الماتىداعى سەيسموقاۋٸپسٸزدٸك: ٷيلەردٸڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا كٸم قارجى بٶلۋٸ كەرەك?

الماتىدا الداعى بەس جىلدا 200 مىڭعا جۋىق عيمارات سەيسميكالىق تەكسەرۋدەن ٶتەدٸ. ەر نىسانعا سەيسموپاسپورت بەرٸلٸپ, مەلٸمەتتەر بٸرىڭعاي تسيفرلىق بازاعا ەنگٸزٸلەدٸ. بٸراق تەكسەرۋ كەزٸندە قاۋٸپتٸ دەپ تانىلعان ٷيلەردٸڭ جاعدايى نە بولماق? ولار نىعايتىلا ما, ەلدە سٷرٸلە مە? بۇل جۇمىستاردى كٸم قارجىلاندىرادى? وسى سۇراقتارعا قۇرىلىس سالاسىنىڭ ساراپشىسى, Qazaq Expert Club مٷشەسٸ ديليارا سەيتنۇروۆا جاۋاپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.

الماتىدا قانشا ٷي سەيسميكالىق تۇرعىدان وسال?

ساراپشى بۇعان دەيٸن جٷرگٸزٸلگەن سەيسميكالىق اۋديتتەردٸڭ نەتيجەسٸنە نازار اۋداردى. ونىڭ مەلٸمەتٸنشە, 2017–2018 جىلدارداعى العاشقى كەزەڭدە 10 525 عيمارات تەكسەرٸلگەن. سونىڭ 8 176-سى – كٶپپەتەرلٸ تۇرعىن ٷي.

"قالالىق سەۋلەت جەنە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنىڭ دەرەگٸنە سەيكەس, سول كەزدە 3 101 نىسان سەيسميكالىق تۇرعىدان وسال دەپ تانىلدى. ولاردىڭ اراسىندا 2 538 كٶپقاباتتى ٷي مەن 743 قوعامدىق عيمارات بار. ال 2023–2024 جىلدارداعى ەكٸنشٸ كەزەڭدە تاعى 10 916 نىسان تەكسەرٸلٸپ, 51 تۇرعىن ٷي تالاپقا ساي ەمەس دەپ تانىلدى. بۇل عيماراتتاردىڭ جاسى مەن كونسترۋكتسيياسى ەرتٷرلٸ بولعاندىقتان, بەرٸنە بٸردەي شەشٸم قولدانۋ مٷمكٸن ەمەس", – دەيدٸ ديليارا سەيتنۇروۆا.

الماتىنىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸ 10 بالدىق, سولتٷستٸك اۋماعى 9 بالدىق سەيسميكالىق ايماقتا ورنالاسقان. قالاداعى تۇرعىن ٷيلەردٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ بۇرىنعى قۇرىلىس تالاپتارى بويىنشا سالىنعان. كەيٸن بۇل نورمالار بٸرنەشە رەت ٶزگەرتٸلدٸ. مەسەلەن, بيٸك عيماراتتاردا كٸرپٸش تولتىرمالاردى قولدانۋعا 2010 جىلى عانا تىيىم سالىنعان.

قانداي ٷيلەردٸ نىعايتۋعا بولادى?

سەيسميكالىق كٷشەيتۋ كەزٸندە عيماراتتىڭ قابىرعالارى, جابىندارى, ولاردى بايلانىستىراتىن توراپتارى, ٸرگەتاسى مەن نەگٸزٸ نىعايتىلادى. قاجەتتٸ جۇمىستاردىڭ كٶلەمٸ اسپاپتىق تەكسەرۋ مەن ينجەنەرلٸك ەسەپتەۋلەردەن كەيٸن انىقتالادى.

"نىعايتۋ تەسٸلٸ كونسترۋكتسيياسى جالپى جاقسى ساقتالعانىمەن, انتيسەيسميكالىق ەلەمەنتتەرٸ قاراستىرىلماعان 1950–1960 جىلدارى سالىنعان كٸرپٸش جەنە تاس ٷيلەرگە تيٸمدٸ. مۇنداي جاعدايدا ناقتى كەمشٸلٸك جويىلىپ, عيماراتتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزٸمٸن ونداعان جىلعا ۇزارتۋعا بولادى", – دەيدٸ ساراپشى.

