«قازاق جاستارىنىڭ عارىشقا ۇشقانىن قالايمىن»
كٷنٸ كەشە عانا عارىشقا ۇشىپ ەپ-سەتتە قازاقستانداعى ەڭ تانىمال ادامعا اينالعان ايدىن ايىمبەتوۆ سوڭعى ۋاقىتتارى ەل-ەلدٸ ارالاپ, عارىشقا ۇشقانداعى ەسەرٸمەن بٶلٸسٸپ جٷر. مۇنداي كەزدەسۋلەردٸڭ باستى ماقساتى جاستاردى وتانشىلدىق سەزٸمگە ٷندەۋ بولىپ تابىلادى. بٸراق كەزدەسۋ جايىندا حابار تاراتقان كەيبٸر ەرٸپتەستەرٸمٸز ەلٸمٸزدٸ عارىش سالاسى دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىپ, سىپىرا ماقتاپ جٷرگەنٸ جاسىرىن ەمەس. شاماسى ولار كٶپٸرمە سٶزبەن قازاقستاندى عارىشتىق دەرجاۆالاردىڭ قاتارىنا قوسۋدى كٶكسەيتٸن بولسا كەرەك.
تاياۋدا الماتى قالاسى ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنىڭ باستاماسىمەن ايدىن ايىمبەتوۆ ازاماتتىق اۆياتسييا اكادەميياسىندا بولاشاق اۆياتسييا ماماندارىمەن كەزدەسٸپ, ولاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸ. ٶز كەزەگٸندە ازاماتتىق اۆياتسييا اكادەميياسىنىڭ رەكتورى مۇحتار بايجۇمانوۆ جيىننىڭ ماقساتىن ايتىپ ٶتكەننەن كەيٸن, كٶپٸرمە سٶزدەن قاشىپ, جاستار مەن عارىشكەردٸڭ ەمەن-جارقىن سٶيلەسۋٸنە مٷمكٸندٸك تۋعىزىپ, ەسەرلٸ ەڭگٸمەنٸ ەستٸپ, تانىم كٶكجيەگٸمٸز ٶسە تٷسكەندەي بولدى. ەپ دەگەننەن-اق, عارىشكەر مەن بولاشاق ۇشقىشتاردىڭ اراسىندا تارتىمدى سۇحبات ٶربٸدٸ. ٶز كەزەگٸندە ايدىن ايىمبەتوۆ ستۋدەنتتەرگە «مەن بۇعان دەيٸن كٶپتەگەن ۇجىمدىق كەزدەسۋدە بولىپ, جاستاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸم. مەن ٷشٸن بٷگٸنگٸ كەزدەسۋ ەرەكشە بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. ٶيتكەنٸ, مەن بٷگٸن بولاشاق ۇشقىشتارمەن, ياعني, ەرٸپتەستەرٸممەن كەزدەسٸپ وتىرمىن. مۇحتار مىرزا ماعان اكادەمييانىڭ ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازاسى مەن جاڭادان الىنعان جاتتىعۋ مانەجدەرٸن كٶرسەتتٸ. ماڭىزدى قۇرىلعىلاردى كٷندەلٸكتٸ ساباق بارىسىندا پايدالانىپ جٷرگەن اكادەمييا تٷلەكتەرٸ بولاشاقتا بٸلٸكتٸ ۇشقىش بولىپ شىعاتىنىنا سەنٸم زور. سٸزدەرگە وسى مٷمكٸندٸكتٸ بارىنشا پايدالانۋعا كەڭەس بەرەمٸن», – دەپ جاستارعا اعالىق كەڭەسٸن ايتتى. وسى رەتتە قۇر سٶزدەن قۋىرداق قۋىرماي, عارىشكەر مەن جاستاردىڭ اراسىندا ٶربٸگەن ەسەرلٸ ەڭگٸمەنٸ قىسقاشا گازەت وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋدى جٶن ساناپ وتىرمىز.
