2025 jyly álemdegi derekter ortalyqtarynyń elektr energiiasyna suranysy 17 paiyz, al jasandy intellektige baǵyttalǵan ortalyqtardyń tutynýy 50 paiyz ósti. Al UNESCO saýalnamasyna qatysqan joǵary oqý oryndarynyń úshten ekisi JI qoldaný tártibin engizgen jáne ázirleýge kirisken. Tehnologiianyń yqpaly kúsheigen saiyn onyń adam oilaýyna, bilimge, qarym-qatynasqa jáne memleketterdiń tsifrlyq derbestigine áseri de ózekti bola tústi. Almatyda ótken Be Woman Asia forýmynda tehnologiialar etikasy men yqpal etý psihologiiasy boiynsha sarapshy Natali Nahai jáne Women in Tech Global uiymynyń negizin qalaýshy Aiými Mýr Aoki atalǵan ózgeristerdiń paidasy men kómeski tustaryn Dalanews.kz tilshisine bergen suhbatynda taldap berdi.
JI nelikten adamdy únemi maqtaidy?
Búginde jasandy intellekt aqparat izdeýmen ǵana shektelmeidi. Ol mátin jazyp, ideia usynyp, adamnyń jeke máselelerine qatysty keńes berip, keide mańyzdy sheshim qabyldaýǵa da aralasady. Alaida chat-bottyń jyldamdyǵy men qolailylyǵy onyń adam oilaýyna qalai áser etetini jónindegi saýaldy alǵa shyǵaryp otyr.
Natali Nahaidyń aitýynsha, qazirgi chat-bottar paidalanýshymen áńgimeni barynsha uzaq jalǵastyrýǵa beiimdelgen. Sondyqtan mundai júieler adamnyń pikirine qarsy shyǵyp, ony oilandyrýdan góri, kózqarasyn qoldap, maqtaýǵa beiim bolady.
“Chat-bot sizdi: “Siz keremetsiz, ideiańyz ǵajap”, – dep maqtaidy. Árine, sizdiń keremet ekenińizge kúmánim joq. Biraq mundai sózdi kún saiyn esti bersek, keibir adamdar shynaiylyqtan alshaqtap, tipti klinikalyq deńgeidegi sandyraq kúige túsýi múmkin. Bul máseleniń eń aýyr saldary deýge bolady”, - deidi sarapshy.
Bul qubylys tehnologiia salasynda “sycophancy”, iaǵni paidalanýshyǵa jaǵý nemese onymen orynsyz kelise berý dep atalady. Onyń bar ekenin jasandy intellekt ázirleýshileri de moiyndaǵan. 2025 jyly OpenAI shamadan tys jaǵymdy ári kelisimpaz jaýaptar bergen GPT-4o jańartýyn keri qaitarǵanyn habarlady. Kompaniia mundai minez-qulyqtyń shynaiy emes qoldaýǵa ákeletinin atap ótti. Anthropic zertteýi de adam pikirimen sáikes keletin jaýaptardyń keide shyndyqqa negizdelgen jaýaptardan joǵary baǵalanatynyn kórsetti.
Bir ǵana daiyn jaýap bilim aiasyn tarylta ma?
Natali Nahai JI-diń taǵy bir áserin “epistemikalyq tarylý”, iaǵni bilim aiasynyń shektelýi uǵymymen túsindirdi.
Buryn izdeý júiesi bir suraqqa ártúrli derekkózden ondaǵan nátije usynatyn. Paidalanýshy sol materialdardy salystyryp, aqparattyń qaidan alynǵanyn qarap, óz qorytyndysyn jasaityn. Al generativti JI kóp jaǵdaida birneshe derekkózdiń ornyna bir ǵana jinaqtalǵan jaýap beredi.
“Eger bilimge qoljetimdilik azaisa, jańa oi-tujyrymdar da azaiady. Adamnyń damyp, kózqarasyn ózgertý múmkindigi tómendeidi. Bul - qaýipti”, - deidi Natali Nahai.
Daiyn jaýap ýaqyt únemdegenimen, onyń qalai jasalǵany, qandai aqparattyń iriktelip, qai derektiń tys qalǵany paidalanýshyǵa árdaiym kórine bermeidi. Nátijesinde adam aqparatty zertteýshiden daiyn qorytyndyny qabyldaýshyǵa ainalýy múmkin.
Sarapshy buǵan qarsy turýdyń kúrdeli emes birneshe jolyn usyndy.
