قازاقتا «ەكٸ قوشقاردىڭ باسى بٸر قازانعا سىيمايدى» دەگەن سٶز بار. ە.حەمينگۋەي (1899-1961 جج.) مەن ۋ.فولكنەر (1897-1962 جج.) تٸرٸسٸندە دەل سولاي بٸر-بٸرٸمەن تٸل تابىسا الماعان تۇلعالار بولدى. جاي عانا ۇساق-تٷيەك سٶزدەن باستالعان تارتىس سوڭىندا ەكٸ جازۋشىنىڭ ٶمٸرٸمەن ساباقتاسىپ, شىعارماشىلىق عۇمىرىمەن بٸرگە ٶرٸلٸپ كەتتٸ. قاقتىعىستىڭ سۇلباسىنان بٸز ەكٸ تۇلعانىڭ ەدەبيەت تۋرالى تالعام-تارازىسى, ۇستانىمى, ويلاۋ زاڭدىلىعى, پەندەلٸك قاسيەتٸمەن ۇشىراسامىز. ودان دا ماڭىزدىسى – بۇل تەكەتٸرەس ەكەۋٸنٸڭ ٶنەردەگٸ قايتالانبايتىن دارا بولمىسىن انىق كٶرسەتەدٸ.
ەدەبي ورتادا ە.حەمينگۋەيدٸڭ داڭقى ەرتە شىقتى. ونىڭ داقپىرتىن الىسقا جٸبەرگەن پاريجدە جارىق كٶرگەن «بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدە» (1924ج.) اتتى ەڭگٸمە جيناعى مەن العاشقى رومانى «كٷن دە كٶتەرٸلەدٸ» (1926 ج.) ەدٸ. سوعان دەيٸنگٸ ٷش ەڭگٸمە جەنە ون ٶلەڭنەن تۇراتىن توپتاماسىن سىنشىلار مەن وقىرمان جىلى قابىلداعان بولاتىن. ەسٸرەسە, اقش-تىڭ ەيگٸلٸ ەدەبيەت سىنشىسى ە.ۋيلسون, پاريجدە تۇرىپ جاتقان ەيەل جازۋشى سەيندەردٸڭ جاڭا تۋعان شولپان جۇلدىزىنداي جارقىراپ شىققان تالانت تۋرالى ايتقان سٶزدەرٸ جۇرتتىڭ ەسٸندە قالدى. ە.حەمينگۋەيدٸڭ ەڭگٸمەلەرٸ سٶيلەمدەرٸ ىقشام, باس-اياعى جيناقى, دەلدٸككە بوي ۇرعان, ديالوگقا جەتە مەن بەرەتٸن ەرەكشەلٸگٸمەن بٸردەن كٶزگە تٷسەتٸن ەدٸ. بۇل قاسيەت سىنشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. ە.ۋيلسون: «ول, حەمينگۋەي بولاتتىڭ بەتٸنە ويىپ جازعانداي جازادى. شىعارمالارىندا تالانتتى سۋرەتشٸلەردٸڭ قولتاڭباسىنا تەن قاسيەت بار. قاشاندا سۇلۋلىققا بوي ۇرىپ, ٶنەرگە تەن سەۋلە ٸزدەيدٸ. شاعىن بولعانىنا قاراماستان بۇل شىعارمالار ٶنەر تۇرعىسىنان سوعىس تۋرالى جازىلعان بٷگٸنگٸ شىعارمالاردىڭ قاي-قايسىسىنان دا وزىپ تۇر», – دەپ جازعان.
[caption id="attachment_20389" align="alignleft" width="381"]
ە.حەمينگۋەي تۋرالى جازىلعان عۇمىرنامالىق ەڭبەكتەردٸ وقىپ وتىرساق, ونىڭ 1925 جىلى («كٷن دە كٶتەرٸلەدٸ» رومانى جارىق كٶردٸ) ەدەبي ورتادا تانىلىپ, 1929 جىلى («قوش بول, قارۋىم» رومانى جارىق كٶردٸ) سۋ جاڭا كلاسسيك بولىپ مويىندالعانىن بايقايمىز. مۇنداعى باستى سەبەپ, جازۋشىنىڭ قالامىنىڭ ٶزگەشە ٶرنەك سالىپ, ٶنەردە جاڭا تالعام ەكەلٸپ, پروزانىڭ تىڭ مٷمكٸندٸگٸن اشقانىنان دەۋگە بولادى. ە.حەمينگۋەي – ەدەبيەت تاريحىندا مويىندالعان ەڭگٸمە جازۋدىڭ شەبەرٸ. ونىڭ روماندارىنان كەمشٸلٸك تابۋعا بولار, بٸراق, ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ دەنٸ قايتالانبايتىن حاس ٶنەردٸڭ تۋىندىسى. ە.حەمينگۋەي – ەڭگٸمە جانرىندا سوعان دەيٸنگٸ شىعارمالاردا انىق كٶرٸنٸس تاباتىن وقيعانى, سيۋجەتتٸ الىپ تاستاپ, ولاردى كينو تٸلٸنە ۇقساس مونتاجداپ بەرۋدٸڭ تەسٸلٸن شىعارماشىلىققا كٸرگٸزگەن بٸرٸنشٸ جازۋشى. كەيٸن بۇل تەسٸلدٸ ول مۇحيتتاعى مۇزتاۋدىڭ (ايسبەرگتٸڭ) بولمىسىمەن تٷسٸندٸردٸ. «ەگەر ٶزٸڭ جاقسى بٸلەتٸن دٷنيەنٸ الىپ تاستاساڭ, شىعارماڭ جاندانا تٷسەدٸ. ال ٶزٸڭ انىق بٸلمەيتٸن دٷنيەنٸ الىپ تاستاساڭ, ونداي شىعارمانى جازعاننان, جازباعان دۇرىس. مۇحيتتاعى مۇزتاۋدىڭ ايباتتى كٶرٸنەتٸن سەبەبٸ – ونىڭ سەگٸزدەن بٸر بٶلٸگٸ عانا سۋ بەتٸنە شىعىپ تۇرادى, قالعان بٶلٸگٸ كٶرٸنبەيدٸ. سەن ٶزٸڭ جاقسى بٸلەتٸن دٷنيەلەردٸ قىسقارتقان سايىن مۇزتاۋدىڭ تاساداعى بٶلٸگٸ قالىڭداي تٷسەدٸ», – دەگەن ە.حەمينگۋەي.
پروزاعا تەن بايانداۋ تەسٸلٸندە ٷش تٷرلٸ جاعداي ورىن الادى. ونىڭ بٸرٸنشٸ تەسٸلٸ – ەڭگٸمەنٸ بايانداۋشى جاقتىڭ (اۆتوردىڭ) بٸلەتٸنٸ وقىرماننان كٶپ بولادى. دەستٷرلٸ شىعارمالاردىڭ دەنٸ وسى ٷلگٸدە جازىلعان. ايتالىق, قازاق ەدەبيەتٸندە م.ەۋەزوۆتٸڭ «قارالى سۇلۋ», «كٸنەمشٸل بويجەتكەن» سيياقتى ەڭگٸمەلەرٸندە اۆتور وقىرمانىنا ايتۋعا تيٸستٸ دٷنيەنٸ ەركٸن كٶسٸلٸپ, سىرتقى كٶرٸنٸستەن ٸشكٸ جان دٷنيەگە دەيٸن بارا وتىرىپ, سارقىپ ايتۋعا تىرىسادى. شىعارمانىڭ اۋانى دا سوعان ىڭعايلانعان. مۇندا وقىرمان اۆتوردىڭ اۋزىنان بارىنشا كٶپ دەرەك الۋعا عانا بەيٸمدەلٸپ وتىرادى. ەكٸنشٸ تەسٸل – بايانداۋشى مەن وقىرماننىڭ بٸلەرٸ قارايلاس تۇرادى. بۇندايدا بايانداۋشى شىعارمادا بٸر كەيٸپكەردٸڭ رٶلٸ دەڭگەيٸندە ورتاعا شىعادى. ونىڭ اۋزىنان شىققان اقپاراتتىڭ بەرٸ ٶزٸ كٶرگەن دٷنيە مەن ويلاعان ويىنان عانا تۇرادى, ودان ارىعا بارمايدى. بۇل تەسٸل جەكە ادامنىڭ (كەيٸپكەردٸڭ) سۋبەكتيۆتٸ مٷمكٸندٸگٸن بارىنشا پايدالانۋعا نەگٸزدەلگەن. ٷشٸنشٸ تەسٸل – بايانداۋشى وقىرماننان از بٸلەتٸن سيياقتى بولىپ ورتاعا شىعادى, شىعارما, نەگٸزٸنەن, وسى شاقپەن جازىلادى. مۇندا اۆتور ايتۋعا تيٸستٸ دٷنيەنٸ عانا ايتادى, وندا دا تٸكە ەمەس, بارىنشا جاناما تەسٸلدەرمەن دەتالداردى عانا جەتكٸزەدٸ.
ە.حەمينگۋەيدٸڭ ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ دەنٸ وسىنداعى ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ تەسٸلگە قۇرىلعان. ايتالىق, «ينديياندار مەكەنٸندە» شىعارماسىندا جازۋشى ەكٸنشٸ تەسٸلدٸ قولدانسا, «اق پٸلگە ۇقساعان ٶركەشتٸ تاۋلار» ەڭگٸمەسٸندە ٷشٸنشٸ تەسٸلدٸ پايدالانعان. مۇنداي مەتٸن وقۋعا قاراپايىم بولعانىمەن, تٷسٸنۋگە ايتارلىقتاي سالماق سالادى. بۇل تۋرالى سىنشىلار: «ە.حەمينگۋەي وقىرماننان بٸر-اق نەرسەنٸ كٷتەدٸ – ٶزٸمەن ٷندەسۋدٸ قالايدى. مەتٸندە ىمداۋ تەسٸلٸن قولدانا وتىرىپ, بٸر سٶزبەن بٸرنەشە مازمۇندى ەلەستەتەدٸ. ول كٶز بەن باقىلاۋ وبەكتٸسٸ, باقىلاۋ وبەكتٸسٸ مەن وقىرماندى تٸكە بايلانىستىرادى», – (ح.ۋەيد) دەپ جازادى. ەلەم ەدەبيەتٸندە بٷگٸندە ە.حەمينگۋەيشە شەبەرلٸكتٸڭ ٷلكەن مەكتەبٸ قالىپتاسقان. سول مەكتەپتٸڭ بٸر تٷلەگٸ 1982 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ لاتىن امەريكا جازۋشىسى – گ.ماركەس.
