Tálipterdiń resmi ókili Sýhail Shahin aýǵan jerin tutastai qolǵa qaratqasyn soǵystan qaljyraǵan elge Qytaidyń qol ushyn sozaryna senimdi.
“Beijińmen ústel basyna otyryp, kelissóz júrgizýge ázirmiz”, – dedi ol.
Aitýynsha, Taliban ókilderi Qytaiǵa jii-jii saparlaidy, Beijiń biligimen syilastyq bailanys ornatqan,
“Qytai? Olardyń bizge jaýlyǵy joq. Eger Aýǵanstandy qalpyna keltirýge atsalysqysy kelse, álbette, qushaq jaia qarsy alamyz”, – deidi ol.
Budan bólek “Talibannyń” aýǵan jerine qarjy quiýǵa qulyqty Qytai investorlary men qytailyq jumysshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz eterine kepildik berdi.
Tálipter Qytaidyń Shyńjań aimaǵynan Aýǵanstanǵa bas saýǵalap kelgen uiǵyrlardy uzaq aialdatpai, elden kóshirýdi kózdep otyr.
“Aýǵan jerin panalap otyrǵan uiǵyr separatisteriniń osy elde turaqtap qalýyna, Aýǵanstan aýmaǵynda otyryp Qytaiǵa qarsy astyrtyn kúrestiń joba-jospary men is-qimylyn ázirleýine jol bermeimiz.
Aýǵan jerin osy maqsatta paidalanǵysy keletin túrli-túrli uiymdasqan toptar joljúgin jinastyryp, qazirden bastap qamdana bersin, AQSh-pen aradaǵy ýaǵda kezinde de osy máseleni shegelep aitqanbyz”, – dedi Shahin.
…
Sonymen qatar tálipterdiń “Ál-Kaida” qozǵalysyn Aýǵanstan aýmaǵynan birjolata tyqsyryp shyǵýdy josparlap otyrǵanyn jetkizdi.
“Bir jyldary bularǵa keńshilik jasap, elde qalýǵa erik bergen edik. Sebebi, bizden basqa barar jer, basar taýy bolmady.
Qazir bul uiymnyń qatary seldirep qalǵan, bizge tótep berer zaýqy da, qaýqary da joq, qadiri de qalmai barady. Budan bylai “Ál-Kaida” aýǵan jerinde alshań basyp júre almaidy. Olardyń dáýiri bitti”, – deidi tálipterdiń ókili.
…
Sońǵy ailarda “Taliban” qozǵalysy aýǵannyń aýdan-aýyldaryn arty-artynan qolastyna qaratyp, pozitsiiasyn nyqtai túsýde.
Sońǵy málimetke sái, AQSh áskeriniń 90 paiyzy Aýǵanstannan ketip tynǵan. Tálipter eldegi 400-den asa aýdannyń 200-ge jýyǵyn óz baqylaýyna alǵan.
South China Morning Post Qytaidyń aýǵan jerine suqtanýy tegin emes paiymdaidy.
Beijiń sarapshylary aýǵannyń qazirgi biligi ári ketse 6 aidan keiin qulaidy degen joramal jasapty. AQSh-tyń sońǵy jaýyngeri aýǵan territoriiasyn tastap ketkennen keiin qorǵansyzdyń kúiin keshedi.
Basylymnyń jazǵanyndai, Aýǵanstan aýmaǵynda kómir, mys, altyn, temir, litii, myrysh jáne kobalttyń 1 trln AQSh dollaryna teń qomaqty qory bar.
Sodan bolsa kerek, tálipterdiń Qytai biligin qolpashtap, Qytai kapitalyn elge shaqyrýy Beijińge unap otyr.
Qytai kásipkerleri qazirdiń ózinde Aýǵanstandy “otarlaýdy” bastap ketken. Budan buryn Dalanews.kz qytailyq kompaniialardyń aýǵannyń Logar aimaǵynda mys óndirýge ruqsat alǵanyn habarlaǵan.