“Árdaiym iúpki derekkózderdi tekserý, kitap oqý, bir-birine qaishy pikirlerdi salystyrý jáne ózimiz kelispeitin adamdarmen sóilesý”, - dedi ol.
Onyń pikirinshe, adamnyń damýyna únemi kelisim emes, intellektýaldy qaishylyq ta qajet.
Ýniversitettiń mindeti diplom berýmen shektelmeidi
Aiými Mýr Aoki de osy oidy bilim máselesi arqyly jalǵastyrdy. JI mátin, maqala jáne zertteý josparyn ázirlei alatyn kezeńde ýniversitet diplomynyń mańyzy azaia ma degen saýalǵa ol úzildi-kesildi kelispeitinin aitty.
“Jasandy intellekt bizge kóptegen iste kómektese alady. Biraq ýniversitette oqý tek mátin terýdi nemese jazýdy úirený emes. Bul - oilaý úderisi, ol adamnyń miyn damytady”, - deidi Aiými Mýr Aoki.
Sarapshy qazir doktorlyq oqýyn aiaqtap jatqanyn jáne osy joldy eresek ómirindegi eń mańyzdy tájiribeleriniń biri sanaitynyn jetkizdi.
“Bilim alý bizge qalai oilaý keregin, suraq qoiýdy, kez kelgen aqparatqa kúmánmen qaraýdy jáne ony birden aqiqat dep qabyldamaýdy úiretedi. Ýniversitettiń kúshi de osynda. Ol derbes oilaýdy, syni kózqarasty, izdenis pen shyǵarmashylyqty damytady”, - dedi ol.
Demek JI joǵary bilimdi qajetsiz etpeidi, kerisinshe onyń mindetin ózgertedi. Eger buryn bilim ordasynyń negizgi qyzmeti aqparat berý bolsa, endi sol aqparatty taldaý, tekserý jáne oryndy qoldaný qabileti aldyńǵy qatarǵa shyǵady.
UNESCO da generativti JI-di bilim berý isinde “daiyn jaýap beretin qysqa jol” emes, oilaýǵa kómektesetin qural retinde qoldanýdy usynady. Uiym shyǵarmashylyq pen syni oilaýdy tehnologiia almastyra almaityn negizgi daǵdylar qataryna jatqyzady. Sonymen birge 2025 jylǵy saýalnamaǵa sáikes, UNESCO jelisindegi joǵary oqý oryndarynyń shamamen úshten ekisi JI qoldanýǵa arnalǵan ereje engizgen nemese ony ázirlep jatqanyn habarlaǵan.
Chat-bot shynaiy jaqyndyqtyń ornyn basa ala ma?
JI-diń adamǵa yqpaly bilimmen shektelmeidi. Natali Nahai “sintetikalyq jaqyndyq” uǵymyna nazar aýdardy.
Chat-bot birinshi jaqtan sóilep, “Men sizdi túsinemin”, “Sizdiń jan kúizelisińizdi sezemin”, “Sizge kómektesýge ruqsat etińiz” degen sózderdi qoldanǵanda, adam ony sanaly túrde baǵdarlama dep bilse de, emotsiialyq turǵydan tiri jan retinde qabyldaýy múmkin.
“Eger chat-bot únemi qoljetimdi bolyp, sizdi maqtap, eshteńe talap etpese, oǵan úirený óte ońai. Ol jylap jatqan sábi emes, urys-keristen keiin kóńili qalǵan súiiktińiz emes, ómirden ótetin jaqynyńyz da emes. Ol únemi qasyńyzda. Biraq ol shynaiy emes”, - deidi sarapshy.
Naqty qarym-qatynas tek qoldaý men maqtaýdan turmaidy. Onda kelispeýshilik, jaýapkershilik, sabyr, keshirim jáne ózge adam úshin belgili bir nárseden bas tartý bar. Al chat-bot paidalanýshyǵa mundai mindet júktemeidi.
Natali Nahaidyń pikirinshe, kedergisiz virtýaldy bailanysqa tym úirengen adam ómirdegi túsinispeýshilik pen qiyndyqty kóterýge osal bolýy múmkin.
“Eger qiyndyqqa kezikpesek, óspeimiz. Bul qaǵida adamnyń oilaý qabiletine de, qarym-qatynasyna da qatysty”, — deidi ol.
JI adamnyń saiasi tańdaýyna yqpal ete ala ma?