[caption id="attachment_20390" align="alignright" width="336"]
ە.حەمينگۋەي ەدەبيەتكە كەلگەن تۇس اعىلشىن-امەريكان ەدەبيەتٸندە تٷبٸرلٸ بەتبۇرىس جٷرٸپ جاتقان كەز ەدٸ. مودەرنيستٸك ەدەبيەت نىق باسىپ ورتاعا شىعىپ, تالعام تۇرعىسىنان دەستٷرلٸ ەدەبيەتتٸ ۋاقىتى ٶتكەن دٷنيە رەتٸندە كەيٸنگە ىسىرعان كەزەڭ بولاتىن. پروزاعا ە.حەمينگۋەي ٶتكەننٸڭ سوڭى ەمەس, بٸردەن جاڭانىڭ باسى بولىپ كەلدٸ. ونىڭ تالانتقا تەن تٷيسٸگٸ زاماننىڭ اۋقىمىن, ٶنەرگە تەن ەستەتيكانىڭ قالىپتاسۋ ٷستٸندەگٸ جاڭا تٷيسٸگٸن دٶپ باسىپ تانىدى. ول پاريجدە ە.پاۋند باستاعان اقىندارمەن تانىستى, ولاردىڭ ەدەبيەت تۋرالى ويلارىن ٶزٸنشە ساراپقا سالدى. پ.سەزانن باستاعان سۋرەتشٸلەردٸڭ كارتينالارىن اينالسوقتاپ, ٶزٸنە تەن جازۋ مەنەرٸن ٸزدەدٸ. ە.حەمينگۋەي ەڭگٸمە جانرىندا عانا تىڭ سوقپاق سالىپ قويعان جوق. ٶزٸنە تەن جازۋ ستيلٸن روماندارىنا دا سەتٸمەن سٸڭٸرە الدى. «كٷندە كٶتەرٸلەدٸ» شىعارماسىندا ول بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستى باستان ٶتكەرگەن ۇرپاقتىڭ داعدارىستى رۋحاني دٷنيەسٸن شەبەر سۋرەتتەدٸ. بۇل شىعارمانى ٶتكەن عاسىردا اعىلشىن تٸلٸندە جارىق كٶرگەن تاڭداۋلى ون تۋىندىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە اتاۋعا ەبدەن بولادى. رومان تۋرالى اقش-تىڭ بەلگٸلٸ جازۋشىسى ۋ.سينكلەر (1930 جىلى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ اتانعان): «بۇل – مەن وقىعان ەڭ تاڭداۋلى رومان, مەن اۆتوردى ريزاشىلىقپەن قۇتتىقتاعىم كەلەدٸ. ٶزگە ەشبٸر جازۋشى ونىڭ جاسىندا (ە.حەمينگۋەيدٸ ايتادى) بۇلايشا اعىلشىن-امەريكان ەدەبيەتٸنٸڭ كٶشباسىندا تۇرعان ەمەس» دەپ جازسا, ە.ۋيلسون: «بۇل رومان ە.حەمينگۋەيدٸڭ ٶز دەۋٸرٸنٸڭ ەڭ ٷزدٸك جازۋشىسى ەكەنٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ», – دەپ جازعان. ە.حەمينگۋەي مۇنىمەن عانا شەكتەلٸپ قويعان جوق. كەلەسٸ «قوش بول, قارۋىم» رومانىندا شىعارماشىلىقتىڭ جاڭا بيٸگٸنە كٶتەرٸلدٸ. بۇل شىعارما تۋرالى «نيۋ-يورك تايمس» گازەتٸ «انگلييالىق مەدبيكە مەن امەريكالىق جەدەل جەردەم كٶلٸگٸن جٷرگٸزەتٸن جاۋىنگەردٸڭ اراسىنداعى ماحابباتتى باياندايتىن بۇل كٸتاپ ويىڭا ەرٸكسٸزدەن رومەو مەن دجۋلەتتانى سالادى», – دەپ جازدى. رومان بٸردەن مودەرنيستٸك پروزانىڭ ٶكٸلدٸك شىعارماسى دەپ باعالاندى. ول تۋرالى سىنشىلاردىڭ بارلىعى دەرلٸك بٸربەتكەي ماقتاۋ سٶزدەردٸ عانا جازدى. سىنشىلار روماننىڭ اياقتالار تۇسىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان. بۇل جولداردى جازۋشى 37 رەت ٶزگەرتٸپ جازعانىن كەيٸن ماقتانىشپەن اۋىزعا العان. ايتسا ايتقانداي, العاشقى مەتٸنگە قاراعاندا ٶزگەرتٸلگەن سوڭعى مەتٸننەن ە.حەمينگۋەيدٸڭ كەنٸگٸ قولتاڭباسى «مەنمۇندالاپ» تۇرادى.
وسىلايشا ە.حەمينگۋەي 30 جاسىندا ەدەبيەتتٸڭ قاق تٶرٸنەن بٸر-اق شىعىپ, «تٸرٸ كلاسسيك» اتاندى. بۇل ٶلشەۋسٸز داڭققا ونىڭ ٶزٸنٸكٸن عانا جٶن سانايتىن بٸربەتكەي مٸنەزٸ قوسىلعانى داۋسىز. ول تۋرالى عۇمىرنامالىق ەڭبەكتەر جازعان اۆتورلاردىڭ دەنٸ ە.حەمينگۋەيدٸڭ سول العاشقى شىعارمالارى جارىق كٶرگەن كٷننەن تارتىپ ٶزٸنە قارسى سىن ايتقان ادامداردى قاتتى جەك كٶرگەنٸن, ەدەبيەتتە تالانتى ٶزٸنەن ٷستەمدەۋ كٶرٸنەتٸن تۇلعالاردىڭ سارى ٸزٸنە شٶپ سالىپ, عايبات سٶز ايتقانىن, تٸپتٸ ٶزٸنە بٸر كەزدە قولداۋ كٶرسەتٸپ, ۇستازدىق ەتكەن ادامدارعا دا ۋاقىت ٶتە كەلە دۇشپان بولىپ شىققانى تۋرالى جازادى. دەگەنمەن, ە.حەمينگۋەيدٸڭ «دۇشپاندارى» سانالعان بۇل ادامداردىڭ تٸزٸمدٸگٸنە ۋ.فولكنەردٸڭ كٸرمەيتٸنٸ انىق. سەبەبٸ, ٶمٸردە ەكەۋٸ بايلانىسقاندى بىلاي قويعاندا, تٸپتٸ, جٷزدەسكەن جاندار ەمەس.
ە.حەمينگۋەيدٸڭ اتاعى تٶسكە ٶرلەگەن سول 20-جىلداردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ۋ.فولكنەر ەدەبيەتتە ٶز كەڭٸستٸگٸن ەلٸ تابا الماي جٷرگەن كٶپ تالاپكەرلەردٸڭ بٸرٸ عانا بولاتىن. ولاردى بايلانىستىراتىن بٸر تۇلعا بار دەسەك, ول – اقش جازۋشىسى ش.اندەرسون. اقش-تىڭ وڭتٷستٸگٸنەن شىققان بۇل جازۋشى ٶز كەزٸندە ە.حەمينگۋەي مەن ۋ.فولكنەردٸڭ ەكەۋٸنە دە ىقپال ەتكەن. ش.اندەرسون 1921 جىلى شىعارماشىلىققا ەندٸ كەلگەن ە.حەمينگۋەيگە «بايسالدى ەدەبيەت پەن جۇرتتىڭ ەرمەگٸ ٷشٸن جازىلاتىن ەدەبيەتتٸڭ ەكٸ باسقا دٷنيە ەكەنٸن بٸلۋٸڭ كەرەك. جاڭا شىعىپ جاتقان باسىلىمداعى دٷنيەلەرگە كٶبٸرەك نازار اۋدارۋعا تيٸسسٸڭ, سەبەبٸ, ولاردا دەۋٸردٸڭ بەت-بەينەسٸ بار...», – دەپ كەڭەس بەرگەن. ونىمەن قويماي, ش.اندەرسون ەۋروپاعا ساپارعا شىققالى تۇرعان ە.حەمينگۋەيدٸ پاريجدە تۇراقتاپ قالۋ تۋرالى ناسيحاتتايدى. «يتاليياعا قاراعاندا پاريجدە پەتەردٸڭ جالاقىسى ارزان. ونىمەن قويماي پاريجدە كەز كەلگەن قوناق ٷيدە, كافەدە جازۋشىلىقپەن شۇعىلدانا بەرۋٸڭە بولادى. سەن, ە.حەمينگۋەي, جازۋشىلىقپەن اينالىسامىن دەسەڭ, پاريجگە بار, دج.دجويستى ەستٸپ پە ەدٸڭ? ول ٶزٸنٸڭ «بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدٸڭ ەڭ ۇلى شىعارماسىن» سول ارادا جازدى. ايتالىق, اقىن ە.پاۋند, ول جاڭا پوەزييانىڭ تۋىن ۇستاۋشى, ول دا سول ارادا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. پيكاسسودا بار, سەن ونىمەن سٶزسٸز جٷزدەسٸپ سٶيلەسۋگە تيٸسسٸڭ. ونىڭ بٸر ٶزٸ وسى زامانعى سۋرەتتٸڭ بار ەلەمٸن كٶرسەتەدٸ...», – دەيدٸ. وسى اقىل ە.حەمينگۋەيدٸڭ بٷكٸل ٶمٸرٸن ٶزگەرٸتتٸ دەۋگە بولادى. سول ش.اندەرسون ٶزٸن ارقا تۇتىپ كەلگەن ۋ.فولكنەرگە: «شىعارماشىلىقتا تابان تٸرەيتٸن تيياناقتىڭ ماڭىزى زور. سەن ٶزٸڭ اۋىلدىڭ جٸگٸتٸسٸڭ, سەنٸڭ بٸلەرٸڭ دە, كٶرگەنٸڭ دە ميسسۋري شتاتىنا كٸرەتٸن اياداي شاعىن اۋماق. بٸراق, سول دا جەتەدٸ, ول دا اقش. سونى بارىڭدى سالىپ جاز...», – دەپ كەڭەس بەرگەن. كەيٸن ۋ.فولكنەر ون بەس رومان, جٷزگە تارتا ەڭگٸمەدەن قۇرام تاپقان اقش-تىڭ وڭتٷستٸگٸنٸڭ بٸر جارىم عاسىرلىق تاريحى مەن تاعدىرىن تۇتاس قامتىعان, «يوكناپاتوفا شەجٸرەسٸ» اتانعان ٶز ەلەمٸن جاساعانى بەلگٸلٸ. جازۋشى جاس كەزٸندە ٶزٸنٸڭ دە ەۋروپاعا اتتانىپ, سول كەزدەگٸ جاستار سيياقتى پاريجدە تۇراقتاپ قالۋ ويىنىڭ بولعانىن, ونى بۇل جوسپاردان باس تارتقىزىپ, «پوشتا ماركاسىنىڭ ٷلكەندٸگٸندەي جەردەن ٶز ەلەمٸڭدٸ تۇرعىز», – دەپ دۇرىس جولعا سالعان ش.اندەرسون ەكەنٸن ايتادى.
