– 1969 جىلى قازكسر عا قاراستى استروفيزيكا ينستيتۋتىنىڭ وبسەرۆاتوريياسىندا قازاقستاندىق عالىمدار كوگوۋتەك كومەتاسى مەن ٶزگە دە اسپان دەنەلەرٸنە باقىلاۋ جٷرگٸزٸپ جاتقان ەدٸ. كەيٸننەن بٸزدٸڭ قاتارىمىزعا كيەۆتەن كەلگەن كليم چۋريۋموۆ پەن سۆەتلانا گەراسيمەنكو كەلٸپ قوسىلدى. ول كەزدە بٸزدٸڭ ينستيۋتتا ورناتىلعان مەنيسك تەلەسكوپى قاتتى قىزىقتىراتىن. ونىڭ ٷستٸندە الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى بٸزدٸڭ وبسەرۆاتورييا اسپان دەنەلەرٸن انىقتاۋعا بارىنشا قولايلى بولاتىن. سوندىقتان وداق بويىنشا تانىلعان استرونومدار الماتىعا جيٸ ات باسىن بۇرۋشى ەدٸ. ول كەزدە شاماسى سۆەتلانا گەراسيمەنكو اسپيرانتتىق جۇمىسىن قورعاپ جٷرگەن ەدٸ. جاز ورتاسى بولعاندىقتان س.گەراسيمەنكو اسپان دەنەلەرٸن ايلى تٷندەردە ەركٸن باقىلاپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقانى ەسٸمدە. ول مەنيسك تەلەسكوپىنىڭ كٶمەگٸمەن كٶپتەگەن اسپان دەنەلەرٸنٸڭ فوتوسۋرەتتەرٸن تٷسٸردٸ. ال ك.چۋريۋموۆ بولسا تٷسٸرٸلگەن سۋرەتتەردٸ مۇقييات قاراپ, سٷزگٸدەن ٶتكٸزدٸ. بٸر كٷنٸ ول جاڭا كومەتا تابىلعانىن قۋانا حابارلادى. بۇدان كەيٸن ول اقش-تا ورنالاسقان ەلەم بويىنشا استروفيزيكا ورتالىعىنا جەدەل حات جٶنەلتٸپ, جاڭا كومەتانى انىقتاعاندارىن حابارلاپ, اسپان دەنەسٸنە 67P/چۋريۋموۆا-گەراسيمەنكو دەپ ات قويىپ, ايدار تاققانىن حابارلادى. قالىپتاسقان دەستٷر بويىنشا قاي استرونوم كومەتانى اشسا, اسپان دەنەسٸ سونىڭ اتىمەن اتالاتىنى بەلگٸلٸ.
– سوندا تەلەسكوپپەن اسپان دەنەلەرٸن باقىلاعاندا كومەتانى بٸردەن ايقىنداۋ قيىن بولعانى عوي. تەك سۋرەتتەردٸ قاراپ وتىرىپ انىقتايتىن بولعانى ما?
– دۇرىس ايتاسىز, تەلەسكوپپەن قاراپ وتىرىپ, كومەتانى بٸردەن انىقتاۋ مٷمكٸن ەمەس. تەك فوتوسۋرەتتەردٸ سالىستىرىپ وتىرىپ قانا كومەتا انىقتالادى. فوتوسۋرەتتەردٸ باقىلعانعاندا ونىڭ اينالاسىنداعى ٶزگە دە اسپان دەنەلەرٸنٸڭ ورنالاسۋىن انىقتاۋعا تۋرا كەلەدٸ. بۇل اسقان شىدامدالىقتى قاجەتسٸنەتٸن جۇمىس. ال كليم چۋريۋموۆ اسقان قىراعى, ەربٸر اسپان دەنەسٸن مۇقييات زەرتتەپ, ونى سوڭىنا دەيٸن زەرتتەيتٸن مايتالمان استرونوم بولدى.
– ايتىڭىزشى ۆلاديمير ميحايلوۆيچ, ەۋروپالىق عالىمدار قازاقستاندا انىقتالعان كومەتانى «فيلا» زەرتتەۋ روبوتىن قوندىرۋعا نە ٷشٸن تاڭداپ الدى?
– و باستا عالىمدار «فيلا» زەرتتەۋ روبوتىن قوندىراتىن بٸرنەشە كومەتانى ٸرٸكتەپ العان بولاتىن. سوڭىنان ولاردىڭ تاڭداۋى 67P/چۋريۋموۆا-گەراسيمەنكو كومەتاسىنا تٷستٸ. جالپى كٷن وربيتاسىندا مىڭعا تارتا كومەتا انىقتالعانى بەلگٸلٸ. ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە كومەتا جەر شارىنا جاقىن بولۋى كەرەك ەدٸ. وسى تۇرعىدان العاندا 67P/چۋريۋموۆا-گەراسيمەنكو كومەتاسىنىڭ جولى بولدى دەپ ويلايمىن. بۇدان باسقا اسپان دەنەسٸنٸڭ كٷن وربيتاسىن اينالىپ قوزعالۋداعى جىلدامدىعى دا باسشىلىققا الىنادى. ايتالىق, 67P/چۋريۋموۆا-گەراسيمەنكو كومەتاسى 6,5 جىلدا كٷن وربيتاسىن بٸر اينالىپ شىعادى. ال كەيبٸر كومەتالار 6 مىڭ جىلدا بٸر اينالىم جاسايدى. جالپى العاندا بۇل جەردە ٷلكەن ەسەپتەۋلەر بولعانى انىق. وسى ەسەپتەۋلەر مەن زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸندە تاڭداۋ 67P/چۋريۋموۆا-گەراسيمەنكو كومەتاسىنا تٷسكەن.