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– عارىش كەڭٸستٸگٸنە كٶتەرٸلگەندە مەن قازاق عالىمدارىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا فيزيكا-تەحنيكالىق, مەديكو-بيولوگييالىق 20-عا جۋىق عىلىمي تەجٸريبە جٷرگٸزدٸم. بۇلاردىڭ بەرٸ وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ ٷشٸن اسا قاجەت جوبالار. تەجٸريبە بارىسىندا كەيبٸر زاتتاردىڭ تارتىلىس كٷشٸنەن تىس عارىش كەڭٸستٸگٸندە قانداي كٷيگە تٷسەتٸنٸن باقىلاپ, ونى بەيناتاسپاعا تٷسٸرٸپ, عالىمدارعا جەتكٸزٸپ بەردٸم. تاياۋدا بٸر عالىم عارىشتا جٷرگٸزٸلگەن تەجٸريبەنٸڭ ارقاسىندا عىلىمدا ماڭىزدى تٶرت عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى قولعا الىنعانىن ايتىپ, قۋانتتى. سونىمەن قاتار ۋلتراكٷلگٸن سەۋلەلەردٸ تٷسٸرەتٸن ارنايى كامەرامەن عارىش كەڭٸستٸگٸندەگٸ گامما سەۋلەلەرٸن تٷسٸرٸپ الدىم. بۇل زەرتتەۋدٸڭ مەديكو-بيولوگييالىق ماڭىزى زور. عالىمدارىمىز الداعى ۋاقىتتا وسى ماتەريالداردى پايدالانىپ, رادياتسييا سەۋلەسٸن كەڭ كٶلەمدە زەرتتەيدٸ. ال وقىس وقيعاعا كەلەتٸن بولساق, تەجٸريبە جٷرگٸزۋ بارىسىندا ەشقانداي تٶتەنشە وقيعا بولعان جوق.
سۇراق: سٸزدٸڭ ماماندىعىڭىز ۇشقىش پا?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– يە, مەن – ۇشقىشپىن. بٸراق مەن سٸزدەر سيياقتى جولاۋشىلار ۇشاعىن باسقارمايمىن. ەسكەري جويعىش ۇشاقتاردى تٸزگٸندەيتٸن مامانمىن.
سۇراق: ۇشقىش, عارىشكەر بولۋدى بالا كەزٸڭٸزدە ارماندادىڭىز با?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– ادامزات بالاسى العاش رەت عارىشقا ۇشقان قازاق توپىراعاندا تۋعان بالالار سەكٸلدٸ مەن دە عارىشكەر بولۋدى ارماندادىم. كەيٸننەن ەسەيٸپ, جوعارى سىنىپقا اياق باسقاندا ٸزگٸ ارمانىمدى ٸسكە اسىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرا باستادىم. كەڭەس زامانىندا عارىشقا ۇشقان ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەسكەري ۇشقىشتار ەدٸ. سوندىقتان عارىشكەر بولۋ ٷشٸن الدىمەن ەسكەري ۇشقىش بولۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸم. سونىمەن قاتار كٷرەسپەن اينالىسقان ادامداردىڭ عارىشقا ۇشقاندا ورگانيزمٸ عارىش كەڭٸستٸگٸنە تەز بەيٸمدەلەتٸنٸن بٸلٸپ, بٸراز جىل كٷرەسپەن دە اينالىسقان كەزدەرٸم بولدى. وسىلايشا تىڭعىلىقتى دايىندىق پەن تىنىمسىز ٸزدەنٸستٸڭ ارقاسىندا ارمانىما قول جەتكٸزدٸم.
سۇراق: بولاشاقتاعى جوسپارىڭىزبەن بٶلٸسسەڭٸز?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– الداعى ۋاقىتتا «قازعارىشتا» قىزمەتٸمدٸ جالعاستىرامىن. سونىمەن قاتار عارىشقا تاعى بٸر مەرتە ۇشۋ ويىمدا بار. دەگەنمەن عارىشقا قازاق جاستارىنىڭ ۇزاق مەرزٸمگە ۇشقانىن قالايمىن. ٶيتكەنٸ مەنٸڭ جاسىمدا عارىش كەڭٸستٸگٸندە ۇزاق ۋاقىت ايالداۋ قاۋٸپتٸ. عارىشكەر مەيلٸنشە جاس بولسا, عارىش كەڭٸستٸگٸندە ۇزاق ۋاقىت بولاتىن مٷمكٸندٸگٸ بار. سوندىقتان قازاق جاستارىنىڭ عارىشقا ۇشقانىن قالايمىن.
