2025 jyly Qazaqstandaǵy avtokreditter portfeli 42,4%-ǵa ósip, 4 trln teńgege jetti. Bul rette avtokreditter boiynsha merzimi ótken bereshek kólemi shamamen 240 mlrd teńgeni quraidy. Osyndai jaǵdaida Ulttyq bank avtokreditterdiń jekelegen túrlerine qatysty boryshtyq júkteme koeffitsientin (BJK) qoldaný talabynan bosatý merzimin 2027 jyldyń sońyna deiin uzartty. Turǵyn úi qurylys jinaqtary júiesindegi qaryzdarǵa qatysty osyndai erekshelik 2029 jyldyń sońyna deiin uzartyldy. Bul qaryzdardyń qoljetimdiligin arttyra ma jáne merzimi ótken bereshek kólemine qalai áser etýi múmkin? Osy suraqtarǵa Qazaq Expert Club sarapshysy, qarjyger, ekonomika ǵylymdarynyń kandidaty Áigerim Iliiasova jaýap beredi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Onyń aitýynsha, boryshtyq júkteme koeffitsienti qaryz alýshynyń tabysynyń qandai bóligin kredit tólemderine jumsaitynyn kórsetedi. Qoldanystaǵy 0,5 koeffitsienti boiynsha barlyq qaryzdarǵa tólenetin ai saiynǵy tólemder adamnyń ailyq tabysynyń jartysynan aspaýy tiis. Alaida turǵyn úi jáne avtokreditterdiń keibir túrlerine bul talap qoldanylmaidy.
«Turǵyn úi qurylys jinaqtary júiesi aiasynda beriletin qaryzdar bul talaptan bosatylǵan. Osy ereksheliktiń qoldanylý merzimi taǵy úsh jylǵa uzartyldy. Sonymen qatar BJK talaby jańa avtokólikterge beriletin kreditterge, sondai-aq bastapqy jarna boiynsha belgili bir sharttar saqtalǵan jaǵdaida paidalanylǵan avtokólikterge beriletin jekelegen kreditterge qoldanylmaidy.
Paidalanylǵan avtokólikter úshin bastapqy jarna keminde 50%, al paidalanylǵanyna *úsh jyl tolmaǵan avtokólikter úshin keminde 30% bolýy tiis.* Avtokreditterdi BJK talabynan bosatý 2026 jyldyń sońyna deiin qoldanylǵan edi, endi bul merzim taǵy bir jylǵa uzartyldy», – dep túsindiredi Áigerim Iliiasova.
Sarapshynyń pikirinshe, atalǵan erekshelikterdiń merzimin uzartý jańa turǵyn úi qaryzdary men avtokreditter berý kóleminiń tómendeýine jol bermeidi. Alaida ol bul sheshimniń eki segmentke áserin ártúrli baǵalaidy.
Máselen, turǵyn úige degen suranysty halyq tabysynyń deńgeii men jyljymaityn múliktiń joǵary baǵasy shekteidi. Sonymen qatar qarjygerdiń baǵalaýynsha, ipotekalyq kreditteýdiń shamamen 70%-y Otbasy bank pen memlekettik baǵdarlamalardyń úlesine tiesili.
«Buǵan deiin turǵyn úi qurylys jinaqtary (TQJ) júiesinde tek mamandandyrylǵan Otbasy bank jumys istedi, – deidi Iliiasova. – Resmi túrde bul júie ekinshi deńgeili bankter úshin tolyq jabyq bolǵan joq, biraq oǵan qatysý úshin jeke litsenziia qajet edi. Bank zańnamasyna engizilgen ózgeristerden keiin turǵyn úi qurylys jinaqtary júiesine mamandandyrylǵan bankter ǵana emes, ámbebap litsenziia negizinde ekinshi deńgeili bankter de qatysa alatyny naqty bekitildi».
Sarapshy turǵyn úi qaryzdary boiynsha merzimi ótken bereshek deńgeiiniń salystyrmaly túrde tómen bolýyn jinaq júiesiniń erekshelikterimen bailanystyrady. Qaryz alýshy aldymen qarajat jinaidy, *sodan keiin ǵana qaryz rásimdeý múmkindigine ie bolady.* Mundai model jinaqtaý kezeńiniń ózinde qaryz alýshydan belgili bir qarjylyq tártipti talap etedi.
«Shynynda da, Ulttyq bank derekterine sáikes, ipotekalyq portfeldegi merzimi ótken bereshektiń úlesi 2–3%-dy quraidy. Kepilmen qamtamasyz etilgen kreditter úshin bul qisyndy kórsetkish.
Meniń oiymsha, BJK boiynsha ereksheliktiń merzimin uzartý ipotekalyq portfeldiń sapasyn aitarlyqtai nasharlatpaýy tiis. Onyń ústine bul sharanyń áleýmettik mańyzy bar. Óitkeni turǵyn úi qurylys jinaqtary júiesi búginde baspanaly bolýdyń eń qoljetimdi ári tiimdi tásilderiniń biri bolyp qala beredi», – dep esepteidi Áigerim Iliiasova.