Natali Nahai kótergen kelesi másele - úlken tildik modelderdiń saiasi ideialar men jalǵan aqparattyń yqpalyna túsýi.
Sarapshy muny LLM poisoning, iaǵni modelge ádeii burmalanǵan nemese belgili bir múddege sai derek engizý qaýpimen bailanystyrdy.
“Úlken tildik modelderge engiziletin derek belgili bir saiasi ideialarǵa sáikes jaýap beretindei yqpal etýi múmkin. Sondyqtan bul - naqty qaýip”, — deidi ol.
JI modeli jalǵan aqparatty ózdiginen “oilap tappaýy” da múmkin. Biraq oqytý derekterine, ashyq internettegi materialdarǵa nemese maqsatty túrde taratylǵan kontentke táýeldi bolǵandyqtan, sol keńistiktegi burmalaýdy qaitalaý qaýpi bar.
Natali Nahai Ulybritaniiadaǵy Demos saraptamalyq ortalyǵynyń osy baǵyttaǵy zertteýlerin mysalǵa keltirdi. Demos-tyń 2026 jylǵy esebinde modelderdi ýlaý, internettegi derekkózderdi ózgertý jáne sailaý týraly qate aqparat taratý qateri qarastyrylǵan. Sonymen birge zertteýshiler bir ǵana saiasi habarlama adamnyń kózqarasyn birden ózgerte qoimaitynyn, pikirdiń uzaq ýaqyt ishinde ártúrli aqparat pen áleýmettik ortanyń yqpalymen qalyptasatynyn eskertedi.
Iaǵni qaýip bir rettik jalǵan jaýaptan ǵana týyndamaidy. Ol belgili bir kózqaras uzaq ýaqyt boiy qaitalanyp, balama pikirler kórinbei qalǵan kezde kúsheiedi.
JI jumys oryndaryn joia ma, álde jańa múmkindik asha ma?
Aiými Mýr Aoki jasandy intellektiniń eńbek naryǵyna yqpalyn “jartylai toly jáne jartylai bos staqanmen” salystyrdy.
Onyń aitýynsha, avtomattandyrý eń aldymen qaitalanatyn jáne qarapaiym qyzmetterge áser etedi. Kómekshi atqaratyn keibir mindetterdi qazirdiń ózinde algoritmder oryndai bastady. Sondyqtan adamnyń bir ǵana daǵdyǵa súienýi jetkiliksiz.
“Ýniversitette bilim alý, túrli daǵdylardy meńgerý jáne zertteý júrgizý áli de mańyzdy. Bul adamǵa ózgergen ortada óz ornyn tabýǵa múmkindik beredi”, — deidi sarapshy.
Sonymen qatar ol JI-diń áielderge beretin múmkindigine nazar aýdardy. Tehnologiia úiden bilim alýǵa, qajetti aqparat pen zertteýge qol jetkizýge, jeke tsifrlyq kómekshini paidalanýǵa jáne ideiany qysqa merzimde biznes-modelge ainaldyrýǵa jaǵdai jasaidy.
“Jasandy intellekti “jumysymdy tartyp alatyn qural” dep qabyldaýǵa bolady. Biraq ol jańa baǵyt tabýǵa jáne óz ornyńdy qaita aiqyndaýǵa da kómektesedi. Adam úirenýge daiyn bolyp, tehnologiiany óz paidasyna qoldansa, mansabyn jaqsarta alady”, — deidi Aiými Mýr Aoki.
Demek eńbek naryǵyndaǵy negizgi aiyrmashylyq “JI qoldanatyn” jáne “qoldanbaityn” mamandar arasynda ǵana bolmaidy. Algoritm usynǵan nátijeni tekserip, ony kásibi bilimimen ushtastyra alatyn adam basymdyqqa ie bolady.
Jasandy intellektiniń ekologiialyq quny qandai?
JI kózge kórinbeitin virtýaldy qyzmet bolǵanymen, onyń artynda orasan kólemdegi fizikalyq infraqurylym tur. Modelderdi úiretý jáne iske qosý úshin derekter ortalyqtary, qýatty serverler, elektr energiiasy, salqyndatý júieleri men túrli shikizat qajet.
Aiými Mýr Aoki osy shyǵyndy JI damýynyń nazardan tys qalmaýǵa tiis tusy dep atady.
“Jasandy intellektiniń qansha energiia tutynatynyn, atmosferaǵa qansha jylý bóletinin jáne ony salqyndatýǵa qansha resýrs qajet ekenin bilemiz. Sondyqtan onyń planetaǵa ziian keltirý qaýpi bar”, — deidi ol.
