Qazaqtardyń 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi Qazaqtardyń 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi Birinshi dúniejúzilik soǵys 1914 jylǵy 19 shildede (1 tamyzda) bastaldy. Soǵysqa deiingi tusta Reseide jańa ónerkásip salalary jedel qarqynmen damydy. Ónerkásip oryndary el ekonomikasynyń damýyna úles qosýmen qatar, soǵys qajettiligine orai iri memlekettik tapsyrmalardy da atqardy. Ónerkásip óndirisiniń ishinde metallýrgiia óndirisi úlken jetistikterge jetti. Áitkenmen, Resei soǵysqa daiyndyqsyz, áskeri-ónerkásiptik áleýeti tómen, kóligi nashar damyǵan jaǵdaida kiristi, armiia áskeri-tehnikalyq jaǵynan nashar qamtamasyz etilgen edi. Soǵys bastalǵan soń jalpy imperiiada, ishinara Qazaqstanda óndirgish kúshterdiń damý deńgeii birte-birte kemi berdi. Birinshi dúniejúzilik soǵys Qazaqstan ekonomikasynyń quldyraýyna ákelip soqty. Aýyl sharýashylyǵy ólkedegi eginshilik oblystar boiynsha birkelki damymady. Ol qunarly, eginshilik sharýashylyǵyn jetik meńgergen aýdandarda jaqsy damydy. Soǵys egin sharýashylyǵyna da eleýli ózgerister engizdi. Eń aldymen, aýyl sharýashylyq baqsha daqyldarynyń egis kólemi ulǵaidy. Máselen, Qazaqstan boiynsha kúzgi bidaidyń egis kólemi 1913 jylmen salystyrǵanda 1917 jyly 63,5%-ǵa, jazǵy bidai - 8,4%-ǵa, tary - 22,1%-ǵa, kartop - 46,3%-ǵa qysqardy. Al baqsha daqyldarynyń egis kólemi 433,8 myń desiatinadan 1115,0 myń desiatinaǵa deiin, iaǵni eki eseden astam kóbeidi. Ólkeniń soltústik-batys jáne batys oblystary boiynsha dándi daqyldardyń ónimdiligi 1914 jyldan 1917 jylǵa deiin ár desiatinadan alynatyn 38,7 puttan 29,8 putqa deiin tómendedi. Soǵys jyldaryndaǵy ólke eginshiligi jaǵdaiynyń sipatty ereksheligi onyń júrgizilýi deńgeiiniń tómendigi boldy. Bul engizilgen aýyspaly egis júiesiniń bolmaýynan, jerdiń jáne tuqymdyq materialdardyń óńdelý sapasynyń tómendiginen kórindi. Egis kólemi men ónim kóleminiń qysqarýynyń negizgi sebebi jumys kúshiniń jetispeýi bolatyn. Máselen, Aqmola oblysynyń Kókshetaý ýezinen ǵana 1915 jyly armiiaǵa aýyl sharýashylyǵymen ainalysyp kelgen orys tildi halyqtyń 39%-y shaqyryldy. Qazaqstannyń basqa da aimaqtarynda mundai kórinister baiqalyp turdy. Er azamattardy jappai maidanǵa alý mal sharýashylyǵynyń da quldyraýyna ákelip soqty. Oǵan san jáne sapa jaǵynan úlken zardap keltirdi. Usaq mal kóbirek, al iri mal azyraq ósirile bastady. Baiyrǵy halyqtyń basym kópshiligi turatyn jerlerde jylqy, túie, iri qara mal sany kemidi. Máselen, Ishki Ordada 1915 jyly jylqy sany 310,3 myń bolsa, al 1916 jyly 160,2 myń bolyp, úles salmaǵy jóninen 48,5%-ǵa kemip ketti. Mańǵystaý ýezinde, Syrdariia men Jetisý oblystarynda da osyndai kórinister baiqaldy. Soǵys jyldarynda qazaqtyń mal sharýashylyǵy, birinshi kezekte, mal jaiylymdyq alaptardy tartyp alý saldarynan zardap shekti. 1913-1917 jylǵa deiin qazaq halqynan jalpy kólemi 764,4 myń desiatina jaiylymdyq alqaptyń jylqy - iri qara jaiylatyn 190 jaiylymy tartylyp alyndy jáne jalǵa alýǵa daiarlandy. Mal sanynyń qysqarýy, eń aldymen, qazaq halqynyń armiia qajetteri úshin májbúrleý tártibimen et berýge mindetti bolǵandyǵynan oryn aldy. San milliondyq armiianyń óse túsken qajetterin qanaǵattandyrý múmkin emes edi. Óitkeni qazaq sharýashylyǵynda mal sany jyldan-jylǵa azaia berdi. Sondai-aq soǵys jyldaryndaǵy mal sanynyń qysqarýyna aýyq-aýyq ótkizilip turatyn rekvizitsiia da áser etti. Osy jyldarda Túrkistan ólkesinen 300 myń put et, 70 myń jylqy, 13 myń túie áketildi. 