الما نۇرماعامبەتوۆا: «حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ كٶمەك-قولداۋى جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ جۇمىسقا تۇرىپ كەتۋٸنە باعىتتالعان»
– الما اشاربەكقىزى, ٶزٸڭٸز جۇمىس ٸستەيتٸن نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى جۇمىسسىز جٷرگەن جاندارعا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك تاعايىندايتىنىن بٸلەمٸز. سٸزدەردەن باسقا قر ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸ دە تۇرمىس جاعدايى تٶمەن ازاماتتارعا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك بەرەتٸنٸنەن حاباردارمىز. ولاردان سٸزدەر تاعايىندايتىن اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸڭ ايىرماشىلىعى قانداي? ەڭگٸمەمٸزدٸ وسىدان باستاساق.
– سۇراعىڭىز ورىندى. كٶپتەگەن ازاماتتار وسى ەكٸ اتاۋلى كٶمەكتٸ شاتاستىرىپ جاتاتىنى راس. بٸزدٸڭ حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى تاعايىندايتىن اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸڭ ماقساتى جۇمىسسىز جٷرگەن ازاماتتاردىڭ جۇمىسقا تۇرىپ كەتكەنشە, ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن قولداۋعا باعىتتالعان. بٸزدەر جۇمىسسىز جٷرگەن ازاماتتاردىڭ كەسٸپ اشۋىنا, جاڭا ماماندىقتى يگەرٸپ, جۇمىسقا تۇرىپ كەتۋٸن كٶزدەيمٸز.
جالپى, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى ۇسىناتىن ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتەر شارتتى جەنە شارتسىز دەپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. شارتتى ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە جۇمىسقا جارامدى, 16 جاسقا تولعان جاستار مەن ٸٸٸ توپ مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتار يە بولا الادى.
قازٸرگٸ تاڭدا ٷي شارۋاسىندا وتىرعان ەيەل ازاماتتارى بٸزدٸڭ ورتالىققا كەلٸپ, قانداي دا بٸر كەسٸپ باستاۋ ٷشٸن مەملەكەت تاعايىنداعان قايتارىمسىز گرانتىنا قول جەتكٸزۋگە ۇمتىلادى. نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ەيەل ازاماتتار اراسىندا وسى گرانت ٶتە تانىمال. مەملەكەتتٸڭ قايتارىمسىز گرانتىنا يە بولىپ, شاعىن كەسٸپتەرٸن اشىپ, تٸرشٸلٸگٸن دٶڭگەلەتٸپ وتىرعان قىز-كەلٸنشەكتەر دە جەتكٸلٸكتٸ. ٶز باسىم مەملەكەتتٸڭ ٷي شارۋاسىنداعى ەيەل ازاماتتارعا ۇسىنعان جوباسى نەزٸك جاندىلاردىڭ كەسٸپكەرلٸك قىرىن اشا تٷستٸ دەپ ايتۋعا بولادى.
گرانتتىڭ مٶلشەرٸ 583 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايدى. گرانتقا يە بولعان ەيەل ازاماتتار مەملەكەتتٸڭ قولداۋ قاراجاتىنا يە بولعان سوڭ 6 ايدان كەيٸن قۇجاتتا كٶرسەتٸلگەندەي, كەسٸبٸن دامىتۋ ٷشٸن قانداي قۇرال-جابدىقتار ساتىپ العانىنىڭ ەسەبٸن ورتالىققا تابىستاۋى كەرەك. ەگەر ولار مەملەكەتتٸڭ كەسٸپ اشۋ ٷشٸن بٶلگەن قارجىسىن باسقا ماقساتقا جۇمساپ, ەسەبٸن دۇرىس تاپسىرماسا, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى بٶلٸنگەن قاراجاتتى سوتتىڭ كٶمەگٸمەن ٶندٸرٸپ الۋعا مەجبٷر بولادى.
