2025 جىلى قازاقستانداعى اۆتوكرەديتتەر پورتفەلٸ 42,4%-عا ٶسٸپ, 4 ترلن تەڭگەگە جەتتٸ. بۇل رەتتە اۆتوكرەديتتەر بويىنشا مەرزٸمٸ ٶتكەن بەرەشەك كٶلەمٸ شامامەن 240 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى. وسىنداي جاعدايدا ۇلتتىق بانك اۆتوكرەديتتەردٸڭ جەكەلەگەن تٷرلەرٸنە قاتىستى بورىشتىق جٷكتەمە كوەففيتسيەنتٸن (بجك) قولدانۋ تالابىنان بوساتۋ مەرزٸمٸن 2027 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن ۇزارتتى. تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناقتارى جٷيەسٸندەگٸ قارىزدارعا قاتىستى وسىنداي ەرەكشەلٸك 2029 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن ۇزارتىلدى. بۇل قارىزداردىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرا ما جەنە مەرزٸمٸ ٶتكەن بەرەشەك كٶلەمٸنە قالاي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن? وسى سۇراقتارعا Qazaq Expert Club ساراپشىسى, قارجىگەر, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەيگەرٸم ٸليياسوۆا جاۋاپ بەرەدٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
ونىڭ ايتۋىنشا, بورىشتىق جٷكتەمە كوەففيتسيەنتٸ قارىز الۋشىنىڭ تابىسىنىڭ قانداي بٶلٸگٸن كرەديت تٶلەمدەرٸنە جۇمسايتىنىن كٶرسەتەدٸ. قولدانىستاعى 0,5 كوەففيتسيەنتٸ بويىنشا بارلىق قارىزدارعا تٶلەنەتٸن اي سايىنعى تٶلەمدەر ادامنىڭ ايلىق تابىسىنىڭ جارتىسىنان اسپاۋى تيٸس. الايدا تۇرعىن ٷي جەنە اۆتوكرەديتتەردٸڭ كەيبٸر تٷرلەرٸنە بۇل تالاپ قولدانىلمايدى.
«تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناقتارى جٷيەسٸ اياسىندا بەرٸلەتٸن قارىزدار بۇل تالاپتان بوساتىلعان. وسى ەرەكشەلٸكتٸڭ قولدانىلۋ مەرزٸمٸ تاعى ٷش جىلعا ۇزارتىلدى. سونىمەن قاتار بجك تالابى جاڭا اۆتوكٶلٸكتەرگە بەرٸلەتٸن كرەديتتەرگە, سونداي-اق باستاپقى جارنا بويىنشا بەلگٸلٸ بٸر شارتتار ساقتالعان جاعدايدا پايدالانىلعان اۆتوكٶلٸكتەرگە بەرٸلەتٸن جەكەلەگەن كرەديتتەرگە قولدانىلمايدى.
پايدالانىلعان اۆتوكٶلٸكتەر ٷشٸن باستاپقى جارنا كەمٸندە 50%, ال پايدالانىلعانىنا *ٷش جىل تولماعان اۆتوكٶلٸكتەر ٷشٸن كەمٸندە 30% بولۋى تيٸس.* اۆتوكرەديتتەردٸ بجك تالابىنان بوساتۋ 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن قولدانىلعان ەدٸ, ەندٸ بۇل مەرزٸم تاعى بٸر جىلعا ۇزارتىلدى», – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ ەيگەرٸم ٸليياسوۆا.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, اتالعان ەرەكشەلٸكتەردٸڭ مەرزٸمٸن ۇزارتۋ جاڭا تۇرعىن ٷي قارىزدارى مەن اۆتوكرەديتتەر بەرۋ كٶلەمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە جول بەرمەيدٸ. الايدا ول بۇل شەشٸمنٸڭ ەكٸ سەگمەنتكە ەسەرٸن ەرتٷرلٸ باعالايدى.
مەسەلەن, تۇرعىن ٷيگە دەگەن سۇرانىستى حالىق تابىسىنىڭ دەڭگەيٸ مەن جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸڭ جوعارى باعاسى شەكتەيدٸ. سونىمەن قاتار قارجىگەردٸڭ باعالاۋىنشا, يپوتەكالىق كرەديتتەۋدٸڭ شامامەن 70%-ى وتباسى بانك پەن مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردىڭ ٷلەسٸنە تيەسٸلٸ.