سۇراق: سٸز ەسكەري ۇشقىشسىز. ال بٸزدەر بولاشاقتا ازاماتتىق اۆياتسييا سالاسىنىڭ ۇشقىشى بولۋعا تالپىنۋدامىز. مامان رەتٸندە ايتىڭىزشى, ەسكەري ۇشقىش پەن ازاماتتىق اۆياتسييا سالاسى ۇشقىشتارىنىڭ اراسىندا قانداي ەرەكشەلٸكتەر بار?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– دەل وسى سۇراققا جاۋاپ بەرەتٸن قىزىق ەزٸل بار. ونى ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەتٸن شىعارسىزدار. سوندىقتان ونى ايتپاي-اق قويايىن. شىندىعىندا ەسكەري ۇشقىش پەن ازاماتتىق اۆياتسييا سالاسى ۇشقىشتارىنىڭ اراسىندا ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸك بار. ازاماتتىق اۆياتسييا سالاسى ۇشقىشتارى بٸرٸنشٸ كەزەكتە جولاۋشىلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ەسەپكە الىپ, ۇشاقتى باسقارادى. ٶيتكەنٸ ٷلكەن لاينەردٸڭ ٸشٸندە جاس تا, كەرٸ دە وتىرادى. ال ەسكەري ۇشقىشتار يسترەبيتەلمەن ۇشىپ كەلە جاتىپ 1,5 سەكۋند ٸشٸندە 60 گرادۋسقا شالت بۇرىپ, كٷردەلٸ مانەۆرلار جاساي الادى. سوندىقتان ەكٸ سالا پيلوتتارىنىڭ ۇشاقتى باسقارۋدا ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. سوندىقتان ەسكەري ۇشقىشتاردى ازاماتتىق اۆياتسييا سالاسىنا جۇمىسقا قابىلداي بەرمەيدٸ (كٷلدٸ).
سۇراق: عارىش كەڭٸستٸگٸندە جەر شارىنان قانداي دا بٸر قىزىق قۇبىلىستار كٶرە الدىڭىز با?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– عارىشكەرلەر اراسىندا «ەگەر عارىشتان وقىس جايتقا كۋە بولىپ, توسىن جايتتى كٶرسەڭ, ونى بٸردەن پسيحولوگقا ايتپا» دەگەن ەزٸل بار. عارىش كەڭٸستٸگٸندە تٶتەنشە بٸر قۇبلىستى كٶرٸپ, كۋە بولمادىم. بٸراق سولتٷستٸك پوليۋستٸڭ كٷن نۇرىنا مالىنۋى ماعان قاتتى ەسەر ەتتٸ. بۇل كٶرٸنٸستٸ تٸلمەن ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. تەك قانا كٶرۋ كەرەك.
سۇراق: عارىشتان جەرگە قاراعاندا كٶركٸمەن كٶز تارتقان جەر بولدى ما?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– بولدى. ول – كەڭ بايتاق قازاق جەرٸ. ٶيتكەنٸ قازاق جەرٸندە ٶزەن مەن كٶل, تاۋ, نۋ ورمانعا ورانعان ايماق پەن شٶلەيت جەرلەر بار. وسى تابيعات انانىڭ عاجايىپ ٷيلەسٸمٸ عارىشتان كٶزگە بٸردەن شالىنادى. بۇل – شىن سٶزٸم. سەنٸڭٸزدەر.
سۇراق: ايتىڭىزشى, عارىشتان ٶزگە عالامشارلار جاقسى كٶرٸنە مە?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– عارىشتان ٶزگە عالامشارلاردى تاماشالاۋدى سٶزبەن ايتىپ جەتكٸزە المايمىن. بٸزدەر اتموسفەرا قاباتىنان ٶزگە عالامشارلاردى مٷلدە كٶرە المايمىز. عارىشتا مۇنداي كەدەرگٸ بولماعاندىقتان ٶزگە عالامشارلاردى انىق كٶرۋگە بولادى. مارس, يۋپيتەر, ساتۋرن بەرٸ-بەرٸ قول سوزىم جەردە تۇرعانداي ەسەرگە قالدىرادى.