[caption id="attachment_20391" align="alignleft" width="380"]
ە.حەمينگۋەي مەن ۋ.فولكنەر ٶلەڭدەرٸ ارقىلى العاش رەت 1922 جىلى جاڭا ورلەاندا شىعاتىن بٸر جۋرنالدا ۇشىراسقان. ارادا بٸرنەشە جىل ٶتكەندە ەلگٸ باسىلىمنىڭ رەداكتورى جۋرنالدا جارىق كٶرگەن ۋ.فولكنەردٸڭ ٶلەڭدەرٸنەن «شاعىن توپتاما» قۇراستىرماقشى بولىپ, داڭقى جەر جارىپ تۇرعان ە.حەمينگۋەيگە حات جازادى: «وسى كٸتاپتىڭ تىسىنا سٸزدٸڭ تٶرت تارماقتان عانا تۇراتىن ٶلەڭٸڭٸزدٸ جارناما رەتٸندە بەرسەك, جاقسى بولار ەدٸ», – دەيدٸ. ە.حەمينگۋەي بۇعان بٸردەن رۇقسات ەتكەن. كٸتاپ شىققان سوڭ ەلگٸ رەداكتورعا ول تاعى بٸر پاراق حات جازادى. حاتىندا: «مەنٸڭ بۇل ٶلەڭٸم تارتىمسىز, بٸراق, ۋ.فولكنەردٸڭ قوقسىعىن جارنامالاۋعا جاراپ تۇر», – دەگەن. مٸنە, وسى سٶزدٸ ە.حەمينگۋەيدٸڭ اۋزىنان شىققان ۋ.فولكنەر تۋرالى ەڭ العاشقى باعا دەۋگە بولادى.
ۋ.فولكنەردٸڭ ناعىز شىعارماشىلىق دارىنى ەيگٸلٸ «ايعاي مەن كەك» رومانىنىڭ جارىق كٶرۋٸمەن 1929 جىلى رەسمي اشىلعانى بەلگٸلٸ. سودان كەيٸنگٸ 13 جىلدا ول ٶزٸنٸڭ XX عاسىرداعى باتىس ەدەبيەتٸنەن ويىپ ورىن العان سٷبەلٸ تۋىندىلارىن ٸركەس-تٸركەس ٶمٸرگە ەكەلدٸ. ەسٸرەسە, «ايعاي مەن كەكتەن» كەيٸن ٸلە-شالا «مٷردەنٸ قورعاۋشىلار» (1930 ج.), «قاسيەتتٸ وردا» (1931 ج.), «شٸلدەدەگٸ سەۋلەلەر» (1932 ج.) روماندارى مەن «سەنبٸلٸك پوشتا» گازەتٸ سىندى تارالىمى مول, بەدەلدٸ باسىلىمداردا ونداعان ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ جارىق كٶرٸپ, سوڭىنان جيناق بولىپ شىعۋى ۋ.فولكنەردٸ اينالاسى بٸرنەشە جىلدىڭ ٸشٸندە جۇرتقا تانىمال ەتتٸ. سونىمەن بٸر ۋاقىتتا مۇحيتتىڭ ارعى شەتٸندە فرانتسۋزدار جازۋشىنىڭ «ايعاي مەن كەك» رومانىن, «ەميلدٸ ەسكە تٷسٸرەتٸن بٸر شوق راۋشان گٷل» باستاعان ەڭگٸمەلەرٸن ٶز تٸلدەرٸنە اۋدارىپ, جارىققا شىعاردى. بۇل ۋ.فولكنەر شىعارمالارىنىڭ ەۋروپا ەلدەرٸنە تانىلۋىنىڭ باستالۋى ەدٸ. سوعان قاراماستان جازۋشى ٶز ەلٸندە ە.حەمينگۋەيدٸڭ دەرەجەسٸندەي اتاق پەن بەدەلگە يە بولا العان جوق. اقش-تىڭ ەدەبيەت ورتاسى ونى «وڭتٷستٸكتٸڭ جازۋشىسى, تٷسٸنٸكسٸز ونداعان كٸتاپ جازعان تٷسٸنٸكسٸز بٸرەۋ» دەپ قابىلدادى. بۇل جاعداي 1946 جىلى اقش-تىڭ ەدەبيەت سىنشىسى م.كاۋلي (بۇل ادام ە.حەمينگۋەي تۋرالى «كەرٸ ارىستان ە.حەمينگۋەي» دەگەن تاقىرىپپەن تاماشا ەڭبەك جازعان) جازۋشى شىعارمالارىن تولىق قامتىعان «يوكناپاتوفا شەجٸرەسٸ» اتتى زەرتتەۋ جازىپ, ۋ.فولكنەرگە فرانتسۋزداردىڭ, وندا دا ج.پول سارتر, ا.كاميۋ باستاعان جازۋشىلاردىڭ قالاي تابىنا-تاڭقالاتىنى تۋرالى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ جازعانعا دەيٸن ٶزگەرگەن جوق. دەگەنمەن, «تۇلپاردى تۇلپار دٷبٸرٸنەن تانيدى» دەگەن سٶز بار. ۋ.فولكنەردٸڭ اياق الىسىن اقش-تىڭ ەدەبي ورتاسى زەردەلەي الماعانىمەن, الىستا, سوناۋ ەۋروپادا جٷرسە دە, ونى ەسٸنەن بٸر سەت شىعارمايتىن جاندار بار بولاتىن. سولاردىڭ بٸرٸ – ە.حەمينگۋەي ەدٸ.
1932 جىلى ە.حەمينگۋەيدٸڭ «تٷستەن كەيٸنگٸ ٶلٸم» اتتى جاڭا كٸتابى جارىق كٶرەدٸ. بۇقامەن سايىستى ارقاۋ ەتكەن وسى روماندا مىناداي قىستىرما بار ەدٸ:
«حانىم: مىرزا, مەنٸڭ بىلاي دەپ تٷسٸنۋٸمە بولا ما? سٸز ەندٸ بۇقامەن سايىسۋدى دوعاراسىز, مايدانعا سايىسكەر رەتٸندە شىقپايسىز, سولاي ما?
جاۋاپ: ەجە, ٶزگەرمەيتٸن ەشتەڭە جوق, الايدا, مەنٸڭ جاسىم ۇلعايۋ ٷستٸندە, ەندٸ ۋاقىتىمنىڭ كٶبٸن جازۋشىلىققا ارناعىم كەلەدٸ. جانسىزدارىمنىڭ جەتكٸزگەن دەرەگٸنە قاراعاندا, ۋ.فولكنەر مىرزانىڭ ايانباي ەتكەن ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا باسپاگەرلەر تٷككە تۇرعىسىز دٷنيەلەردٸ دە جارىققا شىعارا بەرەتٸن بولىپتى. ولار, تٸپتٸ, سەنٸڭ بٸر سٶزٸڭدٸ قىسقارتپاي-اق باسىپ شىعارۋعا دايار ەكەن. مەن جاس كەزٸمدەگٸ سەرۋەن كٷندەرٸمدٸ, جەزٶكشەلەر ٷيٸندەگٸ شاقتارىمدى جازعىم كەلەدٸ. مەن ولاردى بٷگٸنگە دەيٸن ارتقا ىسىرىپ, قارتايعان شاعىمدا, ول كٷندەر الىستاعان كەزدە جازارمىن دەپ جٷرگەنمٸن. سوندا عانا مەن ولاردى تاماشا جازۋعا بولاتىنىنا سەنٸمدٸ بولدىم. ەندٸ جازاتىن شىعارمىن.
حانىم: ۋ.فولكنەر دەگەن بۇل مىرزا سٸز ايتقانداي جاقسى جازا ما?
جاۋاپ: ول ەلگٸندەي دٷنيەلەردٸ كەرەمەت جازادى, حانىم. ۋ.فولكنەر مىرزانىڭ جازعاندارى ماقتاۋعا تۇرادى. وسىناۋ جىلداردا مەن وقىعان جازۋشىلاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ مىقتى جازاتىنى سول.
حانىم: مەن ول مىرزانىڭ كٸتاپتارىن ساتىپ الىپ وقيىن.
جاۋاپ: ەجەي, سٸز ۋ.فولكنەردٸڭ كٸتاپتارىن ساتىپ الساڭىز, ٶكٸنبەيسٸز. ول ٶزٸ كٶپٸرتٸپ كٶپ جازادى. بٸر كٸتابىن قولىڭا الىپ اۋدارىپ قاراپ بولعانشا, سٶرەدە ەكٸنشٸ كٸتابى دايىن تۇرادى...».
