Qazaqstanda araǵa 30 jyl salyp qaita engizilgen vitse-prezident laýazymyna kim taǵaiyndalatyny jaqyn kúnderi belgili bolmaq. Prezident Qasym-Jomart Toqaev 23 tamyzda ótken brifingte jańa qyzmet iesi qoǵamǵa jaqsy tanys tulǵa bolatynyn aityp, onyń esimi on kún ishinde jariialanatynyn málimdedi. Konstitýtsiiaǵa sáikes, vitse-prezident memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndap, Quryltaimen, Úkimetpen jáne basqa da memlekettik organdarmen jumys isteidi. Qajet bolǵan jaǵdaida Memleket basshysynyń ókilettigin de qabyldaidy. Osyǵan bailanysty Dalanews.kz redaktsiiasy saiasattanýshylar Asylbek Izbaiyrov pen Tolǵanai Úmbetálievadan jańa laýazymǵa laiyq tulǵalar týraly surap bildi.
Vitse-prezident qalai taǵaiyndalady jáne qandai mindet atqarady?
Qazaqstanda vitse-prezident institýtyn engizý týraly bastama biylǵy konstitýtsiialyq reformanyń negizgi jańalyqtarynyń biri boldy. Jańa Konstitýtsiia 2026 jylǵy 15 naýryzdaǵy respýblikalyq referendýmda qabyldanyp, 1 shildeden bastap kúshine endi.
Konstitýtsiiaǵa sáikes, vitse-prezidentti Quryltai depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen kelisim negizinde Prezident taǵaiyndaidy. Al onyń naqty ókilettik aiasyn Memleket basshysy belgileidi.
Zańda vitse-prezident qyzmetine úmitkerge qoiylatyn negizgi talaptar da naqty kórsetilgen. Bul laýazymǵa Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty bolyp sanalatyn, 40 jasqa tolǵan, memlekettik tildi jetik meńgergen, el aýmaǵynda keiingi 15 jyl boiy turaqty turǵan jáne joǵary bilimi bar azamat taǵaiyndala alady.
Vitse-prezident Prezidenttiń tapsyrmasy boiynsha Quryltaimen, Úkimetpen jáne basqa da memlekettik organdarmen ózara is-qimyl kezinde Memleket basshysynyń atynan ókildik etedi. Sondai-aq oǵan Prezident aiqyndaityn ózge de mindetter júkteledi.
Eger Prezident qandai da bir sebeppen qyzmetin jalǵastyra almasa, Memleket basshysynyń ókilettigin aldymen vitse-prezident qabyldaidy.
Asylbek Izbaiyrov ne deidi?
Saiasattanýshy Asylbek Izbaiyrovtyń pikirinshe, “vitse-prezident” qyzmeti Qazaqstannyń saiasi júiesindegi jańa laýazym bolǵandyqtan, onyń naqty jumys baǵyty ázirge tolyq qalyptasyp úlgergen joq. Konstitýtsiiada mindetteri keńinen kórsetilgenimen, bolashaqta qandai máselelerge kóbirek jaýap beretini Prezident pen vitse-prezident arasyndaǵy jumys bólinisine bailanysty bolatynyn atap ótti.
“Vitse-prezident – Qazaqstannyń saiasi alańyndaǵy jańa tulǵa. Onyń mindetteri ázirge aitarlyqtai keń belgilenip otyr. Prezidenttiń orynbasary retinde ol Memleket basshysy úlgermeitin nemese tikelei ainalysa almaityn mindetterdiń bir bóligin óz moinyna alýy kerek dep oilaimyn. Qazirgi Prezidenttiń negizgi baǵyty, basym salasy – syrtqy saiasat, geosaiasat jáne geoekonomika. Sondyqtan vitse-prezident ishki saiasat pen ekonomika máselelerine kóbirek kóńil bólýi múmkin”, - deidi Asylbek Izbaiyrov.
Onyń aitýynsha, mundai mindetti atqaratyn tulǵa tek saiasi tájiribesi bar sheneýnik bolmaýy kerek. Ol el ekonomikasynyń naqty jaǵdaiyn biletin, memlekettik apparattyń jumysyn uiymdastyra alatyn jáne óńirlerdegi máselelerden habardar myqty ákimshi bolǵany jón.
Saiasattanýshy atalǵan ólshemderge qazirgi Premer-ministr Oljas Bektenov, onyń orynbasary Qanat Bozymbaev, sondai-aq Astana ákimi Jeńis Qasymbek, Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev jáne Shymkent qalasynyń ákimi Ǵabit Syzdyqbekov sáikes keletinin jetkizdi.