…
Al britandyq Daily Mail: “Aýǵan jerine aidahar kirdi! Tálipter Amerikamen jylap kórisedi”, – dep tujyrymdaǵan eken. Ázir Beijiń úshin aimaqty basybútin qolyna qaratatyn ońtaily sát. Saiasi hám ekonomikalyq ekspantsiiasyn arttyra túsip, qazirgi qarqyndy joǵaltpasa ýaqyt oza Aýǵanstandy jalǵyz ózi bilep-tósteitin bolady.
“Si Tszinpin úshin Aýǵanstan tegin kelgen tartý. Soǵystan qaljyraǵan aýǵan jurty Qytaidyń kez-kelgen usynysyn qabyldaidy. Beijiń osy arqyly Iranǵa, Taiaý Shyǵysqa ótedi, onyń arjaǵynda Qara qurlyqtyń tóbesi kórinip tur”, – deidi britan basylymy.
Atalǵan elderdiń naryǵyna kirý úshin Qytai ulanǵaiyr territoriiany basyp ótip, altyn ýaqytyn sarp etetin.
Daily Mail-dyń jazǵanyndai Beijiń Sovet úkimeti men Amerikanyń qateliginen sabaq alǵan. Si Tszinpin úshin aýǵan qoǵamyn ózgertý, ony durys jolǵa baǵyttaý basty murat emes.
Ekinshiden, ilgeridegi eki memlekettei kúsh qoldanǵandy qup kórmeidi, aýǵan jerindegi túrli toptar men klandardy jumsaq kúshtiń kómegimen baǵyndyrmaq.
“Si Tszinpinniń Aýǵanstanǵa qatysty kúni buryn ázirlep qoiǵan jospary bar. Bir kezdegi Keńes úkimetiniń saiasatyna salyp, Taiaý Shyǵystaǵy qara altynnyń qomaqty qoryna zorlyqpen qol jetkizýdi kózdemeidi.
Qytaidyń qolyndaǵy qarýy - investitsiiasy. Álbette, áskeri álýeti de asyp-tasyp turǵany jasyryn emes. Alaida aqshanyń qudiretine kóbirek arqa súieidi.
Bizdiń qolymyzda Beijińniń Aýǵanstanǵa 62 mlrd investitsiia quiatyny týraly málimet bar. Eger bul ras bolsa, aýǵan halqy tuzaqqa tústi dei berińiz…”, – dep túiindegen eken Daily Mail.
Avtordyń aitýynsha Aýǵanstan ekonomikasyna baǵyttalatyn kól-kósir qarajattyń suraýy bar. Britan basylymy Qytaidyń kedei elderge beretin kólemdi krediti olardy otarlaýdyń jańa úlgisi dep sanaidy.
Kreditti mezgilinde qaitarmaǵan elder onyń óteýi retinde ata-babadan muraǵa qalǵan jerdi, qazba-bailyq kenishterin Qytaidyń menshigine berýge májbúr.
Beijińniń biznes-jospary kedei elderge kelgende múltiksiz jumys isteidi.
“Bul gangsterler men uiymdasqan qylmystyq toptardyń súiikti ádisi. Adamdy “qaryzǵa batyrady” artynan álgimen bilgenin isteidi.
Qytai tálipterdiń Shyńjańdaǵy 12 mln musylman baýyrlarynyń “genotsidine” kóz juma qaraidy dep senedi. Osy arqyly tálipter men uiǵyrlardyń aýyz jalasyp, Beijińge qarsy kúresýi múmkin degen stsenariidiń aldyn-alǵan jaǵdaiy bar.
Tálipter de Qytaidyń emeýrinin tez túsine qoiǵan syńaily. Uiǵyrlarǵa qatysty ritorikasy kúrt ózgerdi.
Shyny kerek, Taiaý Shyǵystaǵy islam elderiniń de uiǵyr dese emeshegi úzilip turǵany shamaly. Munaiǵa bógip jatqan Arab elderi musylman baýyrlaryna arasha túsýdiń ornyna, Beijińmen aradaǵy biznes jobalaryna kóbirek alańdaidy”, – deidi Daily Mail.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