[caption id="attachment_20392" align="alignleft" width="265"]
بۇل جەردە ە.حەمينگۋەي ەكٸ مەسەلەنٸڭ باسىن شالا كەتكەن. بٸرٸنشٸسٸ –جەزٶكشەلەر ٷيٸنە قاتىستى سٶز. ۋ.فولكنەردٸڭ «قاسيەتتٸ وردا» رومانىندا قاتٸگەز ەركەكتٸڭ زورلىعىمەن بٸرتٸندەپ تەنٸن ساۋدالايتىن ەيەل دەڭگەيٸنە قۇلدىراعان قىزدىڭ تاعدىرى باياندالادى. بۇل رومان اتالعان شاڭدى تاقىرىپتا جازىلعاندىقتان جارىق كٶرٸسٸمەن بٸردەن جۇرت اڭىزىن قوزعاعان ەدٸ. ۋ.فولكنەردٸڭ ٶزگە شىعارمالارى سۋعا تٷسكەن تاستاي جارىق كٶرٸسٸمەن, اۋىزعا الىنباي جوق بولىپ كەتٸپ جاتقاندا, بٸرنەشە مەرتە قايتا باسىلىم كٶرٸپ, قالاماقىنى دا مول تاپقان شىعارما ەدٸ. ەكٸنشٸسٸ – ۋ.فولكنەردٸڭ قالامىنىڭ جٷردەكتٸگٸ تۋرالى ايتىلادى. سەبەبٸ, ۋ.فولكنەر بەس جىلدا بەس رومان, ەلۋگە تارتا ەڭگٸمە جارييالاعان بولاتىن. ە.حەمينگۋەي جەزٶكشەلەر ٷيٸن ايتۋ ارقىلى ۋ.فولكنەردٸڭ جازعان دٷنيەلەرٸ كٸلەڭ «نەپسٸنٸ قوزدىراتىن لاس دٷنيەلەر», «اقشا ٷشٸن جازعان شىعارمالار» دەگەندٸ مەڭزەگەن. ودان قالسا كٶپٸرتە كٶپ جازعاندىقتان ۋ.فولكنەردە وقۋعا تۇرمايتىن دٷنيەلەر جەتەرلٸك دەگەننٸڭ باسىن قىلتيتىپ قويعان.
رومان جارىق كٶرگەننەن كەيٸن سىنشىلار اۆتوردىڭ ۋ.فولكنەر تۋرالى قىستىرماسىنا سىن ايتادى. بۇعان ە.حەمينگۋەي اشىق حات ارقىلى بىلاي دەپ جاۋاپ قايىرعان: «مەن ۋ.فولكنەردٸ سىيلايمىن, ونىڭ قاشاندا جولىنىڭ بولا بەرۋٸن تٸلەيتٸن اداممىن. بٸراق, بۇل مەنٸڭ ول تۋرالى ەندٸ قايتىپ قالجىڭدامايمىن دەگەن سٶزٸم ەمەس. قالجىڭداۋعا تۋرا كەلسە, مەن بەرٸبٸر قالجىڭداي بەرەمٸن (ايتالىق, مەنٸڭ شەشەم جىل قۇستارىنا ەرٸپ ۇشىپ كەتەمٸن دەسە, مەن بەرٸبٸر ونى اتىپ بولسا دا الىپ قالامىن عوي)», – دەيدٸ.
سودان كەيٸنگٸ بٸر مٷشەلدەي ۋاقىتتا ە.حەمينگۋەي تٷرلٸ ورتادا ۋ.فولكنەرگە قاتىستى ماقتاۋ سٶزدەردٸ عانا ايتقان. 1935 جىلى ۋ.فولكنەردٸڭ «قاراۋىل تٶبە» اتتى جاڭا رومانى جارىق كٶرەدٸ. سول جىلى ە.حەمينگۋەي بٸر سۇحباتىندا سىنشىلار جاقسى اتاماعان وسى كٸتاپتى اۋىزعا الىپ, ٶزٸنٸڭ «قۇنىعا وقىپ جاتقانىن» ايتادى. 1936 جىلى تاعى بٸر ورتادا «بٸزدٸڭ ارامىزدا ۋ.فولكنەرگە دەگەن تٷسٸنٸك پەن باعالاۋ ەلٸ جەتپەي جاتىر. ول ٶز باعاسىن الۋى تيٸس», – دەيدٸ. بۇل ۋ.فولكنەردٸڭ جاتپاي-تۇرماي رومان جازىپ, سوندا دا وتباسىن اسىراۋعا قالاماقىسىن جەتكٸزە الماي, اقىرى گولليۆۋدقا بارىپ كينوستسەناريي جازىپ جاتقان كٷندەرٸ ەدٸ. گولليۆۋدتا جٷرگەندە ۋ.فولكنەرگە ە.حەمينگۋەيدٸڭ «بار مەن جوق» شىعارماسىنىڭ جەلٸسٸ بويىنشا تٷسٸرٸلەتٸن فيلمنٸڭ ستسەناريٸن جازۋ مٸندەتٸ جٷكتەلەدٸ. بۇل ٷشٸن كينوگەرلەر ە.حەمينگۋەي قوماقتى اقشا تٶلەگەن بولسا, ۋ.فولكنەردٸڭ اپتاسىنا ٷش جٷز دوللاردى عانا مٸسە تۇتۋىنا تۋرا كەلەتٸن ەدٸ. 1944 جىلى اتالعان فيلم جارىققا شىعىپ, دابىرالى ناسيحاتتالادى. ۋ.فولكنەردٸڭ ەسٸمٸ جۇرت اراسىندا ەلەۋسٸز عانا اتالىپ ٶتەدٸ. بۇل جىلداردا ەكٸ جازۋشى «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن, كٶز الدىمدا سەلتيمە» دەگەن كٶڭٸل كٷيدە بولعان سىڭايلى. اندا-ساندا ە.حەمينگۋەي داڭقتى جازۋشىعا تەن مٸنەزبەن «ەلٸ دە ەلەنبەي جٷرگەن بٸرەۋ بار» دەپ بٸرەر اۋىز جىلى سٶز ايتىپ قوياتىن بولسا, ۋ.فولكنەر «ۋاقىتى كەلەر» دەپ بٸر بارماعىن ٸشٸنە بٷگٸپ جٷرە بەرگەن تٷرٸ بار.
ٶتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىندا سىنشى م.كاۋلي ۋ.فولكنەردٸڭ بٷكٸل شىعارماسىن قاتارعا تۇرعىزىپ, ەيگٸلٸ «يوكناپاتوفا شەجٸرەسٸ» اتتى ماقالاسىن جازۋدى قولعا العان كٷندەرٸندە جازۋشىمەن جيٸ حات الىسا باستايدى. 1945 جىلى 17 قىركٷيەكتە ۋ.فولكنەرگە جازعان كەزەكتٸ بٸر حاتىندا ول بىلاي دەگەن:
«مەن ساعان ج. پول سارتردان ەستٸگەن ەڭگٸمەدٸ ايتتىم با, جوق? پاريجدە ە.حەمينگۋەي اراققا سىلقييا تويىپ الىپ, «مەنٸمەن ۋ.فولكنەر ەلدەقايدا مىقتى» دەپ جار سالىپتى. تاياۋدا ە.حەمينگۋەيدەن حات كەلدٸ. ۇزاق-سونار حاتىندا ول جازۋشىلىقتىڭ ەس تاندىرارلىق جالعىزدىققا باتىرعانىن, ەشكٸممەن تٸلدەسٸپ-سىرلاسا الماي جٷرگەنٸ تۋرالى جازىپتى. كٶڭٸل-كٷيٸنٸڭ قۇلازىڭقى, پەس ەكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر. ول سەن تۋرالى دا ايتىپتى: «ۋ.فولكنەردٸڭ تالانتى كٸمنەن بولسا دا ارتىق, بٸراق, ول سەنٸمسٸزدەۋ كٶرٸنەدٸ, سەبەبٸ, شارشاپ ورنىنان تۇرا الماي جاتسا دا جازا بەرەدٸ, ونىسىمەن قويماي, قاجەتسٸز دٷنيەلەردٸ سىلىپ تاستاۋ دەگەندٸ بٸلمەيدٸ. ەگەر ماعان سالسا عوي...», – دەپ جازىپتى. ە.حەمينگۋەي ٶز ٸسٸن بٸلەتٸن ادام, سوعان وراي لايىقتى اقىسىن داۋلاي دا الادى. بٸراق, دەل قازٸر ول تورىعىپ جٷرگەن سيياقتى. ەگەر سەن ونىمەن بۇرىن حات الىسپاعان بولساڭ, قازٸر حات جازىپ, حابارلاسۋىڭا بولادى. بۇل ەكەۋٸڭە دە جاعىمدى جاڭالىق بولار ەدٸ», – دەگەن.
[caption id="attachment_20393" align="alignright" width="316"]
بۇل حاتقا قايتارعان جاۋابىندا ۋ.فولكنەر ٶزٸنٸڭ «ە.حەمينگۋەيگە حات جازۋعا بەكٸگەنٸ» تۋرالى ايتقان. الايدا «ۋ.فولكنەر – م.كاۋلي مۇراعاتىندا» بولسىن, ەلدە ٶز دٷنيەسٸنە ٶتە شيراق قارايتىن ە.حەمينگۋەيدٸڭ مۇراعاتىندا بولسىن, بۇنداي حاتتىڭ نۇسقاسى ساقتالماعان. سوعان قاراپ ساراپشىلار ۋ.فولكنەر سوڭىنان ٶزٸنٸڭ العاشقى ويىنان اينىپ قالعان بولۋى مٷمكٸن دەپ توپشىلايدى. نەگٸزٸندە ۋ.فولكنەر جوعارىداعى حاتتىڭ جابىق تۇسى بار ەكەنٸن اڭعارعانى انىق. ەسٸلٸندە حاتىندا م.كاۋلي ە.حەمينگۋەيدٸڭ سٶزدەرٸن جۇمسارتىپ جەتكٸزگەن. حاتتا ەسٸلٸندە ول بىلاي دەپ جازعان:
«مەن ۋ.فولكنەردٸڭ بۇلايشا ىڭىرشاعى موينىنا كەتٸپ جٷرگەنٸن بٸلمەپپٸن. سەنٸڭ ول تۋرالى كٶلەمدٸ ماقالا جازۋعا كٸرٸسكەنٸڭ مەنٸ قۋانتتى. ونىڭ كٸمنەن بولسا دا تالانتتى ەكەنٸ انىق, بٸراق, وعان مىنا دەۋٸردە بٸردەڭە جەتٸسپەيدٸ. ەگەر بٸر ەل جارتىلاي قۇلدىقتا, جارتىلاي بوستاندىقتا ٶمٸر سٷرە المايتىنى شىندىق بولسا, وندا جەزٶكشە سيياقتى جالدانىپ جٷرٸپ قۇندى دٷنيە جازامىن دەپ تىراشتانۋدان دا ەشتەڭە شىقپايدى. دەسە دە, ول سول تٸرلٸگٸن جالعاستىرىپ كەلەدٸ. مەن ولاي ٸستەمەس ەدٸم... مٷمكٸن, وعان حات جازاتىن شىعارمىن», – دەلٸنگەن.