سۇراق: عارىشتان ورالعاننان كەيٸن دٷنيەتانىمىڭىزدا قانداي دا بٸر ٶزگەرٸستەر ورىن الدى ما?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– ٶتە ورىندى سۇراق. بٸزدەر جەر بەتٸندە جٷرگەندە جەر انانىڭ شەتٸ مەن شەگٸ جوق كەڭ دٷنيە دەپ ەلەستەتەمٸز عوي. ال عارىشتان قاراعاندا جەردٸڭ تۇڭعيىق كەڭٸستٸك تۇرعان قورعانسىز پلانەتالاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸن بايقايسىڭ. عارىش كەمەسٸنٸڭ يلليۋميناتورىنان قاراعاندا جەرشارىن ايالاۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزى زور ەكەنٸن تٷسٸندٸم. وسى تۇرعىدان العاندا جان دٷنيەمدە بٸراز ٶزگەرٸستەر بولدى.
سۇراق: عارىشقا ۇشاردا قانداي دا بٸر قورقىنىش, قوبالجۋ سەزٸمٸن باستان كەشتٸڭٸز بە?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– قورقىنىش بولماسا دا, قوبالجۋ سەزٸمٸ بولدى. ٶز باسىم تالاي ۇشۋ-جاتتىعۋلارىنان ٶتٸپ, بويىمداعى قورقىنىشىمدى جەڭدٸم دەپ ويلاۋشى ەدٸم. بٸراق «سويۋز تم-18م» كەمەسٸنە مٸنٸپ, بارلىق ليۋكتەر جابىلىپ, الىپ ماشينا وت العاندا بٸراز قوبالجىدىم. ٶيتكەنٸ, 200 ميلليون اتتىڭ كٷشٸ بار الىپ زىمىران دٸرٸلدەپ, جەردەن كٶتەرٸلگەندە, ونىڭ كٷش-قۋاتى كٸمدٸ بولسا دا قوبالجىتار ەدٸ.
سۇراق: عارىشتا سۋ كەڭٸستٸكتە قالقىپ جٷرەتٸنٸن بٸلەمٸز. جۋىنۋ بارىسىندا قيىندىق تۋىندامادى ما?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– عارىشكەرلەر جۋىنبايدا, تەك سٷرتٸنەدٸ (كٷلدٸ). ٶيتكەنٸ سۋ دەنەگە جۇقپايدى. سوندىقتان بٸزدەر ۇيقىدان تۇرعان بەتتە ارنايى دىمقىل سٷرتكٸشتەرمەن سٷرتٸنٸپ, تازالىق ساقتادىق.
سۇراق: سالماقسىزدىق جاعدايىندا ۇيىقتاۋ قيىندىق تۋعىزباي ما ەكەن?
ايدىن ايىمبەتوۆ:
– عارىشقا ۇشقانىمدا كٶسٸلٸپ جاتىپ ۇيىقتاۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى دٷنيە ەكەنٸن تٷسٸنگەندەي بولىم. ٶيتكەنٸ عارىشتا تارتىلىس كٷشٸ بولماعاندىقتان كٷنٸ-تٷنٸ اۋادا قالىقتاپ تۇراسىڭ. ەدەتتە بٸزدەر جاستىق جاستانىپ, باسىمىزدى ىڭعايىمىزشا قيسايتىپ, ۇيقىعا باس قويامىز عوي. ال عارىشتا باسىڭدى قالاعان جاعىڭا قيسايتىپ ۇيىقتاي المايسىڭ. تەك سۇلىق جاتىپ ۇيىقتاپ كەتەسٸڭ. سوندىقتان عارىشتا بولعان سەتٸمدە جەردە جاتىپ ۇيىقتاعاندى قاتتى اڭسادىم.
دايىنداعان نۇرلان جۇماحان.