الايدا كەز كەلگەن ٷيدٸ نىعايتۋ مٷمكٸن ەمەس. ەگەر عيماراتتىڭ تابانى دەفورماتسييالانىپ, ٸرگەتاسى ەلسٸز نەمەسە سۋعا قانىققان توپىراققا شٶكسە, نەگٸزگٸ كونسترۋكتسييالارىنىڭ پايدالانۋ مەرزٸمٸ اياقتالسا نەمەسە تۇرعىندار كٶتەرگٸش قابىرعالارعا زاڭسىز ٶزگەرٸستەر ەنگٸزسە, ونى كٷشەيتۋ تيٸمسٸز بولۋى ىقتيمال.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ٷيلەرگە جۇمسالاتىن قاراجات جاڭا عيمارات سالۋ قۇنىنا جۋىقتاۋى مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە اتقارىلعان جۇمىستىڭ قاۋٸپسٸزدٸككە كەپٸلدٸك بەرەتٸنٸ انىق ەمەس. سوندىقتان ولاردى سٷرۋ ورىندى.

بٸر ٷيدٸ نىعايتۋ قانشا تۇرادى?

2019 جىلى قازقسعزي ماماندارى ەكٸ كٸرەبەرٸستٸ بەس قاباتتى ٷيدٸ كەشەندٸ نىعايتۋعا شامامەن 80–90 ملن تەڭگە قاجەت دەپ ەسەپتەگەن. قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن جۇمىس قۇنىنىڭ ٶسۋٸن ەسكەرسەك, بٷگٸندە مۇنداي جوبا 130–180 ملن تەڭگەگە تٷسۋٸ مٷمكٸن.

"اۋماعى شامامەن ەكٸ مىڭ شارشى مەتر بولاتىن ٷي ٷشٸن بۇل ەر شارشى مەترگە 65–90 مىڭ تەڭگەدەن كەلەدٸ. دەگەنمەن ناقتى سوما عيمارات تولىق تەكسەرٸلٸپ, جوبا ەزٸرلەنگەننەن كەيٸن عانا بەلگٸلٸ بولادى", – دەپ تٷسٸندٸردٸ ديليارا سەيتنۇروۆا.

قازاقستاندا قازٸر 4,2 مىڭعا جۋىق ەسكٸ جەنە اپاتتى كٶپپەتەرلٸ ٷي بار. ولاردىڭ تۇرعىندارىن جاڭا باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋگە شامامەن 3,2 ترلن تەڭگە قاجەت. ورتاشا ەسەپپەن بٸر ٷيگە 760 ملن تەڭگەدەن كەلەدٸ.

بٸراق بۇل سومانى بٸر بەس قاباتتى ٷيدٸ نىعايتۋعا قاجەت قاراجاتپەن تٸكەلەي سالىستىرۋعا بولمايدى. جالپىۇلتتىق ەسەپكە اۋماعى ەرتٷرلٸ ٷيلەر مەن تۇرعىنداردى كٶشٸرۋ شىعىنى كٸرسە, نىعايتۋ قۇنى ەر عيماراتتىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا قاراي بەلگٸلەنەدٸ. دەگەنمەن بۇل ساندار كەي جاعدايدا ٷيدٸ سٷرۋدەن بۇرىن ونى كٷشەيتۋ مٷمكٸندٸگٸن ەسەپتەۋدٸڭ ماڭىزدى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.

"2026 جىلدىڭ تامىزىندا الماتىداعى جاڭا ٷيلەردٸڭ ورتاشا باعاسى بٸر شارشى مەترٸنە 739 762 تەڭگە بولدى. نارىقتاعى باعا قۇرىلىس قۇنىنا نەمەسە بيۋدجەت شىعىنىنا تەڭ ەمەس. الايدا بۇل قالادا سٷرٸلگەن باسپانانىڭ ورنىن تولتىرۋ قانشالىقتى قىمباتقا تٷسەتٸنٸن اڭعارتادى", – دەيدٸ ساراپشى.

نەلٸكتەن ينۆەستورلارعا ٷيدٸ سٷرۋ تيٸمدٸ?

ديليارا سەيتنۇروۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, ٷيلەردٸ نىعايتۋدىڭ كەڭ تارالماۋىنا تەحنيكالىق جاعدايدان بٶلەك, قالىپتاسقان بيزنەس-مودەل دە ەسەر ەتەدٸ.

رەنوۆاتسييا كەزٸندە ەكٸمدٸك اۋماقتى بەلگٸلەپ, قاجەتتٸ ينجەنەرلٸك ينفراقۇرىلىمدى دايىندايدى. ينۆەستور مەنشٸك يەلەرٸمەن كەلٸسٸپ, ەسكٸ ٷيدٸ سٷرەدٸ دە, ورنىنا كٶلەمٸ ٷلكەن جاڭا تۇرعىن ٷي سالادى. بۇرىنعى تۇرعىندارعا پەتەر بەرٸلگەننەن كەيٸن قالعان باسپانالار ساتىلىپ, ينۆەستوردىڭ شىعىنى ٶتەلەدٸ.