بۇل سٶزدەردٸ جالپى سول دەۋٸردەگٸ اقش ەدەبيەت ورتاسىنىڭ ۋ.فولكنەرگە ۇستانعان كٶزقاراسىنىڭ جيناقى كٶرٸنٸسٸ دەۋگە بولادى. وندا جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعى امەريكانىڭ 1861-1864 جىلدارداعى ٸشكٸ سوعىسىندا جەڭٸلٸس تاپقان وڭتٷستٸكتەردٸڭ قايعى-مۇڭىن تٶككەن, بٸر ٶڭٸردٸڭ عانا كٷيٸن شەرتكەن شىعارمالار دەپ قارايدى. مۇنداي قارابايىر, مەنمەنسٸگەن تٷسٸنٸكپەن ۋ.فولكنەردٸڭ كەلٸسپەيتٸنٸ انىق (ايتالىق, 1946 جىلى ۋ.فولكنەر وتباسىندا شۆەد ەلٸنٸڭ ەكٸ تٸلشٸسٸن قابىلدايدى. ولار جازۋشىدان سۇحبات الىپ وتىرىپ, ٶز ەلدەرٸندە جازۋشىعا نوبەل سىيلىعىن بەرۋ تۋرالى ەڭگٸمەنٸڭ قوزعالا باستاعانىن تٸلگە تيەك ەتكەن). م.كاۋليدٸڭ ەيگٸلٸ ماقالاسى جارىق كٶرٸپ, كٶپ ٶتپەي, 1946 جىلى اقش-تىڭ بەدەلدٸ بٸر باسپاسى ۋ.فولكنەردٸڭ «ايعاي مەن كەك» پەن «مٷردەنٸ قورعاۋشىلار» روماندارىن بٸرلەستٸرٸپ توپتاما ەتٸپ شىعارماقشى بولادى. رەداكتورلار بٸر اۋىزدان كٸتاپقا «العىسٶزدٸ» ە.حەمينگۋەيدٸڭ جازعانى دۇرىس دەپ كەلٸسەدٸ. سوندا بۇل شەشٸمگە ۋ.فولكنەر بٸردەن قارسى شىققان. «مەن العىسٶزدٸ ە.حەمينگۋەيگە جازدىرۋعا قارسىمىن. بۇل دۇرىس تالعام ەمەس. بۇل بەيگەگە شاپقالى تۇرعان اتتى ونىڭ قاسىندا تۇرعان اتپەن جارنامالاعان سيياقتى تٸرلٸك بولعالى تۇر. العىسٶزدٸ باسقانىڭ جازعانى دۇرىس», – دەپتٸ ۋ.فولكنەر.
1947 جىلى سەۋٸر ايىندا ۋ.فولكنەر ميسسۋري شتاتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزەدٸ. وسى باسقوسۋدا ستۋدەنتتەردٸڭ بٸرٸ جازۋشىدان «سٸز وسى دەۋٸردٸڭ ەڭ مىقتى بەس جازۋشىسى رەتٸندە كٸمدەردٸ اتار ەدٸڭٸز?» دەگەن سۇراق قويادى. بۇعان ۋ.فولكنەر: «1. ت.ۋولف. 2. د.پاسسوس. 3. ە.حەمينگۋەي, 4. كەتس. 5. ستەينبەك» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. بۇل سٶزدٸ ەستٸگەن ستۋدەنتتەردٸڭ قاتارىندا وتىرعان بٸر مۇعالٸم: «ستۋدەنتتەر, بايقايسىزدار ما, ۋ.فولكنەر مىرزا ەرەكشە سىپايىلىق تانىتىپ وتىر, ول كٸسٸ ٶزٸن مٷلدە اتاماۋدى جٶن ساناعان سيياقتى», – دەيدٸ. سودان ۋ.فولكنەردٸڭ ەلگٸ تٸزٸمدٸ قايتا جاڭارتۋىنا تۋرا كەلەدٸ. بۇل جولى ول ٶزٸن دە قوسىپ, تٸزٸمدٸ بىلاي جاسايدى: «1. ت. ۋولف – تاۋداي تالانتتىڭ يەسٸ, ونىڭ جازعان دٷنيەلەرٸنەن كٶپ ٶمٸر سٷرمەيتٸنٸن بٸردەن بٸلٸپ تۇراسىڭ. 2. ۋ.فولكنەر, 3. د.پاسسوس, 4. ە.حەمينگۋەي – وندا جٷرەك جوق, بٸر اياعىن سٷيرەتٸپ بولسا دا ورنىنان تۇرعان ەمەس, جازعان كٸتابىندا وقىرمان سٶزدٸك اقتارىپ ەۋرە بولاتىنداي بٸر سٶز جوق. 5. ستەينبەك – بۇرىن مەن ول تۋرالى ٷلكەن ٷمٸتتە بولعانمىن, بٸراق, قازٸر بٸردەڭە دەي المايمىن», – دەيدٸ. بۇل سٶز كٶپ ٶتپەي باسپاسٶزدە جارييالانىپ, ە.حەمينگۋەيدٸڭ قۇلاعىنا جەتەدٸ. ٶزٸن «قويانجٷرەك» دەگەنگە قاتتى اشۋلانعان جازۋشى ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا ٶزٸمەن بٸرگە مايدان كٶرگەن گەنەرالعا حات جازىپ, ٶزٸنٸڭ سوعىستا قالاي ەرلٸك كٶرسەتكەنٸن جالپاق جۇرتقا ايتىپ بەرۋدٸ ٶتٸنەدٸ. گەنەرال ۋ.فولكنەرگە حات جازىپ, ە.حەمينگۋەيدٸڭ ٶلٸمنەن دە قورىقپاعانىن, پاريجگە بٸرٸنشٸ كٸرگەن ارمييانىڭ قاتارىندا ەرەكشە ەرلٸك كٶرسەتكەنٸن بايانداپ, «ە.حەمينگۋەيدٸ قويانجٷرەك دەگەنٸڭٸز ارتىق كەتكەن سٶز», – دەيدٸ. بۇل حاتقا ۋ.فولكنەر ٶزٸنٸڭ «ٶكٸنگەنٸن» بٸلدٸرٸپ بىلاي دەپ جاۋاپ قايىرعان:
«حات جازعانىڭىزعا راقمەت.
سٸز دۇرىس قورىتىندى شىعارا الماي وتىرعان سيياقتىسىز, سەبەبٸ, قولىڭىزداعى قاتىستى ماتەريالدار تولىق ەمەس. ەلگٸ نۇسقادا ە.حەمينگۋەيدٸڭ جەكە باسىنا قاتىستى ارتىق-اۋىس سٶز جوق: مەن ونىڭ شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى عانا ٶز ويىمدى ايتقانمىن. ە.حەمينگۋەيدٸڭ ەكٸ رەتكٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا جەنە يسپان ٸشكٸ سوعىسىندا جاساعان ەرلٸگٸن بٸلەمٸن جەنە ونى جوعارى باعالايمىن.
سەۋٸر ايىندا مەن ميسسۋري شتاتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە (مەن وسى وقۋ ورنىنان تٷلەپ ۇشقانمىن) فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ 6 سىنىپتان قۇرالعان ستۋدەنتتەرٸمەن بٸرنەشە مەرتە كەزدەسۋ ٶتكٸزٸپ, ەدەبيەت, جازۋشىلىققا قاتىستى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸم. سول كەزدەسۋدە ستۋدەنتتەردٸڭ بٸرٸ ماعان: «اقش-تىڭ بٷگٸنگٸ 5 ۇلى جازۋشىسىن اتاڭىزشى?» – دەپ تۇرىپ الدى. مەن ٶز ويىمدى ايتتىم. ەسٸلٸندە اۋىز اشپاۋعا بەكٸگەن ەدٸم, سەبەبٸ, مۇنداي سۇراققا ەشكٸم دە دەل جاۋاپ بەرە المايدى. الايدا, ستۋدەنتتەر قولقالاپ تۇرىپ العان سوڭ, اقىرى «مەن ايتايىن, دۇرىس-قاتەسٸن ٶزدەرٸ تەكسەرٸپ السىن» دەگەن ويعا كەلدٸم دە, زامانداستارىم تۋرالى ٶز ويىمدى ايتتىم. مەن ە.حەمينگۋەيدٸ, ت. ۋولف, د.پاسسوستى اتادىم. ستۋدەنتتەرگە: «وسى اتالعانداردىڭ قاتارىندا مەن دە بارمىن, بٸزدٸڭ بەرٸمٸز تاس-تالقان بولىپ جەڭٸلدٸك (چ.ديككەنستٸڭ, ف.دوستوەۆسكييدٸڭ, و.بالزاكتىڭ بيٸگٸنە شىعا المادىق). وسىلاردىڭ ٸشٸندە ت. ۋولف ەڭ تاماشا جەڭٸلدٸ. سەبەبٸ, وندا تەڭدەسسٸز باتىلدىق بار. ول قارابايىر, تالعامسىز, قويىرتپاق دٷنيەنٸڭ يەسٸ اتانۋ قاۋپٸن سەزٸپ تۇرىپ جۇمىس ٸستەدٸ جەنە دەگەنٸنە جەتتٸ. ول بٸر اتتاپ شىڭعا شىققىسى كەلدٸ, شىعا الماسا, قۇردىمعا قۇلاۋعا دا قۇلىقتى بولدى. ودان كەيٸنگٸ ورىن د.پاسسوسقا بۇيىرادى. ول ٶزٸنە تەن ستيلدٸڭ قۇربانى بولىپ كەتتٸ. ودان سوڭعى ورىن ە.حەمينگۋەيدە. سەبەبٸ, وندا باتىلدىق جوق, بٸر اياعىمەن ورنىنان تۇرۋ دا قولىنان كەلمەيدٸ, تىڭ ٶلكەگە تٷرەن سالىپ, قالامىن جاڭا دٷنيەلەرگە قايراۋعا دەتٸ بارمايدى, قورقادى», – دەدٸم.
قازٸر مەن بۇل سٶزدەردٸ بارىنشا ۇعىنىقتى ەتٸپ ايتىپ وتىرمىن. ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ كەزٸندە بۇلاي بولعان جوق, ايتار سٶزٸمدٸ الدىن الا دايىنداپ تا العانىم جوق, جۇرتتىڭ سۇراعىنا ەركٸن جاۋاپ بەردٸم, اشىق ەڭگٸمە بولدى. ايتىلعان سٶزدەردٸڭ سوڭىندا جارىق كٶرەتٸنٸن دە بٸلمەدٸم. ال سٸزدٸڭ قولىڭىزداعى ماتەريالدار سونداعى سٶزدەن ٷزٸپ-جۇلىپ العان دٷنيەلەر.
