الماتى قالاسىنداعى دوستىق ٷيٸندە جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان ٸس-شارالار اياسىندا «جەڭٸستٸڭ ەستەلٸگٸ: ۇرپاقتار مەن حالىقتار بٸرلٸگٸ» اتتى قازاقستان-رەسەي كونفەرەنتسيياسى ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz
كونفەرەنتسييا جۇمىسىنا قر پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ابزال نٷكەنوۆ, قر مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترٸ ايدا بالاەۆا, رەسەي فەدەراتسيياسى پرەزيدەنتٸنٸڭ شەت ەلدەرمەن ايماقارالىق جەنە مەدەني بايلانىستار جٶنٸندەگٸ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى انتون رىباكوۆ, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ جاستار ٸسٸ جٶنٸندەگٸ فەدەرالدىق اگەنتتٸگٸ باسشىسى گريگوريي گۋروۆ, ەكٸ ەلدٸڭ عالىمدارى مەن ساراپشىلارى, سونداي-اق بەلسەندٸ جاستار قاتىستى.
كونفەرەنتسييا مەرەيتويلىق داتاعا ارنالعان قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ بٸرلەسكەن ٸس-شارالارىنىڭ باستاۋى بولدى.
جيىندا ايدا بالاەۆا قاتىسۋشىلاردى كەلە جاتقان جەڭٸس كٷنٸمەن قۇتتىقتاپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىلى لەبٸزٸن جەتكٸزدٸ. سونداي-اق, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سٶزٸن كەلتٸردٸ.
«قازاقستان ادامزاتتىڭ ورتاق جەڭٸسٸنە, جەر بەتٸندە ەدٸلدٸك پەن بوستاندىقتىڭ سالتانات قۇرۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى. اعا بۋىننىڭ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندەگٸ ەرلٸگٸ مەن ەڭبەگٸ ٶسكەلەڭ ۇرپاق ٷشٸن قايسارلىقتىڭ, جانقييارلىقتىڭ جەنە وتانشىلدىقتىڭ وزىق ٷلگٸسٸ بولىپ قالاتىنى سٶزسٸز. بٷگٸندە بٸز ۇلتىمىزدىڭ قاھارمان ۇل-قىزدارىنىڭ ارقاسىندا الاڭسىز ەڭبەك ەتٸپ, ۇرپاق ٶسٸرٸپ, جارقىن بولاشاققا قادام باسىپ كەلەمٸز. سول ٷشٸن ولارعا مەڭگٸ قارىزدارمىز. ەشكٸم دە ەشقاشان ۇمىتىلمايدى!» – دەگەن ەدٸ پرەزيدەنت.
ايدا بالاەۆا قازاقستاندىقتاردىڭ جەڭٸسكە قوسقان ٷلەسٸنە كەڭٸنەن توقتالىپ, سوعىسقا رەسپۋبليكاداعى ەربٸر بەسٸنشٸسٸ تۇرعىن قاتىسقانىن ايتتى.
ەلييا مولداعۇلوۆا, مەنشٷك مەمەتوۆا, تالعات بيگەلدينوۆ, باۋىرجان مومىشۇلى, قاسىم قايسەنوۆ, لەونيد بەدا, راحىمجان قوشقارباەۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, سەرگەي لۋگانسكيي ەسٸمدەرٸ جەڭٸس تاريحىنا التىن ەرٸپتەرمەن جازىلدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا 528 ادام يە بولدى.
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر پارتيزان قوزعالىستارىنا قاتىستى. قازاقستان تىلدا دا ەرەن ەرلٸك كٶرسەتتٸ.
ۇلى وتان سوعىسى قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا دا سەرپٸن بەردٸ, ونىڭ قۋاتى حالىقتى جۇمىلدىرۋ مەن كەڭەس جاۋىنگەرٸنٸڭ رۋحىن كٶتەرۋگە باعىتتالدى.
