اەس قۇرىلىسىنىڭ ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸگٸن جالپىدان جالقىعا قاراي تٸزبەكتەپ, Dalanews.kz پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەكونوميكالىق ساراپشى ماقسات حالىق وسىنىڭ بارلىعىنا كەڭٸنەن توقتالادى. سونىمەن...
«قازاقستاندا تالانتتى جاستار كٶپ. ەسٸرەسە, تەحنوكرات, باسى ٸستەيتٸن. بٸراق, ٶكٸنٸشكە قاراي, ولاردىڭ كٶبٸسٸ شەتەلگە كەتۋگە مەجبٷر. سەبەبٸ – بٸزدە تەحنولوگييالىق ٶنەركەسٸپتەر جوقتىڭ قاسى.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قازاقستان شەتەلگە ماماندار دايارلاۋمەن اينالىسىپ جاتىر دەسەك تە بولادى. بۇل اششى دا بولسا شىندىق.
مىقتى ٶندٸرٸس وشاقتارى, ەرينە ەنەرگييانى كٶپ تۇتىنادى. وسى جاعىنان العاندا, بٸر اەس سالۋ ارقىلى قانشاما جاستارىمىزدى ٶز وتانىندا ەڭبەك ەتۋگە ىنتالاندىرا الار ەدٸك. سوندىقتان اەس قۇرىلىسى, ەكونوميست رەتٸندە مۋلتيپليكاتيۆتٸ ەسەرگە يە دەپ ايتا الامىن. بۇل – بٸرٸنشٸدەن», - دەيدٸ ول.
قازٸر گەوساياسي شيەلەنٸس ۋشىعىپ, ەكونوميكالىق احۋال شاتقاياقتاپ تۇرعانى مەلٸم. رەسەي گازىن ەۋروپاعا شەكتەپ تاسىمالداپ, سالدارىنان باتىس ەلدەرٸنٸڭ حالقى بيىلعى قىستان قالاي شىعاتىندارىن بٸلمەي, قيىن جاعدايعا تاپ كەلٸپ وتىر.
مامان بۇل رەتتە اەس-ٸ بار فرانتسييانى مىسالعا كەلتٸرەدٸ.
«ال فرانتسييا ٷشٸن بۇل ٷلكەن پروبلەما ەمەس. سەبەبٸ پاريجدە گازدىڭ جىلۋىنا دەگەن زەرۋلٸك جوق. ٶيتكەنٸ اەس-تەرٸ بار», - دەيدٸ ماقسات حالىق.
سونداي-اق ول ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە جٷرگەن ٸرگەسٸندە اەس-ٸ بار ٸرٸ قالالاردىڭ ۆيدەوسىنا دا نازار اۋدارتادى:
[perfectpullquote align="full" bordertop="false" cite="" link="" color="" class="" size=""]- وعان قاراپ وتىرىپ, راسىندا ويعا قالاسىز. نەگە بٸز چەرنوبىل, فۋكۋسيما سىندى تاريحتا ورىن العان بٸرلٸ-جارىمدى تٶتەنشە جاعدايدى ميىمىزعا سٸڭٸرٸپ, ٶزدٸگٸنەن قورقىپ وتىرۋىمىز كەرەك?
راسىندا, قازٸر ەلەمدە 250 اەس جۇمىس ٸستەپ جاتىر, قاتەلەسپەسەم. بارلىعى مىقتى دامىعان ەلدەر. دەمەك, دامۋ ماقسات بولسا, وندا اەس-تان, ەرينە باس تارتپاعان ابزال. ونىڭ ٷستٸنە اەس-قا قاجەتتٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ەلٸمٸزدە بار, ياعني ۋران ٶندٸرٸسٸ, ونى بايىتۋ جاعى جەنە تاعىسىن تاعى دەگەندەي. بۇل - ەكٸنشٸدەن.[/perfectpullquote]
ەكونوميكالىق ساراپشى قازاقستان ٷشٸن اەس سالۋ مەسەلەسٸ ٶزٸندٸك تاڭداۋ دەگەننەن گٶرٸ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ زەرۋ تالابى دەگەن ەلدەقايدا دۇرىسىراق بولاتىنىن ايتادى.
- ٷشٸنشٸدەن, جاسىل ەكونوميكا دەگەن دٷنيە بار. قازٸر بٸز ەنەرگييانى كٶمٸردەن, مۇنايدان الىپ جٷرمٸز. بٸراق, ونىڭ بارلىعى اۋاعا لاس شىعارىندىلار بٶلەدٸ, ەكولوگييانى بٷلدٸرەدٸ.