«بۇعان دەيٸن تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناقتارى (تقج) جٷيەسٸندە تەك مامانداندىرىلعان وتباسى بانك جۇمىس ٸستەدٸ, – دەيدٸ ٸليياسوۆا. – رەسمي تٷردە بۇل جٷيە ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر ٷشٸن تولىق جابىق بولعان جوق, بٸراق وعان قاتىسۋ ٷشٸن جەكە ليتسەنزييا قاجەت ەدٸ. بانك زاڭناماسىنا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەردەن كەيٸن تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناقتارى جٷيەسٸنە مامانداندىرىلعان بانكتەر عانا ەمەس, ەمبەباپ ليتسەنزييا نەگٸزٸندە ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر دە قاتىسا الاتىنى ناقتى بەكٸتٸلدٸ».
ساراپشى تۇرعىن ٷي قارىزدارى بويىنشا مەرزٸمٸ ٶتكەن بەرەشەك دەڭگەيٸنٸڭ سالىستىرمالى تٷردە تٶمەن بولۋىن جيناق جٷيەسٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸمەن بايلانىستىرادى. قارىز الۋشى الدىمەن قاراجات جينايدى, *سودان كەيٸن عانا قارىز رەسٸمدەۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى.* مۇنداي مودەل جيناقتاۋ كەزەڭٸنٸڭ ٶزٸندە قارىز الۋشىدان بەلگٸلٸ بٸر قارجىلىق تەرتٸپتٸ تالاپ ەتەدٸ.
«شىنىندا دا, ۇلتتىق بانك دەرەكتەرٸنە سەيكەس, يپوتەكالىق پورتفەلدەگٸ مەرزٸمٸ ٶتكەن بەرەشەكتٸڭ ٷلەسٸ 2–3%-دى قۇرايدى. كەپٸلمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن كرەديتتەر ٷشٸن بۇل قيسىندى كٶرسەتكٸش.
مەنٸڭ ويىمشا, بجك بويىنشا ەرەكشەلٸكتٸڭ مەرزٸمٸن ۇزارتۋ يپوتەكالىق پورتفەلدٸڭ ساپاسىن ايتارلىقتاي ناشارلاتپاۋى تيٸس. ونىڭ ٷستٸنە بۇل شارانىڭ ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار. ٶيتكەنٸ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناقتارى جٷيەسٸ بٷگٸندە باسپانالى بولۋدىڭ ەڭ قولجەتٸمدٸ ەرٸ تيٸمدٸ تەسٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ», – دەپ ەسەپتەيدٸ ەيگەرٸم ٸليياسوۆا.
ال اۆتوكرەديتتەۋ سالاسىنداعى جاعداي, ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدٸ. كرەديت پورتفەلٸنٸڭ قارقىندى ٶسۋٸمەن قاتار, ۇلتتىق بانك ٷشٸنشٸ ساتىداعى قارىزداردىڭ, ياعني قۇنسىزدانۋ بەلگٸلەرٸ بار جەنە قايتارىلماۋ قاۋپٸ جوعارى كرەديتتەردٸڭ ٷلەسٸ ارتىپ وتىرعانىن اتاپ ٶتەدٸ.
«ٷشٸنشٸ ساتىداعى اۆتوكرەديتتەردٸڭ ٷلەسٸ 5,7%-عا جەتتٸ. *بۇل كٶرسەتكٸش كەپٸلسٸز تۇتىنۋشىلىق قارىزدار دەڭگەيٸمەن شامالاس,* ال تەورييالىق تۇرعىدان ودان تٶمەن بولۋى تيٸس. پروبلەمالىق اۆتوكرەديتتەر ٷلەسٸنٸڭ ٶسۋٸ جەنە جالپى پورتفەل كٶلەمٸنٸڭ ايتارلىقتاي ۇلعايۋى بەلگٸلٸ بٸر الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى», – دەيدٸ ساراپشى.
يپوتەكامەن سالىستىرعاندا, قارىز الۋشىلار اۆتوكرەديت الۋ تۋرالى شەشٸمدٸ ەلدەقايدا وڭاي ەرٸ جىلدام قابىلدايدى. ونىڭ ٷستٸنە كرەديتتٸ تٸكەلەي اۆتوسالوندا قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە رەسٸمدەۋگە بولادى.
ال جەڭٸلدەتٸلگەن كرەديتتەۋ باعدارلامالارى مەن اۆتوديلەرلەردٸڭ باستاپقى جارناسى تٶمەن ىنتالاندىرۋشى ۇسىنىستارى سۇرانىستى ودان ەرٸ ارتتىرادى. الايدا بانككە تٶلەنەتٸن اي سايىنعى تٶلەم – اۆتوكٶلٸك يەسٸنٸڭ بولاشاق شىعىندارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا.