بۇعان ەندٸ ٶكٸنۋدەمٸن. سٸزگە جازعان وسى حاتتىڭ بٸر نۇسقاسىن مەن ە.حەمينگۋەيگە دە جولداماق ويىم بار. باسقاشا تٷسٸندٸرۋدٸ قاجەت ەتەتٸن جاعداي ورىن السا, مەن قولىمنان كەلگەنشە قاتەلٸكتٸ تٷزەۋگە بارمىن», – دەگەن ۋ.فولكنەر.
وسى حاتتى جازعان كٷنٸ ول ە.حەمينگۋەيگە دە بٸر پاراق حات ارناپ, وندا بىلاي دەگەن:
«قۇرمەتتٸ, ە.حەمينگۋەي!
وسىناۋ قۇرىپ كەتكٸر اقىماقشىلىق ٷشٸن كەشٸرۋٸڭدٸ سۇرايمىن. بەرٸ سول 250 دوللاردى الۋ ٷشٸن, جاي ايتا سالعان سٶز بولاتىن, ەگەر ونىڭ جارىق كٶرەتٸنٸن بٸلسەم, ٶزٸم-اق تٷزەتۋ جاسار ەدٸم عوي. ۇزاق جىلداردان بەرٸ «ادامعا پەلە قىزىل تٸلدەن» دەگەندٸ كٶكەيٸمە تٷيٸپ جٷرۋشٸ ەدٸم, ەندٸ قارامايسىڭ با, سونىڭ زاردابىن ٶزٸم تارتىپ وتىرمىن. مٷمكٸن, بۇل ماعان جاسالعان سوڭعى ەسكەرتۋ شىعار.
مەن بۇل ٸستٸڭ ساعان تيتتەي دە قولايسىزدىق ەكەلمەۋٸن قالايمىن. سوندىقتان مەنٸڭ قايتالاي كەشٸرٸم سۇراۋىمدى قابىل العايسىڭ».
بۇل حات تيگەن سوڭ ە.حەمينگۋەيدٸڭ اشۋى باسىلىپ, ساباسىنا تٷسٸپ قالعان. سول سەتتە اعىنان جارىلىپ قايىرىپ بىلاي دەپ حات جازادى:
«قۇرمەتتٸ, بەل (ۋ.فولكنەر)!
سەنەن حات الىپ, حابارلاسقانىڭدى بٸلٸپ قاتتى قۋانىپ وتىرمىن. حاتىڭ بٷگٸن تٷندە قولىما تيدٸ, بارلىق ٶكپە-نازدى ۇمىتايىقشى, قۇرىپ كەتسٸن بەرٸ. ەندٸ بٸزدە رەنٸش دەگەن اتىمەن جوق. مەنٸڭ دە, رامحان گەنەرالدىڭ دا كٶڭٸلسٸزدەنگەنٸ شىندىق, الايدا, قازٸر بەرٸ ٶز ورنىنا كەلگەن سيياقتى.
مەن سەنٸڭ ت. ۋولف پەن د.پاسسوس تۋرالى سٶزٸڭدٸ تٷسٸندٸم, الايدا, بەرٸبٸر وعان قوسىلمايمىن. مەن ت.ۋولفپەن ارامدا ۇقساستىق بار دەپ ويلامايمىن, تەك تۋعان اۋىلىمىز عانا جاقىن دەگەنٸڭ بولماسا. مەن د.پاسسوستى جاقسى كٶرەمٸن جەنە قاستەرلەيمٸن, بٸراق, ول مەن ٷشٸن ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ جازۋشى...
شىعارمالارىڭدى وقىپ وتىرىپ, مەن بٸراز ادامدى ەسٸمە الدىم, سەن سولاردىڭ بەرٸنەن مىقتىسىڭ, بۇل سٶزدٸ ٸشٸپ الىپ ايتىپ وتىر دەمە. سەن تٸرٸ جٷرگەندەردٸڭ شىعارماسىن وقىماساڭ دا بولادى, سەن اناۋ ٶلگەن تۇلعالارمەن بەسەكەگە تٷسكەنٸڭ دۇرىس. سەنٸڭ بيٸگٸڭ سولارمەن عانا ٶلشەنەدٸ... ...حاتتى ۇزاق-سونار جازعانىم ٷشٸن كەشٸر. سەنٸ قاتتى قۇرمەتتەيتٸنٸمدٸ بٸلگەيسٸڭ. حات جازىپ, حابارلاسىپ تۇرايىق».
حاتتىڭ ۇزىن-ىرعاسىنان ە.حەمينگۋەيدٸڭ اتالعان ٸستٸڭ دۇرىس شەشٸلگەنٸنە ريزا ەكەنٸن اڭعارامىز. سونىمەن قاتار «مەن تۇرعاندا باسقالار ەكٸنشٸ قاتاردا تۇرۋى تيٸس» دەيتٸن ٶركٶكٸرەكتٸگٸن دە بايقاۋعا بولادى. ال ۋ.فولكنەردٸ كٶككە كٶتەرە ماقتاۋىنىڭ جالعان سٶز ەكەنٸ كٶپ ٶتپەي-اق بەلگٸلٸ بولدى.
بۇل حاتقا ۋ.فولكنەر قايىرىپ ەشتەڭە دەمەگەن. 1950 جىلى ە.حەمينگۋەيدٸڭ «ٶزەننەن ٶتٸپ توعايعا ەنۋ» رومانى جارىق كٶرگەنگە دەيٸن ولاردىڭ دوستىق جاعدايدا بولعانى انىق. وقىرمان ون جىل كٷتكەن جوعارىداعى روماندى سىنشىلار بٸر اۋىزدان «جازۋشىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ قايتالاعان, تارتىمسىز شىعارماسى», «ە.حەمينگۋەيدٸڭ تالانتى سۋالعانى بەلگٸلٸ بولدى» دەپ سىنايدى. سول تۇستا جازۋشىعا قولداۋ بٸلدٸرگەن ساناۋلى تۇلعالاردىڭ قاتارىندا ۋ.فولكنەر دە بولدى: «ەيەلسٸز ەركەكتەگٸ» تاماشا تاراۋلاردى, «كٷن دە كٶتەرٸلەدٸ» سيياقتى رومان جازعان جازۋشىنى قورعاپ سٶيلەۋدٸڭ ٶزٸ ارتىق نەرسە. الايدا, بٸز جازۋشى جاعىندا ەكەنٸمٸزدٸ اشىق ايتۋعا تيٸستٸمٸز», – دەپ ماقالا جازادى ۋ.فولكنەر.
ۋ.فولكنەر جوعارىداعى سٶزدەردٸ جازعان كەزدە ەلٸ نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ ەمەس ەدٸ. ماقالا «تۇرمىس» جۋرنالىندا جارىق كٶرگەن تۇستا, ول كەشٸگٸپ بەرٸلگەن 1949 جىلعى سىيلىقتىڭ يەگەرٸ بولىپ تانىلادى. وسىناۋ بٸرٸنٸڭ ارتىنان بٸرٸ كەلگەن وقيعالار ەكٸ جازۋشىنىڭ تاعدىرىن تاعى بٸر رەت كٶپٸردە تٷيٸستٸرگەن. ە.حەمينگۋەي ٷشٸن 1950 جىلدىڭ كٷزٸ سٷركەيلٸ بولعانى انىق. «ٶزەننەن ٶتٸپ توعايعا ەنۋ» رومانى سىنشىلاردان تاياق جەپ جاتقاندا, ۋ.فولكنەر نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ اتانادى, ونىمەن قويماي, «ە.حەمينگۋەيدٸڭ تالانتىنا سەنٸڭٸزدەر, ول ەلٸ دە جازا الادى» دەپ ماقالا جازىپ, وعان قولداۋ بٸلدٸرگەن سىڭاي تانىتادى. ٶمٸر بويى الدىن كەسٸپ كٶرمەگەن, ٶزٸنەن ماقتاۋ عانا تٸلەپ كەلگەن ادام وسىلايشا قايىرىلىپ كەلٸپ وعان قورعان بولادى, ونى ماقتايدى, ماقتاپ قانا قويمايدى, «ە.حەمينگۋەي ەلٸ جازا الادى!» – دەيدٸ. بۇل 30 جاسىندا كلاسسيك اتانىپ, 40 جاسىندا «قوڭىراۋ كٸمگە قاعىلادىداي» رومان جازعان, ەكٸ رەتكٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا اتويلاپ شەپ جارعان, ەدەبيەت مايدانىندا ەشكٸمدٸ الىمسىنىپ كٶرگەن ە.حەمينگۋەي ٷشٸن ايتىپ تاۋىسقىسىز قاسٸرەتپەن تەڭ ەدٸ. دەسە دە, ە.حەمينگۋەيدٸڭ «جازا الاتىنى» شىندىق بولاتىن. ول 1951 جىلدىڭ سوڭىندا ەكٸ اپتا ۋاقىت جۇمساپ, ٶزٸنٸڭ ايتۋلى پوۆەسٸ – «شال مەن تەڭٸزدٸ» تەمامدايدى. بۇل شىعارمانى بٷكٸل اقش ەدەبيەتٸ ورنىنان تٸك تۇرىپ ناسيحاتتاعان. شىعارما جارىق كٶرمەي تۇرىپ-اق بەلگٸلٸ سىنشىلار مەن جازۋشىلارعا (ۇزىن سانى ونداعان ادام) پوۆەستٸڭ مەتٸنٸ جٸبەرٸلٸپ (وندا دا ەر ادامعا «ماقالا جازۋ تۋرالى تاڭداۋ بٸر سٸزگە عانا تٷستٸ» دەپ ايتىلعان), ول تۋرالى جازۋعا ۇسىنىس جاسالادى. پوۆەست جارىق كٶرٸسٸمەن سول جىلى پۋليست سىيلىعى بەرٸلەدٸ. سەبەبٸ, تٷسٸنٸكتٸ – «وڭتٷستٸڭتٸڭ» ۋ.فولكنەرٸنٸڭ اتى العا وزىپ كەتكەن جاعدايدا, ەندٸ ە.حەمينگۋەيدٸ جاتپاي-تۇرماي قولداۋ عانا بٸراز دٷنيەنٸ ٶزگەرتۋٸ مٷمكٸن ەدٸ. سول كٷندەردە ماڭدايىندا «تاڭداۋ جالعىز سٸزگە تٷستٸ» دەگەن ەلگٸندەي تٷسٸنٸگٸ بار «شال مەن تەڭٸز» پوۆەسٸنٸڭ بٸر نۇسقاسى ۋ.فولكنەرگە دە جەتەدٸ. اينالاسىندا نە بولىپ جاتقانىن جازۋشى دا انىق بٸلگەن تٷرٸ بار. ٶزٸنە ماقالا سۇراپ حابارلاساقان «نيۋ-يورك كٸتاپ شولۋى» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى رەۋتكە جازعان حاتىندا ول:
«بٸرنەشە جىلدىڭ الدىندا (ناقتى ۋاقىتى ەسٸمدە قالماپتى), ە.حەمينگۋەي «جازۋشى دەگەن پاقىرلار دەرٸگەر نەمەسە ادۆوكات سيياقتى توپتالىپ ٶمٸر سٷرەتٸن حايۋان» دەگەن ەدٸ. قالجىڭ, كٷلكٸ ٷشٸن ايتىلعان بولسا دا, وسى سٶزدٸڭ شىندىق جاعى بار. ەڭ بەرٸسٸ, ە.حەمينگۋەيگە جاراسادى. ايتالىق, جۇرت جابىلىپ شاشباۋىن كٶتەرەتٸن جازۋشىنى كٶكجالعا تەڭەۋگە بولاتىن شىعار, بٸراق, مەن ونى كٶكجالدان گٶرٸ يتكە كٶبٸرەك ۇقساتامىن», – دەيدٸ.