Oljas Bektenov ortalyq memlekettik organdarda jáne quqyq qorǵaý salasynda qyzmet atqaryp, mol tájiribe jinaǵan. Qazir Úkimet basshysy retinde eldiń ekonomikalyq saiasatyn júzege asyrýǵa tikelei atsalysyp júr. Asylbek Izbaiyrov onyń qiyn kezeńde Úkimet jumysyn basqaryp otyrǵanyn basty artyqshylyqtarynyń biri retinde atady.
“Eń laiyq tulǵalardyń biri – qazirgi Premer-ministr Oljas Bektenov dep oilaimyn. Ol kúrdeli jaǵdaida Úkimetti basqaryp, ekonomika máselesinde birqatar nátijege qol jetkizdi. Qazaqstannyń halyqaralyq reitinginiń kóterilýi de osy kezeńmen tuspa-tus keldi”, – deidi saiasattanýshy.
Qanat Bozymbaevtyń eńbek jolynda ortalyq memlekettik organdardaǵy jáne óńirlerdegi basqarý tájiribesi qatar qamtylǵan. Ol energetika ministri, Pavlodar jáne Almaty oblystarynyń ákimi qyzmetterin atqardy. Qazirgi ýaqytta Premer-ministrdiń orynbasary retinde infraqurylymǵa, óńirlik damýǵa, tótenshe jaǵdailardyń saldaryn joiýǵa jáne iri qurylys jobalaryna qatysty máselelerge jaýap beredi. Sarapshynyń paiymdaýynsha, vitse-prezidentke ishki ekonomikalyq jáne infraqurylymdyq máselelerdi úilestirý mindeti júktelse, Bozymbaevtyń tájiribesi eskerilýi múmkin.
Asylbek Izbaiyrov Astana ákimi Jeńis Qasymbektiń kandidatýrasyn da erekshe atap ótti. Qasymbek ár jyldary kólik jáne kommýnikatsiia, investitsiialar jáne damý ministri, Premer-ministrdiń orynbasary, Qaraǵandy oblysynyń jáne Astana qalasynyń ákimi boldy. Iaǵni onyń tájiribesinde ekonomikalyq bloktaǵy jumys pen óńirlik basqarý qatar ushtasqan.
“Meniń oiymsha, birinshi kezekte Jeńis Qasymbektiń kandidatýrasyn ataýǵa bolady. Onyń Astanadaǵy jumysyna Prezidenttiń ózi baǵa berip, atqarylǵan isterdi atap ótti. Qasymbektiń ortalyq memlekettik organdarda da, óńirlik basqarý júiesinde de tájiribesi bar”, – deidi sarapshy.
Saiasattanýshynyń tizimine engen Nurlybek Nálibaevtyń eńbek jolynyń eleýli bóligi jergilikti atqarýshy organdarmen bailanysty. Ol Qyzylorda qalasynyń ákimi, Prezident Ákimshiliginiń memlekettik inspektory, keiin Qyzylorda oblysynyń ákimi qyzmetin atqardy. Onyń basty artyqshylyǵy – óńirlerdegi áleýmettik-ekonomikalyq ahýaldy jáne ortalyq pen jergilikti bilik arasyndaǵy jumysty jaqsy bilýi.
Al Ǵabit Syzdyqbekovtiń tájiribesinde diplomatiialyq qyzmet, ulttyq qaýipsizdik júiesi jáne óńirlik basqarý baǵyttary toǵysady. Qazirgi ýaqytta ol Shymkent qalasyn basqarady. Sarapshynyń pikirinshe, Syzdyqbekovtiń memlekettik basqarýdyń birneshe salasynda eńbek etýi onyń Prezident atynan ishki organdarmen de, sheteldik qurylymdarmen de bailanys ornatýyna múmkindik beredi.
Degenmen saiasattanýshy túpkilikti sheshim Memleket basshysyna tiesili ekenin eske saldy. Prezident bul qyzmettiń aldaǵy mindetterine jáne óziniń saiasi paiymyna sáikes basqa tulǵany da usyna alady.
“Jalpy, bul – Prezidenttiń tańdaýy. Memleket basshysy óziniń paiymyna sáikes kez kelgen adamdy usyna alady. Degenmen qazirgi mindetter men vitse-prezidenttiń yqtimal jumys baǵytyn eskersek, myqty sharýashylyq júrgizýshi jáne ákimshilik tájiribesi bar tulǵalarǵa basymdyq berilýi qisyndy”, – deidi Asylbek Izbaiyrov.