جالپى, كەسٸبٸن باستاۋعا نيەتتەنگەن ازاماتتار بٸزگە ٶتٸنٸش تاپسىرعان سەتتٸ, بٸزدەر مەملەكەتتٸك قايتارىمسىز گرانتتىڭ قانداي ماقساتقا جۇمسالۋى كەرەك ەكەنٸن باستان-اياق تٷسٸندٸرەمٸز. سوندىقتان مەملەكەت قارجىسىن ماقساتسىز جۇمساعان ەيەل ازاماتتار بولعان ەمەس.
كەيبٸر ازاماتتار قانداي دا بٸر ماماندىقتى يگەرمەگەندٸكتەن, جۇمىسقا تۇرا الماي قينالاتىنى بەلگٸلٸ. بٸزدٸڭ حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى مۇنداي ازاماتتارعا دا كٶمەك-قولداۋىن كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ورتالىققا ٶتٸنٸشپەن كەلگەن ازاماتتاردى قايتا مامانداندىراتىن 3-6 ايلىق كۋرستارىمىز جۇمىس ٸستەيدٸ. قانداي دا بٸر ماماندىققا يە بولۋ ماقساتىندا وسى كۋرستاردى وقۋعا دەن قويعان ازاماتتارعا ستيپەندييا مەن اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك تاعايىندالادى.
بۇدان باسقا, ەكٸ جىل قاتارىنان ەڭ تٶمەنگٸ ايلىق كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ دا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە يە بولۋىنا مٷمكٸندٸگٸ بار. بۇل باعىتتا ٶتٸنٸش تاپسىرعان ازاماتتاردىڭ ەكٸ جىل مٶلشەرٸندە قانشا ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر تٶلەگەنٸن انىقتاپ, ازاماتتىڭ شىنىمەن دە, بەلگٸلەنگەن ارالىقتا ايلىعىنىڭ دەڭگەيٸ ەڭ تٶمەنگٸ مٶلشەردە بولعانىنا كٶز جەتكٸزگەننەن كەيٸن 6 ايعا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك تٶلەنەدٸ.
بۇدان باسقا, «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا ورتالىققا جۇمىس ٸزدەپ كەلگەن ازاماتتارعا قول ەڭبەگٸنە نەگٸزدەلگەن, قانداي دا بٸر ماماندىقتى قاجەتسٸنبەيتٸن تٷرلٸ جۇمىستاردى ۇسىنامىز. ولاردىڭ ايلىق جالاقىسى 100-150 مىڭ تەڭگەنٸڭ ارالىعىندا بولادى.
– ال شارتسىز ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە كٸمدەردٸڭ يە بولاتىنىن ايتا كەتسەڭٸز?
– شارتسىز ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ ٸ-ٸٸ توپتاعى مٷگەدەكتەر مەن ٷش جىلعا دەيٸن بالا كٷتٸمٸ بويىنشا ٷيدە وتىرعان انالار الا الادى. بۇرىندارى انالاردىڭ بالا كٷتٸمٸ 7 جىلعا دەيٸن سوزىلۋشى ەدٸ. كەيٸننەن وعان ٶزگەرٸستەر ەنٸپ, انالاردىڭ بالا كٷتٸمٸ ۋاقىتى 3 جىلعا تٶمەندەدٸ. وسى رەتتە كەيبٸر انالار حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى تٶلەيتٸن قاراجاتتى مەملەكەتتٸڭ بالالاردىڭ جەردەماقىسىمەن شاتاستىرىپ جاتادى. مۇنىڭ بالالارعا تٶلەنەتٸن جەردەماقىعا ەشقانداي قاتىسى جوق. ورتالىقتىڭ تٶلەيتٸن اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەگٸن جۇمىسقا جارامسىز كەزدە تٶلەنەتٸن تٶلەم دەپ قابىلداعان لەزٸم.
– وسى بٸر جەردٸ تارقاتىپ ايتساڭىز. كەيبٸرۋلەر «ايلىعىمىز اسىپ كەتٸپ, اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە يە بولا المادىق» دەپ رەنٸشٸن ايتىپ جاتادى. مۇنداي ازاماتتار سٸزدەردٸڭ جۇمىستارىڭىزدى تٷسٸنبەگەندٸكتەن وسىنداي ەڭگٸمە ايتاتىن سيياقتى ما?..