«جەڭٸس جولىندا بارلىعى – بولات قۇيۋشىدان باستاپ ەسەپشٸگە دەيٸن, ەتٸكشٸدەن مۇعالٸمگە دەيٸن ٷلكەن-كٸشٸ تٷگەل تالماي ەڭبەك ەتتٸ. مەدەنيەت سالاسى دا ەرەكشە رٶل اتقاردى. سوعىس اۋىرتپالىعى مەن تاپشىلىعى كەزٸندە ٶنەرگە ورىن جوقتاي كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن ەد». بٸراق ولاي بولمادى! مەملەكەت تەك قولداپ قويماي, مەدەنيەتتٸ حالىق اراسىنا تاراتۋدى ماقساتتى تٷردە جٷرگٸزدٸ, ونىڭ پاسسيونارلىق قۋاتىن ۇلى جەڭٸسكە جەتەلەيتٸن قۇرال رەتٸندە شەبەر پايدالاندى», – دەدٸ ايدا بالاەۆا.
كەيٸنٸرەك ەسەپتەلگەندەي, سوعىس جىلدارى قازاقستاندىق كونتسەرتتٸك ۇيىمدار مايداندا, مايدان شەبٸندە, گوسپيتالدەردە 36 525 رەت ٶنەر كٶرسەتكەن. بۇل كەزدە رەسپۋبليكاعا ەۆاكۋاتسييالانعان كينوستۋدييالاردىڭ بازاسىندا وتاندىق كينەماتوگرافييا دامىپ جاتتى. وسى جىلدارى قالىپتاسقان قازاقستاندىق ماماندار كەيٸن قازاق كينوسىنىڭ نەگٸزٸن قالادى.
«ايتا كەتەرلٸگٸ, 1943 جىلى «قازاقفيلم» كينوستۋديياسىندا رەجيسسەر ەفيم اروننىڭ «بەلايا روزا» فيلمٸ تٷسٸرٸلدٸ, وندا جارالى وفيتسەردٸڭ رٶلٸن شەكەن ايمانوۆ سومدادى. بٷگٸندە «قازاقفيلم» وسى اڭىزعا اينالعان اكتەر ەرٸ رەجيسسەر ەسٸمٸن يەلەنٸپ وتىر. رەسەي مەن قازاقستان كينەماتوگرافيستەرٸنٸڭ شىعارماشىلىق پروتسەسكە بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەۋٸ ۇلتتىق كينويندۋسترييامىزدىڭ نەگٸزٸن قالادى», – دەپ اتاپ ٶتتٸ ا. بالاەۆا.
ول جىلدارى تەك كينەماتوگرافييادا عانا ەمەس, باسقا سالالاردا دا كٶپتەگەن تۋىندىلار دٷنيەگە كەلدٸ. سوعىس پوەزيياسىنىڭ جاۋھارى – قازاق اقىنى جامبىلدىڭ قورشاۋداعى لەنينگرادقا ارناعان حاتى – «لەنينگرادتىق ٶرەنٸم!» اتتى ٶلەڭٸ.
وتانداستارىمىزدىڭ ەرلٸگٸ قازاق مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنە شابىت بەردٸ. دەل وسى سوعىس جىلدارى, 1944 جىلى كومپوزيتورلار مۇقان تٶلەباەۆ, ەۆگەنيي برۋسيلوۆسكيي جەنە لاتيف حاميدي قازاق كسر-ٸنٸڭ العاشقى مەملەكەتتٸك گيمنٸن جازدى. سونىمەن قاتار, سوعىس جىلدارى قازاقتىڭ دەستٷرلٸ فولكلورلىق جانرى – ايتىس قايتا جاڭعىردى.
كونفەرەنتسييا باعدارلاماسى «جەڭٸستٸڭ ەستەلٸگٸ: ۇرپاقتار مەن مەدەنيەتتەر اراسىنداعى كٶپٸر», «جەڭٸس ەستەلٸگٸن ساقتاۋعا ارنالعان جاستار قوزعالىستارى» جەنە «ورتاق تاريحتى نىعايتۋعا باعىتتالعان زاماناۋي جوبالار» ٷش پانەلدٸك سەسسييادان تۇردى.
مەرەيتوي قارساڭىندا تاراپتار اكتسييالار, فورۋمدار, مەدەني شارالار سەكٸلدٸ بٸرقاتار بٸرلەسكەن جوبالاردى جوسپارلاپ وتىر.
كونفەرەنتسييا اياسىندا 2025 جىلعا ارنالعان قازاقستان-رەسەي گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعى سالاسىنداعى ٸس-شارالار جوسپارىنا قول قويىلدى.
