تەلٸپتەردٸڭ رەسمي ٶكٸلٸ سۋحايل شاحين اۋعان جەرٸن تۇتاستاي قولعا قاراتقاسىن سوعىستان قالجىراعان ەلگە قىتايدىڭ قول ۇشىن سوزارىنا سەنٸمدٸ.
“بەيجٸڭمەن ٷستەل باسىنا وتىرىپ, كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋگە ەزٸرمٸز”, – دەدٸ ول.
ايتۋىنشا, تاليبان ٶكٸلدەرٸ قىتايعا جيٸ-جيٸ ساپارلايدى, بەيجٸڭ بيلٸگٸمەن سىيلاستىق بايلانىس ورناتقان,
“قىتاي? ولاردىڭ بٸزگە جاۋلىعى جوق. ەگەر اۋعانستاندى قالپىنا كەلتٸرۋگە اتسالىسقىسى كەلسە, ەلبەتتە, قۇشاق جايا قارسى الامىز”, – دەيدٸ ول.
بۇدان بٶلەك “تاليباننىڭ” اۋعان جەرٸنە قارجى قۇيۋعا قۇلىقتى قىتاي ينۆەستورلارى مەن قىتايلىق جۇمىسشىلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەرٸنە كەپٸلدٸك بەردٸ.
تەلٸپتەر قىتايدىڭ شىڭجاڭ ايماعىنان اۋعانستانعا باس ساۋعالاپ كەلگەن ۇيعىرلاردى ۇزاق ايالداتپاي, ەلدەن كٶشٸرۋدٸ كٶزدەپ وتىر.
“اۋعان جەرٸن پانالاپ وتىرعان ۇيعىر سەپاراتيستەرٸنٸڭ وسى ەلدە تۇراقتاپ قالۋىنا, اۋعانستان اۋماعىندا وتىرىپ قىتايعا قارسى استىرتىن كٷرەستٸڭ جوبا-جوسپارى مەن ٸس-قيمىلىن ەزٸرلەۋٸنە جول بەرمەيمٸز.
اۋعان جەرٸن وسى ماقساتتا پايدالانعىسى كەلەتٸن تٷرلٸ-تٷرلٸ ۇيىمداسقان توپتار جولجٷگٸن جيناستىرىپ, قازٸردەن باستاپ قامدانا بەرسٸن, اقش-پەن اراداعى ۋاعدا كەزٸندە دە وسى مەسەلەنٸ شەگەلەپ ايتقانبىز”, – دەدٸ شاحين.
…
سونىمەن قاتار تەلٸپتەردٸڭ “ەل-كايدا” قوزعالىسىن اۋعانستان اۋماعىنان بٸرجولاتا تىقسىرىپ شىعۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكٸزدٸ.
“بٸر جىلدارى بۇلارعا كەڭشٸلٸك جاساپ, ەلدە قالۋعا ەرٸك بەرگەن ەدٸك. سەبەبٸ, بٸزدەن باسقا بارار جەر, باسار تاۋى بولمادى.
قازٸر بۇل ۇيىمنىڭ قاتارى سەلدٸرەپ قالعان, بٸزگە تٶتەپ بەرەر زاۋقى دا, قاۋقارى دا جوق, قادٸرٸ دە قالماي بارادى. بۇدان بىلاي “ەل-كايدا” اۋعان جەرٸندە الشاڭ باسىپ جٷرە المايدى. ولاردىڭ دەۋٸرٸ بٸتتٸ”, – دەيدٸ تەلٸپتەردٸڭ ٶكٸلٸ.
…
سوڭعى ايلاردا “تاليبان” قوزعالىسى اۋعاننىڭ اۋدان-اۋىلدارىن ارتى-ارتىنان قولاستىنا قاراتىپ, پوزيتسيياسىن نىقتاي تٷسۋدە.
