اعامىزدىڭ ٸنٸسٸ) كەلٸپ, "ەرتەڭ قازىقتارىمىزدى الىپ, جەر باسىپ الۋعا شىعامىز, باراسىڭ با?",- دەدٸ. بارماعاندا, قالامساپتان باسقا جوعالتاتىن تٷگٸم جوق. ەرتەسٸندە, قازىقتارىمزدى قۇشاقتاپ, جەتتٸك "وربيتانىڭ" جوعارى جاعىنداعى جەرگە.
نەگٸزٸ, ٶزٸمٸزدٸڭ ۋنيۆەر بالالارى, تاريح, زاڭ, فيلولوگييا, ماتەماتيكا, حيمييا جەنە ت.ب فاكۋلتەتتەردٸ تەمامداپ, پەتەر جالداپ, عىلىم قۋعاندار, ستاجەر مەن اسپيرانتتار, جاس مۇعالٸمدەر. ەرتەڭٸنە جەنە ارى قارايعى كٷندەرٸ باسقا وقۋ ورىندارىنان, جۇمىسشى جاستاردان, تٸگٸن فابريكالارى جاتاقحانالارىنان باسپانام بولسا دەپ كٷيزەلگەن جاس وتباسىلار جينالا باستادى.
جەلتوقساننىڭ لەبٸ بولار, بيلٸكتە ەلٸ دە وتىرعان "ٷلكەن اعا" ٶكٸلدەرٸ دٸر ەتە تٷسكەن بولۋى كەرەك, حاتشىلار, اپپاراتچيكتەر, ومون باسشىلارى كەلە باستادى.
"كەتپەيمٸز. اتامىز قازاقتىڭ قاسىق قانى تامعان, ٶز جەرٸمٸز!",- دەپ قويامىز. ٸشٸڭنەن ويلاپ قوياسىڭ, اسپيرانتۋرا تەمامدالىپ, كانديدات اتاعىن الۋعا بٸر قالدام قالدى اۋ", - دەپ. ەركٸمنٸڭ ٶز كٸشكەنە جوعالتاتىنى بار. بٸر جاقسىسى, بالا-شاعا تٶركٸنٸندە, ۆاننوۆكادا. سوتوۆىي تەلەفون جوق, حابارسىز. بٸراق, باسپانا جانعا باتىپ بارادى. مەيلٸ, ناپولەون ايتقانداي: "ۆوينا – پلان پوكاجەت!".
كەتپەدٸك. كيٸز ٷي تٸگٸلدٸ. قالاعا تاراپ, جاتاقحانا, وقۋ ورىندارىن ارالاپ ەلدٸ جيناۋعا تىرىسامىز. كەشتەن باستاپ قىزۋ تالقىلاۋ. تەك قانا قازاقشا سٶيلەيمٸز, ەيتپەسە وسىنشا شتراف, ورتاداعى تاباققا سالاسىڭ (شالاقازاقتاردىڭ اقشاسىن جيناپ, تاماق پٸسٸرەسٸڭ).
ەلگە قانداي قىزمەت جاسايمىز, نەنٸ ٶزگەرتەمٸز?! "قاراباۋىر قاسقالداق, قايدا ۇشتىڭ پىر پىرلاپ..", "مەنٸڭ ەلٸم", اباي, ومار حاييام, جامي, فيردوۋسي, شەمشٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸ, مۇحتار شاحانوۆ, مۇقاعالي, ولجاس, فاريزا, ەسەنبەرلين, سەكەن, ايتماتوۆتاردى ايتىپ, رۋحتارىن كٶتەرٸپ, جانىپ تۇرعان جاستار ەدٸك.
قازاق جاستارىنا دەفيتسيت – كٸتاپ, جاڭا ٶلەڭدەر, ايتىس ٶنەرٸ بولدى. كٸتاپتاردى كەزەكتەسٸپ, توزىعى جەتٸپ تەسٸلگەنشە ٸزدەپ جٷرٸپ, تٷنٸمەن وقىپ, كەلەسٸمٸز الاتىن ەدٸك.