Tolǵanai Úmbetálieva ataǵan 5 tulǵa kim?
Saiasattanýshy Tolǵanai Úmbetálieva bolashaq vitse-prezidentke qoiylatyn talaptar tek memlekettik qyzmettegi tájiribemen shektelmeýi kerek dep esepteidi. Onyń pikirinshe, jańa laýazym iesi eldiń saiasi qurylymy men basqarý júiesin tereń túsinetin, óz betinshe sheshim qabyldai alatyn jáne strategiialyq turǵydan oilaityn tulǵa bolýy qajet.
“Vitse-prezident mindetti túrde saiasi saýatty, eldiń saiasi qurylymy men memlekettik basqarý júiesin jaqsy biletin adam bolýy kerek. Ol óz betinshe sheshim qabyldai alýy úshin myqty analitik bolýy qajet. Halyqaralyq jaǵdaidy tereń túsinýi mańyzdy, biraq ishki saiasat báribir basym baǵyt bolýy kerek. Ekonomika da óte mańyzdy sala. Sondyqtan kandidattyń saiasi ekonomika baǵytynda bilimi bolǵany durys”, – deidi Tolǵanai Úmbetálieva.
Saiasattanýshy bolashaq vitse-prezidenttiń memlekettik tildi jetik meńgerýi jetkiliksiz ekenin aitady. Onyń sózinshe, eldegi ekinshi saiasi tulǵa qazaq halqynyń dástúrin, filosofiiasyn, ádebieti men ónerin de tereń túsinýi kerek. Sonymen qatar shet tilderin bilý, strategiialyq oilaý jáne aldaǵy saiasi-ekonomikalyq ózgeristerdi boljai alýy da mańyzdy ólshemderdiń biri bolýǵa tiis.
“Búginde laýazymdy tulǵanyń qazaq tilinde sóileýiniń ózi jańalyq bolyp jatady. Biz bul deńgeiden ári qarai damýymyz kerek. Bolashaqta Prezident qyzmetine úmitker bolýy múmkin tulǵaǵa qoiylatyn talaptar da kúrdelenip, joǵarylai túsýge tiis”, – deidi sarapshy.
Úmbetálieva aǵa býyn ókilderiniń arasynan Ákejan Qajygeldin men Imanǵali Tasmaǵambetovti atap ótti. Onyń pikirinshe, bul eki tulǵanyń joǵary memlekettik qyzmettegi tájiribesi mol jáne olardy prezidenttikke kandidattar retinde de qarastyrýǵa bolady.
Ákejan Qajygeldin 1994–1997 jyldary Qazaqstan Úkimetin basqardy. Ol eldiń naryqtyq ekonomikaǵa kóshý kezeńindegi reformalarǵa aralasqan saiasatker retinde belgili. Alaida onyń uzaq ýaqyt shetelde turýy vitse-prezidentke qoiylatyn negizgi talaptardyń birine sáikes kelmeýi múmkin. Óitkeni Konstitýtsiia boiynsha kandidat keiingi 15 jyl boiy Qazaqstanda turaqty turýǵa tiis. Sondyqtan Qajygeldinniń tájiribesi mol bolǵanymen, onyń kandidatýrasyna zań turǵysynan shekteý bar.
Imanǵali Tasmaǵambetov Úkimetti, Prezident Ákimshiligin, birneshe ministrlikti, Astana men Almaty qalalaryn basqardy. Sonymen qatar Qazaqstannyń Reseidegi elshisi jáne Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymynyń bas hatshysy qyzmetterin atqardy. Osy turǵydan onyń tájiribesinde ishki saiasat, ekonomika, óńirlik basqarý, qaýipsizdik jáne diplomatiia baǵyttary qatar qamtylǵan.
Jańa býyn saiasatkerleriniń arasynan Tolǵanai Úmbetálieva Qairat Sarybai, Dáýren Abaev jáne Máýlen Áshimbaevty bólip kórsetti.
Qairat Sarybai – syrtqy saiasat salasynda uzaq jyl eńbek etken kásibi diplomat. Ol Syrtqy ister ministriniń orynbasary, Qazaqstannyń birqatar memlekettegi elshisi qyzmetterin atqardy. Qazirgi ýaqytta Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń Bas hatshysy.
“Qairat Sarybai birneshe tilde erkin sóileidi. Qazaq tilin óte jaqsy meńgergen, qazaq ádebieti men ónerin tereń biledi. Erýditsiiasy joǵary, ziialy, bilikti ári názik diplomat. Ázil-qaljyńy da oryndy. Onyń jalǵyz kemshiligi – kópshilikke asa tanys emes, qoǵam ony áli tolyq bilmeidi”, – deidi Tolǵanai Úmbetálieva.