«اۆتوكٶلٸكتٸ كٷتٸپ ۇستاۋ قوسىمشا شىعىنداردى تالاپ ەتەدٸ. ولاردىڭ قاتارىندا جانارماي, شينالار ساتىپ الۋ, تەحنيكالىق قىزمەت كٶرسەتۋ, ساقتاندىرۋ جەنە كٶلٸك سالىعى بار. كرەديتتٸڭ جوعارى پايىزدىق مٶلشەرلەمەسٸمەن بٸرگە مۇنىڭ بەرٸ وتباسىلىق بيۋدجەتكە ايتارلىقتاي سالماق تٷسٸرەدٸ. سونىمەن قاتار قارىزدى ٶتەۋ كەزەڭٸندە اۆتوكٶلٸك ەدەتتە قۇنىن جوعالتادى», – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ ول.
سونداي-اق تٶلەم مەرزٸمٸ ٶتٸپ كەتكەن جاعدايدا *اۆتوكٶلٸكتٸڭ اۆتوكرەديت بويىنشا كەپٸل نىساناسى بولىپ سانالاتىنىن* ەسكەرۋ قاجەت.
«قارىز الۋشى تٶلەم مەرزٸمٸن ٶتكٸزٸپ العان جاعدايدا بانك بەرەشەكتٸ رەتتەۋ شارالارىن قابىلداعاننان كەيٸن كەپٸلدەگٸ مٷلٸكتٸ سوتتان تىس نەمەسە سوت تەرتٸبٸمەن ساتادى. الايدا سول ۋاقىتقا قاراي اۆتوكٶلٸكتٸڭ قۇنى ٶتەلمەگەن قارىز قالدىعىنان تٶمەن بولۋى مٷمكٸن.
وسىعان بايلانىستى اۆتوكرەديت بەرۋ تالاپتارىن جەڭٸلدەتۋ ماعان تولىق نەگٸزدەلگەن شەشٸم بولىپ كٶرٸنبەيدٸ جەنە پروبلەمالىق كرەديتتەر پورتفەلٸنٸڭ ٶسۋٸنە ەكەلۋٸ مٷمكٸن», – دەپ تولىقتىرادى ەيگەرٸم ٸليياسوۆا.
سونىمەن بٸرگە ساراپشى قازاقستان حالقىنىڭ كرەديت الۋ دەڭگەيٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە شەكتٸ دەڭگەيگە جەتتٸ دەپ ايتۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانايدى. ونى بٶلشەك كرەديت پورتفەلٸنٸڭ قۇرىلىمى كٶبٸرەك الاڭداتادى.
«حالىقتىڭ شامادان تىس كرەديتكە باتقانىن ايتۋ – داۋلى مەسەلە, – دەيدٸ ساراپشى. – حالىققا بەرٸلگەن كرەديتتەر كٶرسەتكٸشتەرٸ شەكتٸ دەڭگەيدە ەمەس. ولار كٶرشٸ ەلدەردٸڭ كٶرسەتكٸشتەرٸمەن شامالاس ەرٸ كٶپتەگەن دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا تٶمەن.
الايدا بٶلشەك كرەديت پورتفەلٸنٸڭ قۇرىلىمى الاڭداتادى. حالىققا بەرٸلگەن شامامەن 25 ترلن تەڭگە كرەديتتٸڭ 17 ترلن تەڭگەگە جۋىعى تۇتىنۋشىلىق قارىزدارعا تيەسٸلٸ».
قارجىگەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل كرەديتتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ اكتيۆتەر نەمەسە قىمبات مٷلٸك ساتىپ الۋعا ەمەس, كٷندەلٸكتٸ شىعىنداردى جابۋعا الىناتىنىن كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر ٷشٸن بورىشتىق جٷكتەمە كوەففيتسيەنتٸن ساقتاۋ مٸندەتتٸ بولۋى تيٸس.
«تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناقتارى جٷيەسٸندەگٸ قارىزداردىڭ ەلەۋمەتتٸك قىزمەتٸن ەسكەرسەك, ولاردى بجك تالابىنان بوساتۋ ورىندى. ال اۆتوكرەديتتەر جاعدايىندا مۇنداي جەڭٸلدٸك بەلگٸلٸ بٸر تەۋەكەلدەر تۋعىزادى.
سوندىقتان ۇلتتىق بانك 2027 جىل بويى كرەديت نارىعىنا مونيتورينگ جٷرگٸزۋدٸ جالعاستىراتىنىن ارنايى اتاپ ٶتتٸ. جٷيەلٸك تەۋەكەلدەر كٷشەيگەن جاعدايدا حالىقتىڭ بورىشتىق جٷكتەمەسٸن ەسكەرە وتىرىپ, قوسىمشا شارالار ەنگٸزٸلۋٸ مٷمكٸن», – دەپ قورىتىندىلايدى ەيگەرٸم ٸليياسوۆا.