"ال سەيسميكالىق كٷشەيتۋ كەزٸندە ساتۋعا بولاتىن جاڭا شارشى مەتر پايدا بولمايدى. دەمەك, جەكە ينۆەستوردىڭ جۇمساعان قاراجاتىن قايتارۋ مٷمكٸندٸگٸ جوق. نەگٸزگٸ سالماق بيۋدجەتكە تٷسەدٸ. بٸراق وندا سەيسموۋسيلەنيە مەكتەپ, اۋرۋحانا جەنە باسقا دا ەلەۋمەتتٸك جوبالارمەن بەسەكەگە تٷسٸپ, كٶبٸنە كەيٸنگە شەگەرٸلەدٸ", – دەيدٸ ول.

قارجىنى كٸم تٶلەۋگە تيٸس?

ساراپشى سەيسميكالىق كٷشەيتۋدٸ قارجىلاندىرۋدىڭ ٷش ىقتيمال كٶزٸن اتادى: جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت, كٷردەلٸ جٶندەۋگە جينالعان قاراجات جەنە پەتەر يەلەرٸنٸڭ اقشاسى.

الايدا كٶپ ٷيدٸڭ كٷردەلٸ جٶندەۋگە جيناعان قاراجاتى شاتىردى جاڭارتۋعا نەمەسە ليفتٸنٸ اۋىستىرۋعا دا جەتكٸلٸكسٸز. ەگەر 130–180 ملن تەڭگەنٸڭ شىعىنى 40 پەتەرگە بٶلٸنسە, ەر وتباسى ٷش ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى تٶلەۋگە تيٸس بولادى. مۇنداي سومانى تۇرعىنداردىڭ بٸردەن جيناۋى قيىن.

"الماتىنىڭ 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان سەيسموقاۋٸپسٸزدٸك بيۋدجەتٸ 14 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى. بۇل قارجىعا ەرتە حابارلاۋ ستانتسييالارى, سيرەنالار, سكرينينگ جەنە تسيفرلىق رەەستر دە كٸرەدٸ. تٸپتٸ بارلىق قاراجاتتى تۇرعىن ٷيلەردٸ كٷشەيتۋگە باعىتتاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, قازٸرگٸ سمەتامەن جٷزگە جۋىق ٷيگە عانا جەتەر ەدٸ. ال وسال دەپ تانىلعان ٷيلەر سانى ەكٸ مىڭنان اسادى", – دەيدٸ سەيتنۇروۆا.

ونىڭ پٸكٸرٸنشە, تيٸمدٸ تەتٸكتەردٸڭ بٸرٸ – قالا كەپٸلدٸگٸمەن قايتارىمدى قارجىلاندىرۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋ. مۇنداي جاعدايدا ەكٸمدٸك مەردٸگەردٸڭ جۇمىسىن باستاپقىدا تولىق تٶلەيدٸ, ال ٷي يەلەرٸ قاراجاتتى 10–15 جىل ٸشٸندە بٶلٸپ قايتارادى. تٶلەم جاساۋعا جاعدايى كەلمەيتٸن تۇرعىندارعا اتاۋلى قولداۋ كٶرسەتٸلۋٸ قاجەت.

بۇل مودەل العاشقى كەزەڭدە بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى بٶلۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. الايدا ۇزاق مەرزٸمدە ول تۇرعىنداردى كٶشٸرٸپ, جاڭا ٷي سالۋدان ەلدەقايدا ارزان بولۋى مٷمكٸن.

قازٸرگٸ جوسپار مەسەلەنٸ نەشە جىلدا شەشەدٸ?

الماتىنىڭ سەيسميكالىق تٶزٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جوسپارى بويىنشا 2035 جىلعا دەيٸن 51 تۇرعىن ٷي نىعايتىلىپ, كوممۋنالدىق مەنشٸكتەگٸ 82 نىسان تەكسەرٸلۋٸ كەرەك. ساراپشى 51 ٷيدٸڭ بۇعان دەيٸنگٸ اۋديتتٸڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸندە سەيسميكالىق تۇرعىدان وسال دەپ تانىلعان ٷيلەر سانىمەن دەل سەيكەس كەلەتٸنٸنە نازار اۋداردى.