Halyqaralyq energetika agenttiginiń dereginshe, 2024 jyly álemdegi derekter ortalyqtary shamamen 415 teravatt-saǵat elektr energiiasyn tutynǵan. Bul dúniejúzindegi elektr tutynýdyń 1,5 paiyzyna jýyq. 2025 jyly olardyń elektrge suranysy taǵy 17 paiyzǵa, al negizinen JI-ge baǵyttalǵan ortalyqtardiki 50 paiyzǵa ósken. Qazirgi úrdis jalǵassa, 2030 jyly derekter ortalyqtarynyń tutynýy eki eseden asyp, 945 teravatt-saǵatqa jetýi yqtimal.
Alaida Aiými Mýr Aoki tehnologiianyń ózi sheshimniń bir bóligine ainalýy múmkin ekenin de joqqa shyǵarmaidy.
“JI kómegimen energiia óndirýdiń jáne planetany qorǵaýdyń jańa joldaryn úirenýimiz múmkin. Qazir keibir sheshimder bar, biraq minsiz nusqa áli tabylǵan joq. Bul - mindetti túrde sheshýge tiis másele”, — deidi sarapshy.
Máseleniń túiini JI-den bas tartýda emes, onyń tiimdiligi men paidasyn energiia, sý jáne ekologiialyq shyǵynmen birge esepteýde jatyr.
Tsifrlyq otarshyldyq qalai qalyptasady?
Aiými Mýr Aoki suhbat barysynda memleketterdiń tehnologiialyq táýeldiligine de toqtaldy. Onyń pikirinshe, tsifrlyq otarshyldyq qaýpi, ásirese, ózinde jinalǵan derekti syrtqa shyǵaryp, daiyn innovatsiiany shetelden satyp alatyn elder úshin joǵary.
“Keibir elder men óńirler shiki derekterin eksporttap, innovatsiiany importtaidy. Tsifrlyq otarlanýdyń naqty qaýpi osyndai jaǵdaida paida bolady”, — deidi sarapshy.
Bul jerde derek tabiǵi shikizatqa uqsaidy. Paidalanýshylardyń áreketi, tutynýy, qarjy operatsiialary, densaýlyǵy men qozǵalysy týraly aqparat bir elde jasalǵanymen, ony óńdep, ekonomikalyq qunǵa ainaldyratyn tehnologiia basqa memlekettiń nemese halyqaralyq platformanyń qolynda bolýy múmkin.
UNCTAD buǵan deiin jahandyq tsifrlyq platformalardyń damýshy elderden shiki derek jinap, sol derekten jasalatyn qunnyń basym bóligin ózinde qaldyrý qaýpin atap ótken. Uiym mundai teńsizdik damýshy memleketterdi derek jetkizýshi, al damyǵan elderdi daiyn tsifrlyq ónim óndirýshi rólinde qaldyrýy múmkin ekenin eskertedi.
Aiými Mýr Aoki Qazaqstannyń jaǵdaiyn birjaqty qaýip retinde baǵalamady. Kerisinshe, eldiń jas halqyn, ekonomikalyq múmkindigin jáne tsifrlyq transformatsiiaǵa baǵyttalǵan memlekettik bastamalaryn oń qyrynan atady.
Bul pikir resmi saiasattaǵy sońǵy ózgeristermen de úndesedi. Qazaqstanda 2026 jyl Tsifrlandyrý jáne jasandy intellekt jyly bolyp jariialanyp, “Digital Qazaqstan” ulttyq strategiiasy qabyldandy. Ekibastuzda halyqaralyq tsifrlyq infraqurylymdy ornalastyrýǵa arnalǵan Data Center Valley jobasy qolǵa alynǵan. Sonymen qatar ulttyq JI infraqurylymyna súienetin zertteý ýniversiteti men jańa bilim berý baǵdarlamalary iske qosyldy.
Alaida infraqurylym salý tsifrlyq táýelsizdiktiń jalǵyz sharty emes. Elde derekti saqtaý men qorǵaý júiesi, jergilikti zertteý mektepteri, bilikti mamandar, esepteý qýaty jáne óz tehnologiiasyn naryqqa shyǵara alatyn kompaniialar qatar damýy kerek. Áitpese memleket tehnologiiany belsendi qoldanǵanymen, onyń negizgi quny men basqarý tetigi syrtta qalýy múmkin.