سولاي دەگەنٸمەن, ۋ.فولكنەر «شال مەن تەڭٸز» تۋرالى بەرٸبٸر ٶز ويىن بٸلدٸرگەن. بٸراق, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, ماقالانى «نيۋ-يورك كٸتاپ شولۋى» جارىققا شىعارماي, باسىپ قويادى. ول ماقالا 1952 جىلدىڭ كٷزٸندە ەلەۋسٸز بٸر باسىلىمدا جارىق كٶرگەن. سوعان قاراماستان وسى شاعىن تۋىندى «شال مەن تەڭٸز» تۋرالى جازىلعان ەڭ تاڭداۋلى مەتٸن رەتٸندە ەدەبيەت تاريحىندا قالدى. مەتٸندٸ تۇتاس كٷيٸندە وقيىق:
ە.حەمينگۋەيدٸڭ «شال مەن تەڭٸزٸنە» باعا
«بۇل – ونىڭ ەڭ ٷزدٸك شىعارماسى. مۇنىڭ بٸزدٸڭ (ە.حەمينگۋەيدٸ جەنە ٶز زامانداستارىمدى ايتىپ وتىرمىن) قولىنان كەلٸپ جازا العان ەڭ كەرەمەت, ەڭ ٷزدٸك دارا تۋىندى ەكەندٸگٸن ۋاقىت ەيگٸلەمەك. بۇل جولى ول قۇدايدى تاپتى, جاراتۋشىنى تاپتى. قازٸرگە دەيٸن ونىڭ قالامى تۋعىزعان ەر-ەيەل كەيٸپكەرلەردٸڭ بارشاسى ٶزٸ قالىپتاسقان, ٶز بالشىعىمەن ٶزدەرٸن ٶزٸ جاساعان ەدٸ; جەڭٸسٸ دە – ٶز قارسى جاقتارىنىڭ ۋىسىندا, ٶزدەرٸنٸڭ قانشاما قايسار, مىقتى جاندار ەكەنٸ ٶزدەرٸنە جەنە قارسى جاقتارىنا سىپاتتاۋ ٷشٸن ٶمٸر سٷرەتٸن ادامدار ەدٸ. بٸراق, بۇل جولى, ول مٷسٸركەۋ دەيتٸندٸ تاپتى: مەلٸم جەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان مەلٸم كٷشتٸ اۋىزعا الدى, وسىلاردى – ەلگٸ شالدى جاراتتى. شال سٶزسٸز ەلگٸ بالىقتى ۇستايدى, سونان سوڭ ودان ايىرىلىپ قالادى, قولدى بولۋ, ونان سوڭ جوعالۋ بالىقتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان, ال, شالدىڭ قولىنان بالىقتى تارتىپ ەكەتۋ اكۋلالاردىڭ ەنشٸسٸنە جازىلعان. يە, ول وسىلاردىڭ بەرٸن جاراتادى, وسىلاردىڭ بەرٸن سٷيٸپ, بەرٸن مٷسٸركەيدٸ. مۇنىسى كەلٸسٸپ-اق تۇر. قۇدىرەت تەك ە.حەمينگۋەي مەن مەنٸڭ سٷيەتٸن جەنە مٷسٸركەيتٸن كٷشتەرٸمدٸ جاراتا بەرگەي – ول كٷش نە بولسىن مەيلٸ – ەيتەۋٸر سول حەمينگۋەيدٸ شاۋجايلاپ, مىنا شىعارماسىن سٸرە دا ٶزگەرتپەيتٸن ەتە كٶرگەي».
بۇل ارادا ۋ.فولكنەردٸڭ «شال مەن تەڭٸزٸن» وقىپ وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ «ايۋ» اتتى تۋىندىسىن ويىنا العانى انىق. ەكٸ شىعارما دا تابيعات پەن ادام ورتاسىنداعى سىرلى رۋحاني بايلانىستىڭ جٷرەكتٸڭ تەرەڭٸنە شابار بٸر كٷيٸن شەرتەدٸ. ەكٸ شىعارمادا دا تابيعاتتان الىستاعان ادامنىڭ مەڭگٸلٸك قاسٸرەتٸ مەن جالعىزدىعى سٶز بولعان. شالدىڭ دەۋ بالىقتى ٶلٸمگە قيماعانى سيياقتى, ۋ.فولكنەردٸڭ كەيٸپكەرٸ دە ايۋدىڭ ٶمٸر سٷرە بەرۋٸن, تٸپتٸ تاسادا بولسا دا ەيتەۋٸر ونىڭ بولۋىن قالايدى, بٸراق, سوڭىندا ايۋدان ايىرىلىپ تىنادى, سودان مەڭگٸلٸك جالعىزدىق باستالادى. «ايۋدى» كەزٸندە ە.حەمينگۋەي ۋ.فولكنەر شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى دەپ باعالاعان ەدٸ.
الايدا, ە.حەمينگۋەيدٸڭ قۇلاعىنا ماقالا ەمەس, جوعارىداعى «كٶكجال ەمەس, يتكە ۇقسايدى» دەگەن سٶز الدىمەن جەتەدٸ. ە.حەمينگۋەي بۇل جولى دا ۋ.فولكنەردٸڭ سٶزٸن تٸكە ماعىناسىندا قابىلداعان. ول ۋ.فولكنەرمەن اراداعى ەسكٸ قوتىردى قايتا جاڭعىرتىپ, «نيۋ-يورك كٸتاپ شولۋى» گازەتٸنٸڭ رەداكتورىنا جازعان حاتىندا بىلاي دەگەن:
«ول مەنٸ الدىمەن قويانجٷرەك دەدٸ, ەندٸ يتكە تەڭەپ وتىر... نوبەل سىيلىعىن الۋدان بۇرىن ول ماعان جاقسى اتتاناتىن, ول سىيلىق العاندا مەن وعان ارنايى تەلەگرامما جٸبەرٸپ قۇتتىقتادىم, بٸراق ول «راقمەت!» دەگەن دە جوق... ونداعان جىلداردان بەرٸ ەۋروپادا مەن ونىڭ شاشباۋىن كٶتەرٸپ, «بٸزدٸڭ اقش-تا بٸرٸنشٸ مىقتى جازۋشى ۋ.فولكنەر» دەپ ونىڭ بەسٸن جوعارى قويۋمەن كەلدٸم, ٶزٸمدٸ الدىمەن اتاعانىم جوق, ونىڭ ەسٸمٸن الدىمەن اتادى... ونىڭ شاماسى بەيسبول دوبىن نەگە توعىز رەت قاعۋعا جەتپەيتٸنٸن بٸلٸپ تۇرسام دا, ونى باسقا بٸرەۋگە تٸس جارعانىم جوق. ەندٸ كەلٸپ, مەنٸڭ كٷنٸم بٸر سوعان تٷسٸپ قالعانداي, اۋزىنا كەلگەنٸن ايتىپ, مەنٸ يتكە تەڭەيدٸ. يە, ول جۇرتتى اۋزىنا قاراتىپ سٶيلەدٸ (ۋ.فولكنەردٸڭ نوبەل سىيلىعىن الاردا سٶيلەگەن سٶزٸن ايتادى), كەرەمەت, بٸراق, ول سوندا ايتقان دەڭگەيٸنە ەندٸ ەشقاشان دا جەتە المايدى... ونىڭ شىعارمالارىنىڭ كٶك تيىن قۇنى جوق, قايتالاپ وقۋعا تۇرمايدى. قايتالاپ وقي قالساڭ, الدانعانىڭدى بٸردەن بٸلەسٸڭ... ال مەن نە جازاتىنىمدى جاقسى بٸلەمٸن... مەن تٸرٸ تۇرعاندا ۋ.فولكنەر «نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸمٸن» دەپ ماس بولعاندا عانا ماقتانا الادى...».
1954 جىلى ە. حەمينگۋەي دە نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ اتاندى. بٸراق, ۋ.فولكنەر ونى قۇتتىقتاماپتى. 1955 جىلى دوسىنا جازعان بٸر حاتىندا ە. حەمينگۋەي: «وڭتٷستٸكتٸڭ سٶز مەنەرٸمەن سٶيلەيتٸن ادامدارعا سەنۋشٸ بولما, ولار شەتٸنەن سۋايت ٶتٸرٸكشٸ كەلەدٸ. ولار كٶلگٸرسٸمەسە عانا بٸزگە ۇقساپ تازا اعىلشىن تٸلٸندە سٶيلەي الادى», – دەپ جازعان.