– دۇرىس ايتاسىز. ايتالىق, بٸر وتباسىندا بەس ادام بار دەلٸك. ەرلٸ-زايىپتىلار جەنە زەينەت جاسىنداعى اناسى مەن بٸر بالاسى. ەلگٸ وتباسىنىڭ اناسى ەكٸنشٸ سەبيٸن ٶمٸرگە ەكەلٸپ, ولاردىڭ جانۇياسىنا بەسٸنشٸ ادام قوسىلدى. ەكەلەرٸ جۇمىس ٸستەپ تابىس تابادى. بٸراق ونىڭ تابىسى ەلٸمٸزدەگٸ كەدەيشٸلٸكتٸڭ شەكتٸ مٶلشەرٸنەن تٶمەن. وسى رەتتە كەدەيشٸلٸكتٸڭ شەكتٸ مٶلشەرٸن ەر ايماقتىڭ ەكونوميكالىق مٷمكٸنشٸلٸگٸ ەسكەرٸلٸپ, بەلگٸلەنەتٸنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
ايتالىق, قازٸرگٸ تاڭدا نۇر-سۇلتان قالاسىندا ادام باسىنا شاققاندا كەدەيشٸلٸكتٸڭ 30 855 تەڭگەنٸ قۇرايدى. ەگەر وتاعاسىنىڭ تاپقان ايلىق تابىسى جانۇياداعى 5 ادامعا شاققاندا كەدەيشٸلٸكتٸڭ شەكتٸ مٶلشەرٸنە جەتپەسە, مۇنداي وتباسىنىڭ حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى تاعايىندايتىن اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ الۋعا قۇقىعى بار.
بۇل ٷشٸن بٸزدٸڭ ورتالىققا كەلٸپ ٶتٸنٸش تاپسىرۋى تيٸس. بۇدان كەيٸن جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ ۋچاسكەلٸك كوميسسييانىڭ مٷشەلەرٸ وتباسىنا بارىپ, ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا تالداۋ جاساپ, ٶز ۇسىنىستارىن بٸزگە جولدايدى. وسى ارالىقتا بٸزدٸڭ قىزمەتكەرلەر مەملەكەتتٸك بازالار ارقىلى اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە ٶتٸنٸش تاپسىرعان ازاماتتىڭ تاپقان تابىس وتباسى مٷشەلەرٸنە شاققاندا كەدەيشٸلٸكتٸڭ شەكتٸ مٶلشەرٸنەن تٶمەن ەكەنٸن انىقتايدى.
زاڭ تالاپتارىن جەتٸك بٸلمەيتٸن ازاماتتار كەيدە «بٸز وسى جەردە تۇرىپ جاتىرمىز» دەپ جالعان مەكەنجايدى كٶرسەتەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ ۋچاسكەلٸك كوميسسييا ەلگٸ جەرگە وتباسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا تالداۋ جاساۋ ٷشٸن بارعاندا ەشكٸمدٸ تاپپاي كەرٸ قايتادى. مۇنداي جاعدايدا ورتالىققا جالعان اقپارات بەرگەن ازاماتتاردىڭ 6 ايعا دەيٸن ٶتٸنٸش بەرۋٸنە زاڭ شەڭبەرٸندە شەكتەۋ قويۋعا مەجبٷر بولادى.
– ەلوردادا تۇرىپ, جۇمىس ٸستەيتٸن بٸراق تۇراقتى تٸركەۋٸ جوق وتباسىلاردىڭ مەسەلەسٸ قالاي شەشٸلەدٸ?
– زاڭ بويىنشا نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى تاعايىندايتىن اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە قول جەتكٸزگٸسٸ كەلگەن ازاماتتاردىڭ قالا بويىنشا تۇراقتى تٸركەۋٸ بولۋى كەرەك. مۇنداي تۇراقتى تٸركەۋٸ جوق ازاماتتاردىڭ ۋاقىتشا تٸركەۋٸ 6 ايدان اسقاننان كەيٸن عانا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ الۋعا ٶتٸنٸش تاپسىرا الادى.