Saiasattanýshynyń pikirinshe, Sarybaidyń basty artyqshylyǵy – halyqaralyq kelissózderdegi tájiribesi men kópjaqty diplomatiiany jetik bilýi. Alaida onyń eńbek joly negizinen syrtqy saiasatpen bailanysty bolǵandyqtan, ishki áleýmettik-ekonomikalyq máselelerdi basqarý tájiribesi de nazarǵa alynýy múmkin.
Dáýren Abaev Prezident Ákimshiliginde, aqparat jáne qoǵamdyq damý, mádeniet pen diplomatiia salalarynda qyzmet atqardy. Ol Prezidenttiń baspasóz hatshysy, Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministri, Prezident Ákimshiligi basshysynyń orynbasary, Mádeniet jáne sport ministri boldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń Reseidegi elshisi qyzmetin atqarady.
“Dáýren Abaev jaqsy bilim alǵan, qatań ári oiyn tikelei aitatyn saiasatker. Onyń saiasi bilimi de, diplomatiialyq tájiribesi de bar. Ol tártipti qalaityn qoǵam tobyna unaýy múmkin. Biraq oǵan qarsy kózqarastaǵy azamattar da az emes”, – deidi sarapshy.
Úmbetálievanyń pikirinshe, Abaevtyń qatańdyǵy men oiyn ashyq aitýy onyń artyqshylyǵy bolýy múmkin. Alaida qoǵamdaǵy túrli toptyń oǵan qatysty kózqarasy birkelki emes.
Máýlen Áshimbaev memlekettik basqarý, saiasi saraptama jáne parlament salasynda mol tájiribe jinaǵan. Ol Prezident Ákimshiliginde, Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýtynda, bilik partiiasy men Parlamentte qyzmet atqardy. Sondyqtan atqarýshy jáne zań shyǵarýshy biliktiń jumysyn jaqsy biledi.
“Máýlen Áshimbaevtyń qazaq tilin, ulttyq dástúrdi jáne ádebietti bilýi minsiz deýge bolady. Ol saiasi júieni de, ekonomikany da jaqsy túsinedi. Ziialy, diplomatiialyq qabileti bar tulǵa. Aǵylshyn tilinde jaqsy sóileidi jáne qoǵam ony jaqsy tanidy”, - deidi Tolǵanai Úmbetálieva.
Saiasattanýshy Áshimbaevtyń parlamenttik tájiribesin de mańyzdy artyqshylyq dep esepteidi. Sebebi Konstitýtsiia boiynsha vitse-prezident Prezidenttiń tapsyrmasymen Quryltai jáne basqa da memlekettik organdarmen ózara is-qimyl kezinde Memleket basshysynyń atynan ókildik etedi.
Tolǵanai Úmbetálieva jańa býyn ókilderi retinde ataǵan Qairat Sarybai, Dáýren Abaev jáne Máýlen Áshimbaevtyń úsheýi de vitse-prezident laýazymyna úmitker bola alady dep sanaidy.
“Meniń oiymsha, jańa býyn saiasatkerleriniń arasynan atalǵan úsh tulǵanyń da osy laýazymǵa úmitker bolýǵa múmkindigi bar. Olardyń árqaisysynyń ózindik artyqshylyǵy men saiasi tájiribesi qalyptasqan”, - dedi ol.
Qazaqstan tarihyndaǵy tuńǵysh vitse-prezident kim?
El tarihynda atalǵan qyzmetti alǵash ret memleket qairatkeri Erik Asanbaev atqarǵan. Ol - Qazaqstannyń memleket qairatkeri, diplomat, ekonomika ǵylymdarynyń doktory. Sondai-aq Qazaqstan tarihyndaǵy tuńǵysh ári ázirge jalǵyz vitse-prezident retinde belgili.
Eks-sheneýnik 1991 jyly Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keiin vitse-prezident qyzmetine taǵaiyndaldy. Buǵan deiin partiialyq jáne memlekettik basqarý júiesinde túrli jaýapty qyzmetter atqarǵan. Erik Asanbaev eldiń alǵashqy saiasi reformalaryna qatysyp, ótpeli kezeńdegi memlekettik institýttardyń qalyptasýyna atsalysty.
1996 jyly 22 aqpanda eks-prezident Nursultan Nazarbaevtyń jarlyǵymen atalǵan laýazym kúshin joidy.