Al avtokreditteý salasyndaǵy jaǵdai, sarapshynyń pikirinshe, erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Kredit portfeliniń qarqyndy ósýimen qatar, Ulttyq bank úshinshi satydaǵy qaryzdardyń, iaǵni qunsyzdaný belgileri bar jáne qaitarylmaý qaýpi joǵary kreditterdiń úlesi artyp otyrǵanyn atap ótedi.
«Úshinshi satydaǵy avtokreditterdiń úlesi 5,7%-ǵa jetti. *Bul kórsetkish kepilsiz tutynýshylyq qaryzdar deńgeiimen shamalas,* al teoriialyq turǵydan odan tómen bolýy tiis. Problemalyq avtokreditter úlesiniń ósýi jáne jalpy portfel kóleminiń aitarlyqtai ulǵaiýy belgili bir alańdaýshylyq týǵyzady», – deidi sarapshy.
Ipotekamen salystyrǵanda, qaryz alýshylar avtokredit alý týraly sheshimdi áldeqaida ońai ári jyldam qabyldaidy. Onyń ústine kreditti tikelei avtosalonda qysqa ýaqyt ishinde rásimdeýge bolady.
Al jeńildetilgen kreditteý baǵdarlamalary men avtodilerlerdiń bastapqy jarnasy tómen yntalandyrýshy usynystary suranysty odan ári arttyrady. Alaida bankke tólenetin ai saiynǵy tólem – avtokólik iesiniń bolashaq shyǵyndarynyń bir bóligi ǵana.
«Avtokólikti kútip ustaý qosymsha shyǵyndardy talap etedi. Olardyń qatarynda janarmai, shinalar satyp alý, tehnikalyq qyzmet kórsetý, saqtandyrý jáne kólik salyǵy bar. Kredittiń joǵary paiyzdyq mólsherlemesimen birge munyń bári otbasylyq biýdjetke aitarlyqtai salmaq túsiredi. Sonymen qatar qaryzdy óteý kezeńinde avtokólik ádette qunyn joǵaltady», – dep túsindiredi ol.
Sondai-aq tólem merzimi ótip ketken jaǵdaida *avtokóliktiń avtokredit boiynsha kepil nysanasy bolyp sanalatynyn* eskerý qajet.
«Qaryz alýshy tólem merzimin ótkizip alǵan jaǵdaida bank bereshekti retteý sharalaryn qabyldaǵannan keiin kepildegi múlikti sottan tys nemese sot tártibimen satady. Alaida sol ýaqytqa qarai avtokóliktiń quny ótelmegen qaryz qaldyǵynan tómen bolýy múmkin.
Osyǵan bailanysty avtokredit berý talaptaryn jeńildetý maǵan tolyq negizdelgen sheshim bolyp kórinbeidi jáne problemalyq kreditter portfeliniń ósýine ákelýi múmkin», – dep tolyqtyrady Áigerim Iliiasova.
Sonymen birge sarapshy Qazaqstan halqynyń kredit alý deńgeii qazirdiń ózinde shekti deńgeige jetti dep aitý durys emes dep sanaidy. Ony bólshek kredit portfeliniń qurylymy kóbirek alańdatady.
«Halyqtyń shamadan tys kreditke batqanyn aitý – daýly másele, – deidi sarapshy. – Halyqqa berilgen kreditter kórsetkishteri shekti deńgeide emes. Olar kórshi elderdiń kórsetkishterimen shamalas ári kóptegen damyǵan elderge qaraǵanda tómen.
Alaida bólshek kredit portfeliniń qurylymy alańdatady. Halyqqa berilgen shamamen 25 trln teńge kredittiń 17 trln teńgege jýyǵy tutynýshylyq qaryzdarǵa tiesili».
Qarjygerdiń pikirinshe, bul kreditterdiń basym bóligi aktivter nemese qymbat múlik satyp alýǵa emes, kúndelikti shyǵyndardy jabýǵa alynatynyn kórsetedi. Sondyqtan tutynýshylyq kreditter úshin boryshtyq júkteme koeffitsientin saqtaý mindetti bolýy tiis.
«Turǵyn úi qurylys jinaqtary júiesindegi qaryzdardyń áleýmettik qyzmetin eskersek, olardy BJK talabynan bosatý oryndy. Al avtokreditter jaǵdaiynda mundai jeńildik belgili bir táýekelder týǵyzady.
Sondyqtan Ulttyq bank 2027 jyl boiy kredit naryǵyna monitoring júrgizýdi jalǵastyratynyn arnaiy atap ótti. Júielik táýekelder kúsheigen jaǵdaida halyqtyń boryshtyq júktemesin eskere otyryp, qosymsha sharalar engizilýi múmkin», – dep qorytyndylaidy Áigerim Iliiasova.