"ەگەر جوسپارعا سول ٷيلەر عانا ەنسە, ون جىلدىق باعدارلاما تەك ەكٸنشٸ اۋديتتٸڭ نەتيجەسٸن قامتيدى. ال العاشقى كەزەڭدە انىقتالعان 2,5 مىڭنان استام كٶپقاباتتى ٷيدٸڭ تاعدىرى اشىق كٷيٸندە قالادى", – دەيدٸ ول.

الماتىنىڭ 2026–2030 جىلدارعا ارنالعان دامۋ جوسپارىندا كەمٸندە 200 كٶپپەتەرلٸ ٷيدٸ, 400-گە جۋىق ەلەۋمەتتٸك جەنە 150 تٸرشٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ نىسانىن كٷشەيتۋ كٶزدەلگەن. بۇل جىلىنا ورتا ەسەپپەن 40 تۇرعىن ٷي دەگەن سٶز. ديليارا سەيتنۋروۆانىڭ ەسەبٸنشە, وسىنداي قارقىن ساقتالسا, العاشقى اۋديتتە انىقتالعان ٷيلەردٸ قامتۋعا 60 جىلدان استام ۋاقىت كەتەدٸ.

سونىمەن قاتار 2030 جىلعا دەيٸن الماتىدا 567 ٷيدٸ رەنوۆاتسييالاۋ جوسپارلانعان. بيىل 95 اپاتتى عيماراتتى سٷرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. الايدا سٷرۋ مەن نىعايتۋدىڭ قازٸرگٸ قارقىنىن قوسقاننىڭ ٶزٸندە, مەسەلە جوسپارلانعان مەرزٸمدە تولىق شەشٸلمەيدٸ.

سكرينينگ ناقتى شەشٸممەن اياقتالۋى كەرەك

ساراپشى سەيسموقاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸندە ٶزگەرتۋ قاجەت ٷش باعىتتى اتادى.

بٸرٸنشٸدەن, عيماراتتى تەكسەرۋ سەيسموپاسپورت بەرۋمەن عانا شەكتەلمەۋٸ قاجەت. ەر ٷي بويىنشا ناقتى قورىتىندى, جۇمىس سمەتاسى جەنە مەرزٸمٸ بەلگٸلەنٸپ, ونى كٷشەيتۋ, سٷرۋ نەمەسە باقىلاۋدا قالدىرۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدانۋى تيٸس.

ەكٸنشٸدەن, سەيسموپاسپورت اشىق اقپاراتقا اينالىپ, جىلجىمايتىن مٷلٸك ساتۋ كەزٸندە مٸندەتتٸ تٷردە ۇسىنىلۋى كەرەك. قازٸر ساتىپ الۋشى ٷيدٸڭ ەسەپتٸك جٷكتەمەگە تٶتەپ بەرە الاتىنىن بٸلمەي تۇرىپ, باسپاناعا قوماقتى اقشا تٶلەيدٸ. ەگەر عيماراتتىڭ سەيسميكالىق جاعدايى ونىڭ نارىقتىق باعاسىنا ەسەر ەتسە, مەنشٸك يەلەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸككە قارجى سالۋعا ىنتاسى ارتادى.

ٷشٸنشٸدەن, قولدانىستاعى تۇرعىن ٷيلەردٸ سەيسميكالىق نىعايتۋعا ارنالعان جەكە نورماتيۆ پەن سمەتالىق بازا قاجەت. قازٸر ەر عيماراتتىڭ جوباسى جەكە ەسەپتەلەتٸندٸكتەن, ەسكٸ ٷيدٸ كٷشەيتۋدٸ جوبالاۋ جاڭا ٷي سالۋعا قاراعاندا كٷردەلٸ ەرٸ ۇزاققا سوزىلادى.

"سەيسميكالىق نىعايتۋ كٶپشٸلٸككە كٶرٸنە بەرمەيتٸن جۇمىس. ونىڭ نەتيجەسٸندە جاڭا تۇرعىن ٷي كەشەنٸ نەمەسە ەسەپكە ارنالعان ەدەمٸ نىسان پايدا بولمايدى. كٷشەيتٸلگەن ٷي سىرتتاي بۇرىنعى قالپىندا قالادى. بٸراق ەڭ ماڭىزدى نەتيجە بار: عيمارات قۇلامايدى, تۇرعىندار ٶز ٷيٸندە قاۋٸپسٸز ٶمٸر سٷرەدٸ. توعىز بالدىق ايماقتا ورنالاسقان قالا ٷشٸن وسىنىڭ ٶزٸ سەيسميكالىق كٷشەيتۋدٸ باسىم باعىت دەپ تانۋعا جەتكٸلٸكتٸ", – دەپ قورىتىندىلادى ديليارا سەيتنۇروۆا.