ال اەس بالامالى ەنەرگەتيكا كٶزٸنە جاتادى. ونىڭ ٷستٸنە اەس ارقىلى الىنعان ەنەرگيياعا سالىق سالىنبايدى. ٶيتكەنٸ ول تازا, ەكولوگييانى لاستامايدى. جالپى, اەس قۇرىلىسى – زامان تالابى. بٸز ودان اينالىپ ٶتە المايمىز. مۇنى مەجبٷرلٸ تاڭداۋ دەسەك تە بولادى. ٶيتكەنٸ قازاقستان حالىقارالىق قاۋىمداستىقپەن ٷزەڭگٸ قاعىستىرا جۇمىس ٸستەيدٸ. سونىڭ بٸرٸ – كيوتو حاتتاماسى جەنە پاريج كەلٸسٸمٸ.
سوعان سەيكەس, جاقىن بولاشاقتا كٶمٸردەن ەنەرگييا ٶندٸرەتٸندەرگە كاربون سالىعى سالىناتىن بولادى. قازٸر كٶمٸردەن ەنەرگييانى كٶپتەپ ٶندٸرٸپ, ۇتىمدى پايدالانىپ جاتىرمىز, ٶيتكەنٸ بۇل سالىق, ەزٸرگە كٷشٸنە ەنبەگەن.
ال وسى سالىق تٷرٸ كٷشٸنە ەنەتٸن بولسا, وندا كٶمٸر ارقىلى ٶندٸرٸلەتٸن ەنەرگييانىڭ تاريفٸ, بٸرٸنشٸدەن, ەسەلەپ ٶسەدٸ, ەكٸنشٸدەن, ٶندٸرٸس كٶلەمٸ كٷرت قىسقارۋى مٷمكٸن. مٸنە, سول كەزدە ەنەرگييا تاپشىلىعى مەسەلەسٸ ٶزەكتٸلٸك تانىتىپ, بٸزدٸڭ باستى مەسەلەگە اينالادى, - دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, اەس – ستراتەگييالىق ٸرٸ ٶنەركەسٸپتٸك نىسان. جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت سالىق تٷسٸمدەرٸنەن قۇرالاتىنىن ەسكەرسەك, مۇنداي جوبانىڭ جەرگٸلٸكتٸ ٶڭٸرگە بەرەرٸ, ەرينە بار.
- ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە بۇل – ينفراقۇرىلىمدار. الماتى قالاسىنان ٷلكەن اۋىلىنا دەيٸنگٸ جولدار تٷزەلەدٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. ول اۆتوجول نەمەسە تەمٸرجول, تٸپتٸ ەۋە جولىن دا قامتۋى مٷمكٸن.
نەگٸزٸ, شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ دامۋىنا ينفراقۇرىلىمداردىڭ ساپاسىزدىعى تەجەۋ بولىپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ ول لوگيستيكاعا بٸردەن-بٸر كەدەرگٸ دٷنيە. ودان كەيٸن ٸرٸ كەسٸپورىن بولعان سوڭ, ولاردىڭ موينىندا ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك دەگەن بولادى. بۇل دەگەنٸمٸز نە?
ٸرٸ كومپانييا جىل بويىنا تٷسكەن تابىسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن ٶز ٶڭٸرٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالارعا باعىتتاپ وتىرادى. مەكتەپتٸ جٶندەۋ, بالاباقشا سالۋ, اۋرۋحانا قاجەتتٸلٸكتەرٸنە قايىرىمدىلىق شارالارىن ۇيىمداستىرۋ جەنە تاعىسىن تاعى دەگەندەي, - دەيدٸ مامان.
جالپى, ٷلكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا ٷلكەن تىنىس بەرەتٸنٸ – كلاسسيكالىق ەكونوميكالىق تەورييانىڭ نەگٸزگٸ باعىتى. سونىڭ اينالاسىندا مۋلپليكاتيۆتٸ ەسەر پايدا بولىپ, كٶپتەگەن ارالاس سالالار دا دامي باستايدى.
اەس قۇرىلىسى – ەكونوميكا ساراپشىلارى ٷشٸن كٶپتەپ اشىلاتىن جۇمىس ورنى, سالىناتىن جولدار, كٶپٸرلەر, تٷرلٸ نىساندار. ەلگە تەحنولوگييانىڭ كەلۋٸ, شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ جوبالارى.
ەڭ اقىرى, ول ەنەرگٸبالانستىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە الىپ كەلەدٸ. قاراپايىم تٸلمەن ايتاتىن بولساق, ٶندٸرٸس پەن حالىقتىڭ قاجەتتٸلٸگٸن ٶتەۋ ٷشٸن جەتەرلٸك دەڭگەيدەگٸ ەلەكتر ەنەرگيياسى ٶز قولىمىزدا بولادى.