ەگەر ۋاقىتشا تٸركەۋٸ نەمەسە تۇراقتى تٸركەۋٸ بٸر جەردە, ال تۇرعىلىقتى جەرٸ باسقا جەردە بولسا, ٶتٸنٸشتە تۇرىپ جاتقان جەرٸن كٶرسەتۋٸ تيٸس. ٶيتكەنٸ جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ ۋچاسكەلٸك كوميسسييا مٷشەلەرٸ ٶتٸنٸشتە كٶرسەتٸلگەن مەكەن-جايعا بارىپ, وتباسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا تالداۋ جاساۋى كەرەك. كەيبٸر ازاماتتار سونى تٷسٸنبەي ٶتٸنٸشتەرٸنە باسقا مەكەنجايدى جازىپ, تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸككە بوي الدىرىپ جاتادى.
بۇدان باسقا, كەيبٸر جاعدايلاردا ٶتٸنٸش تاپسىرعان ازاماتتاردىڭ بالالارى باسقا قالالارداعى مەملەكەتتٸك وقۋ ورىنداردىڭ ينتەرناتىندا جاتىپ, بٸلٸم الىپ جاتادى. بٸزدەر مۇنى دا تەكسەرەمٸز. ٶيتكەنٸ اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك ەربٸر وتباسى مٷشەلەرٸنە ەسەپتەلٸنٸپ, تٶلەنەدٸ. مۇندايدى جاسىرىپ قالۋ مٷمكٸن ەمەس. ونىڭ بەرٸ مەملەكەتتٸك بازادا تۇر. بالاڭىز مەملەكەتتٸڭ ەسەبٸنەن بٸلٸم الىپ جاتسا, وعان اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك الۋ زاڭمەن تىيىم سالىنادى. مۇنى ەسكەرۋ كەرەك.
– الما حانىم, نۇر-سۇلتان قالاسى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى ازاماتتاردىڭ اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك الۋ ٷشٸن تاپسىرعان ٶتٸنٸشٸن قانشا كٷندە قاراستىرىپ, شەشٸم قابىلدايدى?
– بٸزگە ازاماتتار ٶتٸنٸش تاپسىرعان كٷننەن باستاپ 15 جۇمىس كٷنٸ ٸشٸندە ناقتى شەشٸم قابىلدانادى. العاشقى ٷش كٷندە ٶتٸنٸش بەرۋشٸنٸڭ قۇجاتتارىمەن ورتالىق قىزمەتكەرلەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇدان كەيٸن ۋچاسكەلٸك كوميسسييا مٷشەلەرٸ ٶتٸنٸش تاپسىرعان وتباسىنا بارىپ, ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا تالداۋ جاسايدى. سودان كەيٸن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ باسقارماسىنا جولدايمىز.
كەيدە ٶتٸنٸش تاپسىرعان وتباسىنىڭ قۇجاتتارىن تەكسەرگەندە ەڭگٸمە اراسىندا ايتىلعانداي, بالالارى باسقا قالالاردا بٸلٸم الىپ جاتسا, بٸزدەر سول جاققا سۇراۋ جٸبەرٸپ, ٶزٸمٸزگە قاجەتتٸ مەلٸمەتتٸ العانشا كٷتەمٸز. ٶمٸر بولعان سوڭ, ٶزگە ايماقتار مەن تٷرلٸ ۆەدومستۆولارعا سۇراۋ جٸبەرەتٸن كەزدەرٸمٸز جيٸ بولماسا دا ارا-تۇرا ورىن الىپ تۇرادى. مۇنداي جاعدايدا ٶتٸنٸشتٸ قاراۋ مەرزٸمٸ 30 جۇمىس كٷنٸنە دەيٸن سوزىلاتىنىن ەسكەرتەمٸز. ەگەر جٸبەرگەن سۇراۋىمىزعا وڭدى جاۋاپ الىپ, ٶتٸنٸش تاپسىرۋشى قۇجاتتارى دۇرىس بولىپ جاتسا, ەلەۋمەتتٸك تٶلەم تٶلەۋ بارىسىندا ٶتٸنٸش تاپسىرعان كٷننەن باستاپ تٶلەم تٶلەنەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماقانوۆ
