Almatyda aldaǵy bes jylda 200 myńǵa jýyq ǵimarat seismikalyq tekserýden ótedi. Ár nysanǵa seismopasport berilip, málimetter biryńǵai tsifrlyq bazaǵa engiziledi. Biraq tekserý kezinde qaýipti dep tanylǵan úilerdiń jaǵdaiy ne bolmaq? Olar nyǵaityla ma, álde súrile me? Bul jumystardy kim qarjylandyrady? Osy suraqtarǵa qurylys salasynyń sarapshysy, Qazaq Expert Club múshesi Diliara Seitnurova jaýap berdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Almatyda qansha úi seismikalyq turǵydan osal?
Sarapshy buǵan deiin júrgizilgen seismikalyq aýditterdiń nátijesine nazar aýdardy. Onyń málimetinshe, 2017–2018 jyldardaǵy alǵashqy kezeńde 10 525 ǵimarat tekserilgen. Sonyń 8 176-sy – kóppáterli turǵyn úi.
"Qalalyq sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń deregine sáikes, sol kezde 3 101 nysan seismikalyq turǵydan osal dep tanyldy. Olardyń arasynda 2 538 kópqabatty úi men 743 qoǵamdyq ǵimarat bar. Al 2023–2024 jyldardaǵy ekinshi kezeńde taǵy 10 916 nysan tekserilip, 51 turǵyn úi talapqa sai emes dep tanyldy. Bul ǵimarattardyń jasy men konstrýktsiiasy ártúrli bolǵandyqtan, bárine birdei sheshim qoldaný múmkin emes", – deidi Diliara Seitnurova.
Almatynyń ońtústik bóligi 10 baldyq, soltústik aýmaǵy 9 baldyq seismikalyq aimaqta ornalasqan. Qaladaǵy turǵyn úilerdiń edáýir bóligi burynǵy qurylys talaptary boiynsha salynǵan. Keiin bul normalar birneshe ret ózgertildi. Máselen, biik ǵimarattarda kirpish toltyrmalardy qoldanýǵa 2010 jyly ǵana tyiym salynǵan.
Qandai úilerdi nyǵaitýǵa bolady?
Seismikalyq kúsheitý kezinde ǵimarattyń qabyrǵalary, jabyndary, olardy bailanystyratyn toraptary, irgetasy men negizi nyǵaitylady. Qajetti jumystardyń kólemi aspaptyq tekserý men injenerlik esepteýlerden keiin anyqtalady.
"Nyǵaitý tásili konstrýktsiiasy jalpy jaqsy saqtalǵanymen, antiseismikalyq elementteri qarastyrylmaǵan 1950–1960 jyldary salynǵan kirpish jáne tas úilerge tiimdi. Mundai jaǵdaida naqty kemshilik joiylyp, ǵimarattyń qyzmet etý merzimin ondaǵan jylǵa uzartýǵa bolady", – deidi sarapshy.
Alaida kez kelgen úidi nyǵaitý múmkin emes. Eger ǵimarattyń tabany deformatsiialanyp, irgetasy álsiz nemese sýǵa qanyqqan topyraqqa shókse, negizgi konstrýktsiialarynyń paidalaný merzimi aiaqtalsa nemese turǵyndar kótergish qabyrǵalarǵa zańsyz ózgerister engizse, ony kúsheitý tiimsiz bolýy yqtimal.
Sarapshynyń aitýynsha, mundai úilerge jumsalatyn qarajat jańa ǵimarat salý qunyna jýyqtaýy múmkin. Onyń ústine atqarylǵan jumystyń qaýipsizdikke kepildik beretini anyq emes. Sondyqtan olardy súrý oryndy.
Bir úidi nyǵaitý qansha turady?
2019 jyly QazQSǴZI mamandary eki kireberisti bes qabatty úidi keshendi nyǵaitýǵa shamamen 80–90 mln teńge qajet dep eseptegen. Qurylys materialdary men jumys qunynyń ósýin eskersek, búginde mundai joba 130–180 mln teńgege túsýi múmkin.
"Aýmaǵy shamamen eki myń sharshy metr bolatyn úi úshin bul ár sharshy metrge 65–90 myń teńgeden keledi. Degenmen naqty soma ǵimarat tolyq tekserilip, joba ázirlengennen keiin ǵana belgili bolady", – dep túsindirdi Diliara Seitnurova.
Qazaqstanda qazir 4,2 myńǵa jýyq eski jáne apatty kóppáterli úi bar. Olardyń turǵyndaryn jańa baspanamen qamtamasyz etýge shamamen 3,2 trln teńge qajet. Ortasha eseppen bir úige 760 mln teńgeden keledi.
Biraq bul somany bir bes qabatty úidi nyǵaitýǵa qajet qarajatpen tikelei salystyrýǵa bolmaidy. Jalpyulttyq esepke aýmaǵy ártúrli úiler men turǵyndardy kóshirý shyǵyny kirse, nyǵaitý quny ár ǵimarattyń tehnikalyq jaǵdaiyna qarai belgilenedi. Degenmen bul sandar kei jaǵdaida úidi súrýden buryn ony kúsheitý múmkindigin esepteýdiń mańyzdy ekenin kórsetedi.
"2026 jyldyń tamyzynda Almatydaǵy jańa úilerdiń ortasha baǵasy bir sharshy metrine 739 762 teńge boldy. Naryqtaǵy baǵa qurylys qunyna nemese biýdjet shyǵynyna teń emes. Alaida bul qalada súrilgen baspananyń ornyn toltyrý qanshalyqty qymbatqa túsetinin ańǵartady", – deidi sarapshy.
Nelikten investorlarǵa úidi súrý tiimdi?
Diliara Seitnurovanyń pikirinshe, úilerdi nyǵaitýdyń keń taralmaýyna tehnikalyq jaǵdaidan bólek, qalyptasqan biznes-model de áser etedi.
Renovatsiia kezinde ákimdik aýmaqty belgilep, qajetti injenerlik infraqurylymdy daiyndaidy. Investor menshik ielerimen kelisip, eski úidi súredi de, ornyna kólemi úlken jańa turǵyn úi salady. Burynǵy turǵyndarǵa páter berilgennen keiin qalǵan baspanalar satylyp, investordyń shyǵyny óteledi.
"Al seismikalyq kúsheitý kezinde satýǵa bolatyn jańa sharshy metr paida bolmaidy. Demek, jeke investordyń jumsaǵan qarajatyn qaitarý múmkindigi joq. Negizgi salmaq biýdjetke túsedi. Biraq onda seismoýsilenie mektep, aýrýhana jáne basqa da áleýmettik jobalarmen básekege túsip, kóbine keiinge shegeriledi", – deidi ol.
Qarjyny kim tóleýge tiis?
Sarapshy seismikalyq kúsheitýdi qarjylandyrýdyń úsh yqtimal kózin atady: jergilikti biýdjet, kúrdeli jóndeýge jinalǵan qarajat jáne páter ieleriniń aqshasy.
Alaida kóp úidiń kúrdeli jóndeýge jinaǵan qarajaty shatyrdy jańartýǵa nemese liftini aýystyrýǵa da jetkiliksiz. Eger 130–180 mln teńgeniń shyǵyny 40 páterge bólinse, ár otbasy úsh million teńgeden astam qarjy tóleýge tiis bolady. Mundai somany turǵyndardyń birden jinaýy qiyn.
"Almatynyń 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan seismoqaýipsizdik biýdjeti 14 mlrd teńgeni quraidy. Bul qarjyǵa erte habarlaý stantsiialary, sirenalar, skrining jáne tsifrlyq reestr de kiredi. Tipti barlyq qarajatty turǵyn úilerdi kúsheitýge baǵyttaǵan kúnniń ózinde, qazirgi smetamen júzge jýyq úige ǵana jeter edi. Al osal dep tanylǵan úiler sany eki myńnan asady", – deidi Seitnurova.
Onyń pikirinshe, tiimdi tetikterdiń biri – qala kepildigimen qaitarymdy qarjylandyrý júiesin engizý. Mundai jaǵdaida ákimdik merdigerdiń jumysyn bastapqyda tolyq tóleidi, al úi ieleri qarajatty 10–15 jyl ishinde bólip qaitarady. Tólem jasaýǵa jaǵdaiy kelmeitin turǵyndarǵa ataýly qoldaý kórsetilýi qajet.
Bul model alǵashqy kezeńde biýdjetten qomaqty qarjy bólýdi talap etedi. Alaida uzaq merzimde ol turǵyndardy kóshirip, jańa úi salýdan áldeqaida arzan bolýy múmkin.
Qazirgi jospar máseleni neshe jylda sheshedi?
Almatynyń seismikalyq tózimdiligin arttyrý jospary boiynsha 2035 jylǵa deiin 51 turǵyn úi nyǵaitylyp, kommýnaldyq menshiktegi 82 nysan tekserilýi kerek. Sarapshy 51 úidiń buǵan deiingi aýdittiń ekinshi kezeńinde seismikalyq turǵydan osal dep tanylǵan úiler sanymen dál sáikes keletinine nazar aýdardy.
"Eger josparǵa sol úiler ǵana ense, on jyldyq baǵdarlama tek ekinshi aýdittiń nátijesin qamtidy. Al alǵashqy kezeńde anyqtalǵan 2,5 myńnan astam kópqabatty úidiń taǵdyry ashyq kúiinde qalady", – deidi ol.
Almatynyń 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan damý josparynda keminde 200 kóppáterli úidi, 400-ge jýyq áleýmettik jáne 150 tirshilikti qamtamasyz etý nysanyn kúsheitý kózdelgen. Bul jylyna orta eseppen 40 turǵyn úi degen sóz. Diliara Seitnýrovanyń esebinshe, osyndai qarqyn saqtalsa, alǵashqy aýditte anyqtalǵan úilerdi qamtýǵa 60 jyldan astam ýaqyt ketedi.
Sonymen qatar 2030 jylǵa deiin Almatyda 567 úidi renovatsiialaý josparlanǵan. Biyl 95 apatty ǵimaratty súrý kózdelip otyr. Alaida súrý men nyǵaitýdyń qazirgi qarqynyn qosqannyń ózinde, másele josparlanǵan merzimde tolyq sheshilmeidi.
Skrining naqty sheshimmen aiaqtalýy kerek
Sarapshy seismoqaýipsizdik júiesinde ózgertý qajet úsh baǵytty atady.
Birinshiden, ǵimaratty tekserý seismopasport berýmen ǵana shektelmeýi qajet. Ár úi boiynsha naqty qorytyndy, jumys smetasy jáne merzimi belgilenip, ony kúsheitý, súrý nemese baqylaýda qaldyrý jóninde sheshim qabyldanýy tiis.
Ekinshiden, seismopasport ashyq aqparatqa ainalyp, jyljymaityn múlik satý kezinde mindetti túrde usynylýy kerek. Qazir satyp alýshy úidiń eseptik júktemege tótep bere alatynyn bilmei turyp, baspanaǵa qomaqty aqsha tóleidi. Eger ǵimarattyń seismikalyq jaǵdaiy onyń naryqtyq baǵasyna áser etse, menshik ieleriniń qaýipsizdikke qarjy salýǵa yntasy artady.
Úshinshiden, qoldanystaǵy turǵyn úilerdi seismikalyq nyǵaitýǵa arnalǵan jeke normativ pen smetalyq baza qajet. Qazir ár ǵimarattyń jobasy jeke esepteletindikten, eski úidi kúsheitýdi jobalaý jańa úi salýǵa qaraǵanda kúrdeli ári uzaqqa sozylady.
"Seismikalyq nyǵaitý kópshilikke kórine bermeitin jumys. Onyń nátijesinde jańa turǵyn úi kesheni nemese esepke arnalǵan ádemi nysan paida bolmaidy. Kúsheitilgen úi syrttai burynǵy qalpynda qalady. Biraq eń mańyzdy nátije bar: ǵimarat qulamaidy, turǵyndar óz úiinde qaýipsiz ómir súredi. Toǵyz baldyq aimaqta ornalasqan qala úshin osynyń ózi seismikalyq kúsheitýdi basym baǵyt dep tanýǵa jetkilikti", – dep qorytyndylady Diliara Seitnurova.