سوڭعى مەلٸمەتكە سەي, اقش ەسكەرٸنٸڭ 90 پايىزى اۋعانستاننان كەتٸپ تىنعان. تەلٸپتەر ەلدەگٸ 400-دەن اسا اۋداننىڭ 200-گە جۋىعىن ٶز باقىلاۋىنا العان.
South China Morning Post قىتايدىڭ اۋعان جەرٸنە سۇقتانۋى تەگٸن ەمەس پايىمدايدى.
بەيجٸڭ ساراپشىلارى اۋعاننىڭ قازٸرگٸ بيلٸگٸ ەرٸ كەتسە 6 ايدان كەيٸن قۇلايدى دەگەن جورامال جاساپتى. اقش-تىڭ سوڭعى جاۋىنگەرٸ اۋعان تەرريتوريياسىن تاستاپ كەتكەننەن كەيٸن قورعانسىزدىڭ كٷيٸن كەشەدٸ.
باسىلىمنىڭ جازعانىنداي, اۋعانستان اۋماعىندا كٶمٸر, مىس, التىن, تەمٸر, ليتيي, مىرىش جەنە كوبالتتىڭ 1 ترلن اقش دوللارىنا تەڭ قوماقتى قورى بار.
سودان بولسا كەرەك, تەلٸپتەردٸڭ قىتاي بيلٸگٸن قولپاشتاپ, قىتاي كاپيتالىن ەلگە شاقىرۋى بەيجٸڭگە ۇناپ وتىر.
قىتاي كەسٸپكەرلەرٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە اۋعانستاندى “وتارلاۋدى” باستاپ كەتكەن. بۇدان بۇرىن Dalanews.kz قىتايلىق كومپانييالاردىڭ اۋعاننىڭ لوگار ايماعىندا مىس ٶندٸرۋگە رۇقسات العانىن حابارلاعان.
…
ال بريتاندىق Daily Mail: “اۋعان جەرٸنە ايداھار كٸردٸ! تەلٸپتەر امەريكامەن جىلاپ كٶرٸسەدٸ”, – دەپ تۇجىرىمداعان ەكەن. ەزٸر بەيجٸڭ ٷشٸن ايماقتى باسىبٷتٸن قولىنا قاراتاتىن وڭتايلى سەت. ساياسي ھەم ەكونوميكالىق ەكسپانتسيياسىن ارتتىرا تٷسٸپ, قازٸرگٸ قارقىندى جوعالتپاسا ۋاقىت وزا اۋعانستاندى جالعىز ٶزٸ بيلەپ-تٶستەيتٸن بولادى.
“سي تسزينپين ٷشٸن اۋعانستان تەگٸن كەلگەن تارتۋ. سوعىستان قالجىراعان اۋعان جۇرتى قىتايدىڭ كەز-كەلگەن ۇسىنىسىن قابىلدايدى. بەيجٸڭ وسى ارقىلى يرانعا, تاياۋ شىعىسقا ٶتەدٸ, ونىڭ ارجاعىندا قارا قۇرلىقتىڭ تٶبەسٸ كٶرٸنٸپ تۇر”, – دەيدٸ بريتان باسىلىمى.
اتالعان ەلدەردٸڭ نارىعىنا كٸرۋ ٷشٸن قىتاي ۇلانعايىر تەرريتورييانى باسىپ ٶتٸپ, التىن ۋاقىتىن سارپ ەتەتٸن.
Daily Mail-دىڭ جازعانىنداي بەيجٸڭ سوۆەت ٷكٸمەتٸ مەن امەريكانىڭ قاتەلٸگٸنەن ساباق العان. سي تسزينپين ٷشٸن اۋعان قوعامىن ٶزگەرتۋ, ونى دۇرىس جولعا باعىتتاۋ باستى مۇرات ەمەس.
ەكٸنشٸدەن, ٸلگەرٸدەگٸ ەكٸ مەملەكەتتەي كٷش قولدانعاندى قۇپ كٶرمەيدٸ, اۋعان جەرٸندەگٸ تٷرلٸ توپتار مەن كلانداردى جۇمساق كٷشتٸڭ كٶمەگٸمەن باعىندىرماق.