بٸر باسشىلاردىڭ كەلٸپ: "تاراڭدار, قايتىڭدار, بۇل زاڭسىز!",- دەپ سٶيلەگەندەرٸن تىڭداپ تۇرعانمىن, بٸر مايور جەڭٸمنەن تارتىپ, وڭاشاعا ىمدايدى.
قولىمنان قىسىپ: "قايتپاڭدار. شىداڭدار. بيلٸك قورقىپ وتىر." دەدٸ.
86-دان كەيٸن ميليتسييانى ۇناتپاي جٷرگەنبٸز, نە سەنەرٸمدٸ, نە سەنبەسٸمدٸ بٸلمەي داڭمىن. تاعى بٸر, سالماقتى, سۇستى گوركومنان, كەلگەن اعالار, تاماعىن جىرتىپ, ايقايعا باسقاندارمەن سٶيلەسٸپ جٷر.
كەيٸننەن بٸلدٸك قوي, قىزىلدىڭ قىسپاعىندا بولسا دا قازاعىنا قىزعىشتاي شىرىلداپ جٷرگەن بالتاش تۇرسىنباەۆ پەن قازٸردە وتستاۆكاداعى گەنەرال اسىل كەنەي ساعىمجان اعالارىمىز ەكەنٸن.
قىزىعى الدىدا…قازٸردە ويلاپ وتىرسام, "كۋكلوۆود" جوعارىدا ەكەن.
بٸر كٷنٸ نۋركاديلوۆ دەگەن مىقتى كەلدٸ, دەپ شۋ ەتە قالدى بەرٸ. زامانبەك اعامىزدى سوندا العاش كٶرۋٸم.
مىنانداي, قاسىنا بارۋعا دەتٸڭ بارمايتىن سۇسىمەن باساتىن كٸسٸ كەلدٸ, ەندٸ قالاي بولار ەكەن دەپ تۇرمىز. بارشامىزبەن قازاقشا امانداسىپ, حال-جاعداي سۇراسىپ, "ال ەندٸ كٸمسٸڭدەر, نە ويلاپ وتىرسىڭدار?",-دەدٸ. نە دەيمٸز. باسپاناسىز, جەتٸمدەرمٸز دەپ جامىراپ بەردٸك.
"العان سوڭ, اناۋ سۋ قويماسىنان ارى, تاۋعا دەيٸن بٸراق المايسىڭدار ما", دەدٸ, قالجىڭ – شىنىن ارالاستىرىپ.
سەل ويلانىپ: "ەندٸ, بەرٸ زاڭ اياسىندا بولسىن. مەن قالالىق اتقارۋ كوميتەتٸ باسشىسىمىن. سوندا كەلٸڭدەر, اقىلداسايىق",- دەدٸ.
ەرتەسٸندە, ورتامىزدان دەلەگاتسييا شىعارىپ, كەلٸسسٶزدەرگە بارىپ جٷرمٸز. ول كٸسٸنٸڭ ورىنباسرى سەرٸك ابدراحمانوۆ اعامىز, جٸبەك ومارحانقىزى اپايىمىز (ۇمىتپاسام), قازاققا كٷيەۋ بالا ۆيكتور حراپۋنوۆ بار ەكەن.
بەرٸ جىلى جٷزبەن قارسى الادى, شايلارىن بەرٸپ اقىلداسادى. بٸز اڭ-تاڭبىز. اقىرى, سول ٶزدەرٸ وتىرعان عيماراتتىڭ (ابىلاي حان – گوگولدەن جوعارى) 3-شٸ قاباتىنداعى داڭعاراداي مەجٸلٸس زالىن بٸزگە بەرٸپ قويدى. جەر الاتىنداردىڭ دوكۋمەتتەرٸن جيناڭدار, پاپكاعا تٸگٸڭدەر,- دەيدٸ.
