Saraptamalyq nesielik reitingtik agenttiginiń (AKRA) sarapshylary Ulttyq qor bolmaǵanda biýdjet tapshylyǵy syni deńgeige jeter edi dep sanaidy. Transfertter der kezinde jasalmasa, onda memlekettik qaryz kólemi ulǵaiyp, biýdjettik shyǵystardy qaita qaraýǵa týra keler edi. Álemdik ekonomikadaǵy qubylmaly jaǵdai men Qazaqstannyń biýdjet saiasatynyń jańa dáýirge aiaq basýy Salyq jáne Biýdjettik kodeksterdiń jańarýymen birge erekshe mánge ie bolyp otyr. Osy tusta biýdjet tapshylyǵynyń sońǵy jyldardaǵy ósý qarqyny sarapshylar nazarynan tys qalmady, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Aita ketsek, 2024 jyl biýdjetke kelip túsken salyqtyq túsimder taǵy da jospardaǵydan aitarlyqtai tómen boldy.
"Transfertterdi eseptemegende, salyqtyq túsimder josparlanǵan kólemniń tek 89,2%-yn qurady. Ekonomikanyń nominaldy ósimi 12,4%-ǵa jetkenimen, biýdjet tapshylyǵy, Ulttyq qordan keletin transfertterdi alyp tastaǵanda, 6,8%-ǵa deiin jetip, sońǵy eki jyldaǵy kórsetkishterden joǵarylady. Ulttyq qordan bosatylatyn transfertterdiń biýdjet tapshylyǵyn jabýdaǵy róli sońǵy 10 jylda airyqsha baiqalady. Onyń mólsheri JIÓ-niń 3%-ynan 8%-yna deiingi aralyqta qubylyp otyrady. Sarapshylardyń pikirinshe, dál osy transferttik mehanizm Qazaqstan ekonomikasyn memlekettik qaryzdyń kúrt ósýinen saqtap qalyp otyr. Bul faktor sońǵy jyldary paiyzdyq mólsherlemelerdiń joǵary bolǵan tusynda erekshe mańyzdy", dep jazady AKRA agenttiginiń zertteýine súiene otyryp, Kapital.kz.
Ulttyq qordyń róline kelsek, álem boiynsha sýverendik qorlardy paidalanatyn elderdiń sany kóp emes. Qazaqstan 2000 jyly tamyzda Nursultan Nazarbaevtyń jarlyǵymen Ulttyq qordy qurǵan sátten bastap osy bir erekshe quraldy tiimdi paidalanyp kele jatqan shaǵyn memleketterdiń qataryna kiredi. Bastapqyda qor el ekonomikasyn munai baǵasynyń quldyraýy sekildi syrtqy teris faktorlardan qorǵap, keleshek urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti oryndaýǵa arnalǵan bolatyn. Ulttyq qordyń jinaqtary alǵash ret 2001-2002 jyldary qordalana bastap, 2014 jyly óziniń sharyqtaý shegine jetti (77,24 mlrd dollar).
Alǵashqy jyldary qordan bólinetin transfertter munai baǵasy belgili bir deńgeiden tómendegende ǵana biýdjetke túsedi dep josparlandy. Biraq is júzinde, munai baǵasynyń deńgeiine qaramastan, transfertter turaqty túrde biýdjetke jiberilip otyrdy. 2006 jyldan bastap transfertter Qazaqstan biýdjetiniń turaqty kiris kózine ainaldy. Olar kepildendirilgen jáne maqsatty transfertter dep ekige bólinedi. Ásirese, 2008–2010 jyldardaǵy álemdik qarjy daǵdarysy men 2020 jylǵy pandemiia kezeńinde qordan aýdarylǵan transfertter kólemi aitarlyqtai ósti. Orta eseppen transfertterdiń biýdjet kiristerindegi úlesi 24%-dy qurady.
"Qazirgi kezde qordyń jalpy rezervi 2024 jyldyń sońynda 58,8 mlrd dollar nemese JIÓ-niń 20,4%-yn qurady. Nominaldy túrde rezervter udaiy óskenimen, 2017 jyldan beri onyń ekonomikaǵa qatysty úlesi birtindep tómendep keledi. Buǵan qor aktivteriniń kiristiligi keibir jyldary, tipti teris kórsetkish kórsetýi áser etti. Sońǵy úsh jylda (2022-2024) transfertterdiń biýdjet kiristerindegi úlesi ortasha shamamen 20%-ǵa deiin tómendegeni baiqalady. Sonymen qatar, keiingi jyldary kvazimemlekettik kompaniialardyń aktsiialaryn Ulttyq qorǵa satyp alýdy kózdeitin jospardan tys transfertter de jiilep ketken. Mundai operatsiialar statistikalyq esepteýlerde kórsetilmegenimen, fakti júzinde biýdjet saiasatynyń bir bóligine ainalǵan", delinedi zertteýde.
AKRA agenttiginiń sarapshylary Ulttyq qordan bólingen transfertter memlekettik rezervterdi jyldamyraq tolyqtyrýǵa múmkindik bermese de, eldiń memlekettik qaryzynyń shekten tys artyp ketýine jol bermei, qaryzdyq kórsetkishterdiń qalypty deńgeide qalýyna yqpal etkenin aitady. Eger osy transfertter bolmasa, memlekettik qaryzdyń mólsheri aitarlyqtai óser edi.
"2024 jyldyń sońynda Qazaqstannyń memlekettik qaryzy (kepildikter men mindettemelerdi eseptemegende) 31,8 trln teńgeni nemese JIÓ-niń 23,5%-yn qurady. Sonyń ishinde úkimettiń ishki qaryzy JIÓ-niń 16%-yna teń boldy. Bul kórsetkish álemdik aýqymda qalypty deńgeide sanalady. Eger Ulttyq qordan biýdjetke aýdarylǵan transfertterdi alyp tastasaq, Qazaqstannyń memlekettik qaryzy 2024 jyldyń sońyna qarai 72 trln teńgege deiin ósip, JIÓ-niń 53,5%-yna jeter edi. Demek, transferttersiz el ekonomikasynyń qaryzdyq táýekeli kúrt artyp, biýdjettiń turaqtylyǵyna aitarlyqtai qaýip tóner edi. Osylaisha, Ulttyq qordyń biýdjetke qoldaý kórsetý mehanizmi Qazaqstannyń memlekettik qaryzyn basqarýda asa mańyzdy qural bolyp tabylady", - deidi sarapshylar.