“سي تسزينپيننٸڭ اۋعانستانعا قاتىستى كٷنٸ بۇرىن ەزٸرلەپ قويعان جوسپارى بار. بٸر كەزدەگٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ ساياساتىنا سالىپ, تاياۋ شىعىستاعى قارا التىننىڭ قوماقتى قورىنا زورلىقپەن قول جەتكٸزۋدٸ كٶزدەمەيدٸ.
قىتايدىڭ قولىنداعى قارۋى - ينۆەستيتسيياسى. ەلبەتتە, ەسكەري ەلۋەتٸ دە اسىپ-تاسىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. الايدا اقشانىڭ قۇدٸرەتٸنە كٶبٸرەك ارقا سٷيەيدٸ.
بٸزدٸڭ قولىمىزدا بەيجٸڭنٸڭ اۋعانستانعا 62 ملرد ينۆەستيتسييا قۇياتىنى تۋرالى مەلٸمەت بار. ەگەر بۇل راس بولسا, اۋعان حالقى تۇزاققا تٷستٸ دەي بەرٸڭٸز…”, – دەپ تٷيٸندەگەن ەكەن Daily Mail.
اۆتوردىڭ ايتۋىنشا اۋعانستان ەكونوميكاسىنا باعىتتالاتىن كٶل-كٶسٸر قاراجاتتىڭ سۇراۋى بار. بريتان باسىلىمى قىتايدىڭ كەدەي ەلدەرگە بەرەتٸن كٶلەمدٸ كرەديتٸ ولاردى وتارلاۋدىڭ جاڭا ٷلگٸسٸ دەپ سانايدى.
كرەديتتٸ مەزگٸلٸندە قايتارماعان ەلدەر ونىڭ ٶتەۋٸ رەتٸندە اتا-بابادان مۇراعا قالعان جەردٸ, قازبا-بايلىق كەنٸشتەرٸن قىتايدىڭ مەنشٸگٸنە بەرۋگە مەجبٷر.
بەيجٸڭنٸڭ بيزنەس-جوسپارى كەدەي ەلدەرگە كەلگەندە مٷلتٸكسٸز جۇمىس ٸستەيدٸ.
“بۇل گانگستەرلەر مەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ سٷيٸكتٸ ەدٸسٸ. ادامدى “قارىزعا باتىرادى” ارتىنان ەلگٸمەن بٸلگەنٸن ٸستەيدٸ.
قىتاي تەلٸپتەردٸڭ شىڭجاڭداعى 12 ملن مۇسىلمان باۋىرلارىنىڭ “گەنوتسيدٸنە” كٶز جۇما قارايدى دەپ سەنەدٸ. وسى ارقىلى تەلٸپتەر مەن ۇيعىرلاردىڭ اۋىز جالاسىپ, بەيجٸڭگە قارسى كٷرەسۋٸ مٷمكٸن دەگەن ستسەنارييدٸڭ الدىن-العان جاعدايى بار.
تەلٸپتەر دە قىتايدىڭ ەمەۋرٸنٸن تەز تٷسٸنە قويعان سىڭايلى. ۇيعىرلارعا قاتىستى ريتوريكاسى كٷرت ٶزگەردٸ.
شىنى كەرەك, تاياۋ شىعىستاعى يسلام ەلدەرٸنٸڭ دە ۇيعىر دەسە ەمەشەگٸ ٷزٸلٸپ تۇرعانى شامالى. مۇنايعا بٶگٸپ جاتقان اراب ەلدەرٸ مۇسىلمان باۋىرلارىنا اراشا تٷسۋدٸڭ ورنىنا, بەيجٸڭمەن اراداعى بيزنەس جوبالارىنا كٶبٸرەك الاڭدايدى”, – دەيدٸ Daily Mail.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