ارالدان, سەمەيدەن, قاراقالپاقستاننان, ەلدٸڭ ەر تٷكپٸرٸنەن جان باعىپ كەلگەن قازاقتا قايداعى قۇجات. ول كەزدە قالا تٸركەۋگە (پروپيسكا) جابىق بولاتىن. كەڭەستٸڭ قىزىل پاسپورتى, بالالارىنىڭ تۋۋى تۋرالى كۋەلٸك كٶشٸرمەلەرٸ, بولدى. بار دوكۋمەنت وسى. ولاردى پاپكالارعا سالىپ تٸركەپ, جيناپ جاتىرمىز.
"شاڭىراق" باسپاناسىزدار ۇيىمى قۇرىلىپ, باسشى ەتٸپ ۋنيۆەرسيتەتتٸ ەندٸ تەمامداعان مەدەت قۇلجاباەۆ باۋىرىمىزدى تاعايىنداپ, جۇمىس كوميتەتٸنە جەڭٸس سابرايموۆ, توقتاسىن ٶمٸرزاقوۆ, دەۋرەن اعا,,جانات جەنە تاعى بٸرنەشە جٸگٸتتەر كٸردٸك.
اقىرى, تٸزٸمدەر جاسالىپ, جازدىڭ ىستىعىندا تٸزٸممەن جەر تاراتۋعا شىعامىز. مي دالا. جول, جارىق, سۋ, بالاباقشا, مەكتەپ جوق, مىناۋ قالاي ەلدٸ مەكەن بولادى ەكەن,- دەپ تە ويلاپ قويامىن.
سول تٸرٸلٸكپەن, كەيٸننەن الما-اراساننان "حان تەڭٸرٸ", رازۆيلكادا "دۋمان", تٶمەندە "شاڭىراق", تٶلە بيدٸڭ بٸتكەن جەرٸنەن "التىن بەسٸك" ىقشاماۋداندارى پايدا بولدى.
جەر العانىمىز دۇرىس قوي, قازٸر قايدا تۇرامىز?,- دەپ باتىلدانىپ العانسىڭ, قالاداعى بوس عيمارات, جاتاقحانالاردى باسىپ الۋ باستالدى. ۆينوگرادوۆ,88 (قازٸردە قاراساي باتىر) بۇرىندا كازگۋدٸڭ ماتفاگٸنٸڭ جاتاقحاناسى بوساپ قاپتى دەپ سوندا مەن دە كٸرٸپ الدىم.
ورتالىق ەسكٸ مونشا مەن وسى جاتاقحانا 1937 جىلى سالىنىپ, توزعاندىقتان, قۇلاتىلسىن دەگەن قاۋلى بار ەكەن. قۇلاتۋ باعاسى 110 000رۋبل. ونى, سول كەزدەگٸ "مەدەۋ بانك" (كازكوممەرتسبانك) سۋحانبەردين نۇرجان ۋاقىتشا قارجىلاندىرىپ, اللا رازى بولسىن رەكتور ەشٸربەك سىعاەۆ مارقۇم اعامىز ساتىپ بەردٸ.ەكٸ جىلدان سوڭ عيماراتتى ساتىپ 133 وتباسىنا ٷي الۋعا 400 000ر تاراتتىق. سوندا, جوعارىدان: "انا مۇرتتىعا ايتىڭدار, قازاقتان باسقاعا ساتسا, جەردٸڭ تٷبٸنەن مۇرتىنان سٷيرەپ شىعارىپ, سازايىن بەرەم!",- دەپ سەلەم ايتىپ جٸبەرٸپتٸ.
تاعى بٸر جاي. پروپيسكا جوق دەپ زار جىلاپ جٷرگەندە, سول كەزدەگٸ, قالالىق پاسپورت ستولىنىڭ باسشىسى پولكوۆنيك شورتانباەۆ جۇماحان اعامىز, بٸر پاسپورتيستٸن جاتاقحانامىزعا وتىرعىزىپ قويىپ, بارلىعىمىزدى قالاعا تٸركەپ بەردٸ.
