ەلٸمٸزدە اەس سالۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسكەن جوق. ەكس-مينيستر بولات اقشولاقوۆ بىلتىر نىساندى الماتى وبلىسىنداعى ٷلكەن اۋىلىنىڭ ماڭىندا سالۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن مەلٸمدەگەن ەدٸ.
سونداي-اق, ول قىتاي, رەسەي, كورەيا, فرانتسييا سيياقتى ەلدەردەن جەتكٸزٸشۋلەردٸڭ تەكسەرٸلگەن رەاكتورلىق تەحنولوگييالارىنىڭ قىسقا تٸزٸمٸ جاسالىپ, ياعني ۆەندوردى تاڭداۋ بيىل انىقتالاتىنىن دا تٸلگە تيەك ەتكەن. ەندٸ بۇل ٸستٸ جاڭا مينيستر الماسادام سەتقاليەۆ قولىنا الۋى تيٸس. الايدا, قوعامدا «اەس سالىنسا, بالقاش كٶلٸنە زييانى تيەدٸ نەمەسە سۋ كٶلەمٸن ازايتىپ جٸبەرەدٸ» دەگەن كەرەعار پٸكٸر كٶپ. جۇرتتىڭ شىندىققا جاناسپايتىن اقپاراتقا سەنٸپ, قاڭقۋ سٶزدەرگە ەرٸپ كەتەتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى بٶلٸمٸنٸڭ ينجەنەرٸ اسۋان سييابەكوۆ: «اەس-تە راديواكتيۆتٸ قالدىقتار سىرتقا شىقپايدى. بٸرنەشە كونتۋر بولادى. سول كونتۋر بويىندا سالقىنداتىلادى. بٸز سۋدى نە ٷشٸن قولدانامىز? ەڭ الدىمەن رەاكتوردى سالقىنداتۋ ٷشٸن. بۇل سۋدى توعانداردان, جانىنداعى كٶلدەن الامىز. كونتۋرداعى قۇبىرمەن جٷرەتٸن سۋ كٶل نەمەسە توعانداعى سۋمەن جاناسپايدى. سوندىقتان «راديواكتيۆتٸ قالدىقتار بالقاش كٶلٸنە قۇيىلادى» دەگەن پٸكٸر دۇرىس ەمەس» دەگەندٸ تەپتٸشتەي جەتكٸزدٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اەس بالقاشتىڭ سۋىن ازايتپايدى.
«ەلبەتتە, اەس رەاكتورىنا بالقاش سۋى پايدالانۋى مٷمكٸن. بٸرٸنشٸ, بالقاش سۋىن پايدالانۋعا بولادى, ەكٸنشٸ قۇرعاق گراديرنيا ارقىلى سۋىتۋعا بولادى. ەگەر سۋدى بالقاش كٶلٸنەن تٸكەلەي الساق, ەلدەقايدا تيٸمدٸرەك. بۇرىن 2 جەنە 2+ رەاكتور پايدالانىلدى. ال بٷگٸندە اپاتتى جاعداي بولدىرماس ٷشٸن رەاكتوردىڭ قاۋٸپسٸز 3+ بۋىنىنا كٶشٸپ جاتىر. بۇلار بالقىپ كەتپەيدٸ, راديواكتيۆتٸ قالدىقتار سىرتقا شىعىپ كەتۋ قاۋپٸ جوق, سۋمەن جاناسپايدى» دەگەن پٸكٸردە.
ال بۇل تۇرعىدا ماماندار مەن تيٸستٸ سالاعا جاۋاپ بەرەتٸن مەكەمە باسشىلىعى نە دەيدٸ?
مەسەلەن, الماتى وبلىسى بويىنشا ەكولوگييا دەپارتامەنتٸنٸڭ باسشىسى قونىسبەك ەسكەندٸرۇلى: «مۇنىڭ بەرٸ اەس سيياقتى ستراگەتييالىق نىساندى سالۋ بارىسىندا ەسكەرٸلەدٸ دەپ ويلايمىن. ادام دەنساۋلىعىنا, سۋ رەسۋرسىنا زييانى جوق بولعاننان كەيٸن قابىلدانعان شەشٸم عوي. ادامزات تٸرشٸلٸگٸنە, قورشاعان ورتاعا, ٶسٸمدٸك پەن جانۋارلار ەلەمٸنە, سۋ رەسۋرستارىنا ەسەرٸ قانداي? قازٸر ەلٸ دە بولسا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلۋٸ قاجەت. ال ماماندار تاراپىنان بالقاش كٶلٸنە زييانى تيەدٸ, سۋ دەڭگەيٸ ازايىپ كەتەدٸ دەگەندٸ ەستٸمەدٸم. سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتٸ مەن ەكولوگييا كوميتەتٸ شەتەل تەجٸريبەسٸن جيناقتاپ, زەردەلەپ جاتىر. بۇل مەسەلە ەلٸ دە ناقتىلانادى», – دەيدٸ.