1956 جىلى ۋ.فولكنەر اقش اتىنان جاپونيياعا مەملەكەتتٸك ساپارمەن بارادى. جاپوندىق وقىرماندارمەن جٷزدەسۋ كەزٸندە جازۋشى ٶزٸنٸڭ بٸر كەزدەگٸ «تاس-تالقان بولىپ جەڭٸلۋ» تۋرالى ويىن تاعى جاڭعىرتقان. ت.ۋولف, د.پاسسوس جەنە ٶزٸ تۋرالى ايتا كەلٸپ: «شىعارماشىلىق دەگەن الدىڭا تىنباي جاڭا تالاپ قويىپ وتىرۋ, سونى جەڭۋ ٷشٸن بارىڭدى سالۋ, سونىڭ جولىندا تاس-تالقان بولىپ جەڭٸلۋ. مەن «تاس-تالقان بولىپ جەڭٸلگەندەردٸ» قاتارعا تۇرعىزعاندا جەڭٸلۋدەن قورىقپايتىن, جاڭا ٶرٸس اشۋدان جاسقانبايتىن جٷرەكتٸلٸكتٸ باستى ورىنعا قويدىم. بٸزدٸڭ شىعارماشىلىعىمىزدا وسى قاسيەت بار... ە.حەمينگۋەيدٸ سوڭىندا اتاعان سەبەبٸم, ونىڭ شىعارماشىلىقتا تەلەيٸ زور, قاشاندا ويىنا العان ٸسٸن تىندىرىپ شىعادى, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ول تاس-تالقان بولىپ جەڭٸلۋدٸ بٸلمەيدٸ, ٶزٸنٸڭ ٷيرەنشٸكتٸ ٷيشٸگٸنە تىعىلىپ الىپ, ٷيرەنشٸكتٸ تەسٸلٸمەن جازا بەرەدٸ, باسىن قاتەرگە تٸگۋدەن قورقادى», – دەگەن.
1961 جىلى 2 شٸلدە كٷنٸ ە.حەمينگۋەيدٸڭ ٶز ٷيٸندە وپات بولعانى تۋرالى قارالى حابار تارالادى. بۇل حاباردى ەستٸگەن ۋ.فولكنەر بٸردەن: «بۇل تەگٸن ٶلٸم ەمەس, ول ٶزٸن ٶلتٸردٸ», – دەگەن. ەكٸنشٸ كٷنٸ تٸلشٸلەرگە: «ە.حەمينگۋەي كٶپ نەرسەگە قارسى شابۋمەن كەلدٸ. ونىڭ باتىرلىعى مەن ەركەككە تەن مٸنەزٸ, بەلگٸلٸ تۇرعىدان العاندا ٶزٸن-ٶزٸ جارنامالاعان جاساندىلىق», – دەپ پٸكٸر بٸلدٸرگەن. سوڭىنان بٸر دوسىنا: «مەن تٶتە تارتاتىنداردى ۇناتپايمىن», – دەگەن. ايتسا ايتقانداي, ە.حەمينگۋەي ٶزٸنە قول سالعان بولاتىن. الايدا, ە.حەمينگۋەيدٸڭ سوڭعى تالعامىن باسقاشا قابىلداۋعا دا بولادى. ول جازۋشىنىڭ شىعارمالارىندا ٶمٸر بويى تۋ ەتٸپ بيٸك ۇستاعان: «ادام جەڭٸلۋ ٷشٸن جارالماعان, مەنٸ ٶلتٸرە الۋى مٷمكٸن, بٸراق جەڭە المايدى!» («شال مەن تەڭٸز») دەگەن سەنٸمٸمەن ساباقتاسادى. دەنساۋلىعىنىڭ كٷرت تٶمەندەۋٸ (ەكٸ رەتكٸ ۇشاق اپاتىنان العان, سوعىستا باسىنان العان جاراقاتى جازۋشىنى تيتىقتاتا باستاعان) ە.حەمينگۋەيدٸ اقىرىندا جارالى ارىستانداي ٶلٸمگە قارسى شابۋعا تٷرتكٸ بولعان. بۇنى ەرلٸك دەمەگەننٸڭ ٶزٸندە, قورقاقتىق دەۋگە بولماس. بەلگٸلٸ تۇرعىدان جازۋشى ٶزٸنٸڭ ٶمٸرلٸك ۇستانىمىن ٶلٸمٸمەن دە قورعاپ كەتتٸ دەۋگە ەبدەن بولادى.
ارادا بٸر جىل تٶرت كٷن ٶتكەندە ۋ.فولكنەردٸڭ ٶزٸ دە جٷرەك تالماسىنان كەنەت ٶمٸردەن وزادى. ەكٸنشٸ رەت جٷرەك شانشۋى ۇستاردىڭ الدىندا دوسىنا سىرىن اقتارىپ: «مەنٸڭ ٶلگٸم كەلمەيدٸ», – دەپتٸ جازۋشى. دەرٸگەرلەر جٷرەك ناۋقاسىنىڭ اسا بٸر قاتەر تٶندٸرٸپ تۇرماعانىن ەسكەرتكەنٸمەن, جازۋشىنىڭ ٶزٸ ۋاقىتىنىڭ ساناۋلى قالعانىن اڭعارعان تٷرٸ بار...
ە.حەمينگۋەي مەن ۋ.فولكنەر ەدەبيەتتە ەستەتيكالىق تالعامنان دٷنيەگە كٶزقاراسقا دەيٸن بٸر-بٸرٸنە مٷلدە ۇقسامايتىن ەكٸ تيپتەگٸ جازۋشىنىڭ ساناتىنا جاتادى. سوعان قاراماستان ولاردىڭ شىعارمالارىندا ورتاقتىق بار. ايتالىق, ۋ.فولكنەر نوبەل سىيلىعىن الاردا سٶيلەگەن سٶزٸندە ادامنىڭ قيىندىققا تٶزە بٸلەتٸن قايسار رۋحىن سٶز ەتەدٸ. «ايعاي مەن كەك», «مٷردەنٸ قورعاۋشىلار» روماندارىنىڭ ٶزەگٸندە دە وسى رۋح جاتىر. ال قيىندىققا مويىنسىنبايتىن, ٶلٸمگە دە قاسقايىپ قارسى شابا الاتىن رۋحتى ە.حەمينگۋەيدٸڭ بارلىق شىعارماسىنىڭ جيناقتالعان بەينەسٸ دەسەك, ەش ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. بۇل تۇرعىدان ەكٸ جازۋشى ٷندەس. ودان قالسا ەكٸ جازۋشى دا جاڭا تالعامنىڭ تۋىندىسى, اعىلشىن تٸلٸندەگٸ مودەرنيستٸك پروزانىڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتكەن جازۋشىلار. ەكەۋٸنٸڭ پارقى, باستىسى, شىعارماشىلىق ەستەتيكاداعى ۋاقىتقا بولعان تٷيسٸكتٸڭ پارقىندا جاتسا كەرەك.
ە.حەمينگۋەي شىعارمالارى قاشاندا «وسى شاق» بويىنشا ٶمٸر سٷرەدٸ. ەڭگٸمەلەرٸ مەن روماندارىنىڭ تٷپ بولمىسى دا وسى قازىققا بايلانعان. ۋ.فولكنەردٸڭ دٷنيەتانىمى بۇعان ۇقسامايدى. ول ٶتكەنمەن ٶمٸر سٷرەدٸ. ج.پول سارتردىڭ (فرانتسۋز فيلوسوفى, دراماتۋرگ-جازۋشىسى, 1964 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ): «ۋ.فولكنەر شىعارمالارى كٶز الدىڭا جٷرٸپ بارا جاتقان اربانىڭ ارتىندا سوڭىنا قاراپ وتىرعان جاندى ەلەستەتەدٸ. ونىڭ شىعارمالارىندا بٷگٸن مەن كەلەشەك دەگەن اتىمەن جوق, تەك قانا «ٶتكەن ۋاقىت» بار», – دەگەنٸ بار. ەكٸ جازۋشىنىڭ بويىنداعى وسى مەندٸك پارىق ولاردىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىن بەلگٸلەگەن. جاڭا ەستەتيكالىق تٷيسٸكپەن جازىلعانىنا قاراماستان ە.حەمينگۋەيدٸڭ تۋىندىلارى وقۋعا وڭاي, قابىلداۋعا جەڭٸل, تاريحي-مەدەنيەتتٸك كٶرٸنٸسٸ انىق بولىپ كەلەدٸ. مۇنىمەن سالىستىرعاندا ۋ.فولكنەر شىعارمالارىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. جازۋشىنىڭ روماندارى «تەۋراتتان» تارتىپ ۋ.شەكسپيرگە دەيٸنگٸ باتىس ەدەبيەتٸنٸڭ ٶركەنيەتٸمەن مييانىڭ تامىرىنداي ۇشتاسىپ كەتكەن. بۇل جاعىنان ۋ.فولكنەردٸڭ الدىن ورايتىن مەتٸن يەسٸ ٶتكەندە دە, بٷگٸن دە كەمدە-كەم.
ەڭگٸمە جانرىندا ەكٸ جازۋشىنىڭ ٶز الدىنا قولتاڭباسى بار. ە.حەمينگۋەي شىعارمالارى «مۇزتاۋدىڭ» بولمىسىنا جاقىنداسا, ۋ.فولكنەردٸڭ تۋىندىلارى «سانا اعىمى», «كٶپ قىرمەن» جازۋدىڭ تاماشا ٷلگٸلەرٸنە جاتادى. اتاپ ايتار بولساق, «ٶزگە بٸر ەلدە», «جاۋىنداعى مىسىق», «الپٸ تاۋىنداعى مالشى ەنٸ», «تازا ەرٸ تىنىش جەر», «كٶپٸردەگٸ قارت», ت.ب. شىعارمالاردى ە.حەمينگۋەيدٸڭ مۇحيتتا تۇرعىزعان مۇزتاۋى دەۋگە ەبدەن بولادى. ۋ.فولكنەردٸڭ «ەميلدٸ ەسكە تٷسٸرەتٸن بٸر شوق راۋشان گٷل», «ەرتە شاڭى شىققان قىركٷيەك» ەڭگٸمەلەرٸ اناۋ «ايعاي مەن كەك» باستاعان روماندارىنىڭ ٶتە سۇرىپتالعان نۇسقاسى سيياقتى. ٶز باسىم جازۋشىنىڭ «ايۋى» (پوۆەست نۇقاسى ەمەس, ەڭگٸمە نۇسقاسى) مەن جوعارىداعى ەكٸ ەڭگٸمەسٸن قايتالانبايتىن تاماشا مەتٸن رەتٸندە باعالايمىن.
ە.حەمينگۋەي مەن ۋ.فولكنەردٸ وقۋ ساعان قاشاندا بٸر نەرسەنٸ ەسكەرتٸپ تۇرادى: جاقسى جازامىن دەسەڭ, الدىمەن بوس-بوپىر سٶزدەن ارىلۋعا تيٸسسٸڭ.
ارداق نۇرعازىۇلى