كەيٸن ەستٸدٸك قوي. سول اعالارىمىزدىڭ اقىلىمەن, ستۋدەنت جاتاقحانانىڭ 3-ٸ قاباتى, شەت بٶلمەدە, ەلەكتر پليتكاسىنا ازداپ سۋ قۇيىلعان جٷندٸ بٸر ىدىسقا سالىپ, قايناتپاق بولىپ, "ۇمىتىپ كەتەدٸ – مىس", بٸراق تٷتٸن باستالىپ, بٶلمە ٶرتەنە باستاعاندا, ٶرت سٶندٸرگٸشتەر جىلدام ارادا كەلٸپ جەتٸپ, سٶندٸرەدٸ. سول, "ٶرتەنٸپ كەتتٸ" دەپ ستۋدەنتتەرٸ مەن سوندا سانالى عۇمىرلارىن ٶتكٸزگەن دەكاننان باستاپ, حاتشىعا دەيٸن, قازٸردە "بايكەن" مەشٸتٸنە قيعاشتاپ قارسى جاقتا تۇرعان جاڭا ٷيلەردەن پەتەرلەر الىپ كٶشٸپ كەتتٸ.
سونىمەن, الماتى قالاسىنداعى قازاق جاس وتاۋلار تۇراتىن جاتاقحانالار وتباسىلىق ٷيلەر بولىپ تٸركەلٸپ, مەكەمەلەردٸڭ بالانسىنداعى ەلەۋمەتتٸك نىسانالار بولىپ تابىلاتىن بالاباقشالاردى, تۇرعىن ٷيلەر رەتٸندە تٸركەۋگە مٷمكٸندٸكتەر جاسالدى.
كەيٸننەن ەستٸدٸك: قالادا بٸر عانا 12-ٸ قازاق مەكتەبٸ قالىپتى, تۇرعىندپرىڭ 20 پايىزىن عانا قۇراپپىز.
وسى ٷلكەن شارالاردى جاساپ جٷرٸپ, قازٸردە الپىستان اۋقىمداعان قۇرداستارىممەن بٸرلەسٸپ, ٷلكەن قىزمەت جاساپ جٷرگەنٸمٸزدٸ اڭداماپپىز. "وتىزىندا وردا بۇزباعان, قىرقىندا قامال المايدى!",- دەگەن اتامىز قازاق. بٸز ٶز قامالىمىزدى الىپپىز…
وسىنشاما جىل ايتىلماي كەلگەن سىرلاردى ايتىپ ٶتٸپ, اتى اتالعان جەنە اتالماعان, سىرتىمىزدان قولداپ, ەلٸ ٷشٸن قىزمەت ەتكەن اعالارىمىزعا رازىلىعىمىزدى بٸلدٸرگٸمٸز كەلەدٸ.
حالىق, ٶز ەرلەرٸن ۇمىتپايدى! كەيٸنگٸ تالاس – تارتىس ول بٶلەك. بٸز تەك سول كەزدەگٸ اتقا قونعان ازاماتتاردىڭ نيەتٸن, قىزمەتٸن ايتىپ ەسكە الىپ وتىرمىز. الدىڭعىلار باقيلىق بولىپ كەتٸپ جاتىر, قالعاندارىڭىزعا وتىز جىل ويىمىزداعىنى ەل اتىنان بٸلدٸرسەك جەنە دە جاستارعا عيبرات بولسىن دەگەن نيەت.
سونىمەن, اعالارداڭ ارتىندا تۇرىپ, جەر تاراتىپ, پروپيسكا جاساتىپ, الماتى شاھارىن قازاقتاندىرعان كٸم ەكەن? ول – قازاقتىڭ بٸرتۋار ازاماتى, قازاق دەگەندە بەرٸنە بارعان – بٸزدٸڭ زامانبەك نۋرقادٸلوۆ اعامىز. ەرينە, ول كٸسٸ دە ودان جوعارى اعالارمەن كەلٸسٸپ جاساعان بولار. شىنى كەرەك, ول جاعىن بٸلە بەرمەدٸك. قازٸرگٸ ورتامىزداعى اعا بۋىن بٸزدەن كٶبٸرەك بٸلەدٸ عوي. بٸزدٸكٸ تەك, اعالارعا ايتار العىس قانا.
ماديياروۆ ميرحات,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دٸن جەنە قوعامدىق قاتىناستار ەكسپەرتٸ.
الماتى. مامىر 2020 جىل