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ گەوگرافييا جەنە تابيعاتتى پايدالانۋ فاكۋلتەتٸ, يۋنەسكو جەنە تۇراقتى دامۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى جۇمانەلٸ ەركٸنبەكۇلى قازاقستاندا 2040 جىلعا دەيٸن اۋىز سۋ تاپشىلىعى 5 ملرد تونناعا جەتەتٸنٸن ايتتى.
«ٶيتكەنٸ, سۋدىڭ 50 پايىزى ٶزبەكستان, قىرعىزستان, قىتايدان كەلەدٸ. ولاردىڭ دا حالقىنىڭ سانى ٶسٸپ جاتىر, ٶزدەرٸنەن ارتىلمايدى. كەزٸندە ەلٸمٸزدە قورعاسىن, مىرىش كونتسەنتراتىن شىعارعان شاحتالار بولدى. ونىڭ تەرەڭدٸگٸ 1 شاقىرىمعا جەتتٸ. ارنا بۇزىلىپ, سۋدىڭ كٶزدەرٸ شاحتاعا قۇيىلادى. بٸر شاحتاداعى تولعان سۋدى شىعارۋعا 6 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالادى. ويلاي بەرٸڭٸز, قازاقستاندا قانشاما شاحتا بار. اۋىز سۋ تاپشى بولعاندا ونسىز دا سول سۋدى جەر استىنان شىعارۋعا تۋرا كەلەدٸ. بٸزگە ەنەرگييا كٶزٸ كەرەك. ەلەم بويىنشا ۋران ٶندٸرۋدە بٸرٸنشٸ ورىندامىز. بٸراق سۋعا جارىماي, ەكونوميكا قۇلدىراسا نە بولامىز? دەمەك, اەس سالۋعا بولاشاق ٶمٸردٸڭ ٶزٸ مەجبٷر ەتٸپ وتىر. ال بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن جاڭعىرتايىق دەسەك, جەل قازاقستاننىڭ بارلىق جەرٸندە ٷزدٸكسٸز سوقپايدى. وعان قوياتىن ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ كٷشٸ جەتٸسپەيدٸ. قۇلاما سۋ بولسا – تاپشى. كٷننەن ٶندٸرۋ ٷشٸن تازا كۆارتس كەرەك. ول – قىمبات. ەگەر بەرٸن ويلاستىرىپ ٸستەسەك, قورشاعان ورتاعا, بالقاشقا زييانى تيمەيتٸندەي امالىن جاساۋعا بولادى. ٶندٸرٸسكە قاجەتتٸ سۋ تۇششى بولۋى كەرەك سوندىقتان اەس سالۋدان باسقا جول جوق. تارازىعا سالساق, اەس-كە جٷگٸنەمٸز. اينالاسى 50 جىلدا مۇناي قورى تاۋسىلادى. قازٸر قارجى كٶزٸ بار كەزدە ەلٸمٸزدە نەگە ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتٸپ الماسقا?»
سونداي-اق, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلوسوفييا جەنە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتٸ, ەلەۋمەتتٸك جۇمىس كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى مەنسييا سادىروۆا دا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ دٷنيە جٷزٸندە قولدانىلىپ جاتقان اۋقىمدى ستراتەگييالىق قۇرىلىم ەكەنٸنە ەكپٸن تٷسٸردٸ.
«ەلەمنٸڭ 30-دان استام ەلٸندە بار. حالىق اراسىندا اەس-تىڭ پايداسىن, ونىڭ قانشالىقتى قوعامعا بەرەتٸن وڭ ەسەرٸن, قانشالىقتى ەكولوگيياعا تيٸمدٸ ەكەنٸن تٷسٸندٸرەتٸن شارالاردى جالعاستىرا بەرسە, حالىقتىڭ وي-پٸكٸرٸ وڭالادى دەپ ويلايمىن. اەس سالۋ – زاماننىڭ تالابى. دٷنيەجٷزٸلٸك الپاۋىت ەلدەر ەنەرگييانى وسى دٷنيەدەن الىپ, قولدانىپ وتىرعالى قاي زامان. ول بٸزگە كەرەك. اتوم ەنەرگيياسى – تازا ەنەرگييا. نەگٸزٸنەن بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قولدانىپ جٷرگەن ەنەرگييا كٶزدەرٸنە قاراعاندا اەس ارقىلى الىنعان ەنەرگييانىڭ ەكولوگيياعا زييانى كەرٸسٸنشە از»
دەمەك, ەلٸمٸزدە ەلەكتر ەنەرگيياسى تاپشىلىعىن الىستان-اق كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىرعان ماماندار اەس سالۋدىڭ قاجەتتٸگٸن تاپ باسادى. قوعامداعى تٷرلٸ قاڭقۋ سٶزدەردٸڭ دە ميف ەكەنٸن بٸلەتٸن ولار مۇنىڭ بەرٸن جۇرت ۋاقىت ٶتە كەلە جەتە تٷسٸنەدٸ دەيدٸ.