– عالىمدار «فيلا» زەرتتەۋ روبوتىن بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان كومەتاعا سەتتٸ قوندىردى. ەندٸ بۇدان عىلىمعا قانداي پايدا بولادى?
– قاراپايىم حالىق بۇل جوبادان قانداي دا بٸر ماتەريالدىق يگٸلٸك كٷتۋٸ مٷمكٸن. بٸردەن ايتايىق, بۇل جوبا عىلىمدا جاڭا ٸلٸم مەن ۇعىمنىڭ پايدا بولۋىنا نەگٸز بولادى. عالىمدار ەلەمنٸڭ جاراتىلىسى جايىنداعى بٸراز سۇراقتارعا جاۋاپ الۋى مٷمكٸن. 67P/چۋريۋموۆا-گەراسيمەنكو كومەتاسىنا سەتتٸ قونعان «فيلا» زەرتتەۋ روبوتى جەرگە قايتىپ ورالمايتىنى بەلگٸلٸ. تٸپتٸ, شاعىن زەرتتەۋ قۇرىلعىسىن دٸتتەگەن جەرگە جەتكٸزگەن «روزەتتا» عارىش زوندى دا مەڭگٸلٸككە عارىش كەڭٸستٸگٸندە قالىپ قويعانىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, «فيلا» زەرتتەۋ روبوتى 7-8 باعىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەتٸن مٷمكٸندٸككە يە. تٸپتٸ, ونىڭ شاعىن بۇرعىلاۋ قوندىرعىسى دا بار. قوندىرعى كومەتاداعى العان زاتتاردى زەرتتەپ, ونى «روزەتتا» زوندىنا جٸبەرەدٸ. ال «روزەتتا» جەرگە جولدايدى. الىنعان اقپاراتتار بويىنشا عالىمدار جاڭا زەرتتەۋلەر باستايتىنى انىق. ەرينە, بۇل جوبانى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ميللياردتاعان ەۋرو جۇمسالىپ وتىر. ەدەتتە مۇنداي ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەردٸ جەكەلەگەن مەملەكەتتەر جٷرگٸزبەيدٸ. بۇل – حالىقارالىق جوبا. قىرۋار قارجىنى قاجەتسٸنەدٸ. ەۋرووداق ەلدەرٸ ادروندى كوللايدەر جوباسىنا دا قىرۋار قارجى جۇمساعانىن بٸلەمٸز. مۇنداي ماڭىزدى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ٸسكە اسىرۋدا قىرۋار اقشا جەلگە ۇشتى دەپ ويلاۋ دۇرىس ەمەس. بولاشاقتا مۇنىڭ قايتارىمى بولاتىنا سەنٸمدٸمٸن.
– كومەتانىڭ قۇرىلىمى جايىندا بەلەن دەپ پٸكٸر ايتۋعا ەرتە. عالىمدار كومەتانىڭ ٶن بويىندا سۇيىق گازدار مۇز بولىپ قاتىپ قالعانىن ايتىپ جٷر عوي. بۇدان باسقا كومەتانىڭ ديامەترٸ 10 شاقىرىمعا جۋىق ەكەنٸن دە انىقتالدى عوي. 67P/چۋريۋموۆا-گەراسيمەنكو ورتاشا كومەتالار توبىنا جاتادى. كومەتالاعا قاتىستى مىنا بٸر جايتتى ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. وقىرماندارعا قىزىقتى بولۋى مٷمكٸن. ەدەتتە تٷندە اسپانعا كٷز سالعاندا جارقىرىپ جۇلدىزداردىڭ اعىپ جاتقانىن كٶرەمٸز, بايقايمىز. شىندىعىندا ولار جۇلدىزدار ەمەس, كومەتالاردىڭ ۇشقىنى. كومەتادان بٶلٸنٸپ, تٶمەنگە قۇلديلاپ جارقىلاپ اعاتىن ۇشقىننىڭ كٶلەمٸ بيدايداي-اق. بٸراق ونىڭ جارقىراۋى وراسان زور بولعاندىقتان ميلليونداعان شاقىرىمداردان بٸزگە ەركٸن كٶرٸنەدٸ.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماقانوۆ,
«ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعى» اق باسپاسٶز قىزمەتٸ جەتەكشٸسٸ.