1914 jyldyń ishinde Jetisýdan ǵana 34 million somnyń maly men mal ónimderi tasylyp áketildi. Qazaq sharýashylyqtarynda maldy rekvizitsiialaý jáne jylqy malyn esepsiz paidalanýǵa bailanysty mal sanynyń qysqarýy selo men aýylda sharýashylyqty qalypty júrgizýge keri áser etti. Jylqy maly ásirese soltústik oblystarda azaiyp ketti. Soǵys jyldarynda armiiany jabdyqtaý úshin mol mólsherde azyq-túlik daiarlaý, mal jáne et ónimderi baǵasynyń ósýine ákelip soqty. Osyǵan bailanysty bul kezeńde ólkede anaǵurlym arzan et beretin sala - shoshqa sharýashylyǵy jedel dami bastady. Birinshi dúniejúzilik soǵys bastalǵan soń, Qazaqstan ónerkásibi de soǵys qajetteri úshin jumys istedi. Ólkedegi ken ónerkásibiniń mańyzdy salalarynyń biri Ýspen jáne Sasyq-Qarasý kenishterinen temir kenin óndirý arta tústi. Bul kenishterden 1914 jyly – 246 put, al 1916 jyly – 1551 put temir keni óndirildi. Soǵystyń úsh jyly ishinde temir kenin óndirý 6,3 ese ulǵaidy. Salyqtardyń joǵarylyǵynan, qatynas joldarynyń qashyqtyǵynan, qural-jabdyqtardyń jetispeýi saldarynan jáne basqa sebepterden altyn kenishteriniń sany qysqardy. Tústi metalldarǵa degen qajettilikterdiń artýy jáne olardyń baǵasynyń kúrt ósýi soǵys jyldarynda tústi metallýrgiianyń, ásirese, Ridder jáne Sokolskii kenishteriniń damýyna túrtki boldy. Tústi rýdalar óndirý 1913 jylmen salystyrǵanda 1917 jyly 25,3 ese óse tústi. Birinshi dúniejúzilik soǵys jyldarynda mys rýdasyn negizinen “Spasskmysrýdalary” aktsionerlik qoǵamymen “Atbasarmyskenderi” aktsionerlik qoǵamy óndirdi. Biraqta, myskenin óndirýjyldan-jylǵakemiberdi. Jer qoinaýyn jyrtqyshtyqpen paidalaný “Spasskmyskeni” aktsionerlik qoǵamynyń Ýspen ken ishindegi barlyq bai kendi (quramyndaǵymys 25%) alyp qoiýyna ákepsoqty. Soǵys jyldarynda Sarysý baiytý fabrikasy salyndy. Ol revoliýtsiiaǵa deiin quramynda 25-30% mys bar 128 myń put shikizat óndirdi. Kómir óndirý Semei, Torǵai, Aqmola oblystarynda júrgizildi. Soǵys jyldarynda Ekibastuz ken oryndary eleýli ról atqardy. Ol Ekibastuz qorǵasyn-myrysh zaýytyn, Ertistegi jekeshe keme qatynasyn, Oraldaǵy Bogolovsk jáne Qyshym zaýyttaryn kómir men jabdyqtap otyrdy. Óńdeýshi ónerkásip soǵys muqtajdyǵyna et-sút ónimderin, bylǵary taýarlar jáne basqa da tutyný zattaryn berip otyrdy. Ásirese, bylǵary taýarlaryn óndirý ósti, bul kezeńde ólkede 139 bylǵary kásiporny jumys istedi. Olar negizinen Semei jáne Aqmola oblystarynda ornalasty jáne búkil aýylsharýashylyq óniminiń 64,3% -yn óńdedi. Shynyna kelgende, bylǵary, teri jáne ishek-qaryn óndirisiniń maidagerlik kásiporyndary odan ári uqsatý úshin Reseidiń iri ónerkásip ortalyqtary - Perm, Viatka, Riga qalalaryna ónim jetkizip berdi. Soǵys jyldarynda intendanttyq armiia tarapynan bylǵary aiaq kiimge jáne teri tondarǵa suranym erekshe ósti. Soǵys jyldarynda jún ónimine suranym ulǵaiyp, ólkede shuǵa óndiretin tuńǵysh Qarǵaly fabrikasy áskeri tapsyrys oryndap, shinelge arnap shuǵa daiyndai bastady, sol siiaqty soǵys suranymyna et ónimin daiyndaýda Petropavlda et-konservi kombinaty ashylsa, Oralda mal soiatyn arnaiy oryn ashyldy. Ólkege daiyn ónim, kiim-keshek pen aiaq kiim ákelýdiń qysqarýyna bailanysty soǵys jyldarynda osy qajetti buiymdardy tigetin sheberlerdiń sany kóbeidi. Máselen, 1916 jyly Vernyi qalasynda 140 adam jumys istegen iri sheberhana boldy. Ónerkásip oryndaryndaǵy jumysshylardyń, qalalardaǵy eńbekshilerdiń jaǵdaiy kúrt nasharlady. Kásiporyndarda jas balalardyń, jasóspirimderdiń, áielder men soǵys tutqyndarynyń eńbegi keńinen qoldanyldy. Jumysshylar táýligine 10-12 saǵat, al keide 16 saǵattan jumys istedi. Jumysshylardyń naqty jalaqysy únemi tómendei berdi. Máselen, Spassk zaýytynda 1914 jyly kúndik jumys úshin – 1 som 04 tiyn, 1915 jyly – 94 tiyn tólendi. Mundai jaǵdai ónerkásip oryndarynda barlyǵynda derlik bolyp jatty. Selolar, qalalar men aýyldar eńbekshileri jaǵdaiynyń nasharlaýy 1914 jyldyń ózinde-aq Qaraǵandy, Ekibastuz shahtalarynda, Orynbor, Tashkent jáneTranssibir temirjoldary jumysshylary arasynda bas kóterýlermen ereýilderge alyp keldi. Tipti, soǵys jyldarynda Qazaqstanda halyq boi kóterýiniń biri “áielder búligi” deitinder boldy, olardy ókimet oryndary úkimetke qarsylyq dep qarady. Sharýalar kóterilisteri Qazaqstannyń soltústik aýdandarynda qamtydy. Máselen, 1916 jyly 21 naýryzda Torǵai oblysy Aqtóbe ýeziniń Aqbulaq selosynda 30 adam bolatyn soldat áielderiniń tobyry kópester - Nezvanovtyń, Priatkinniń dúkenderin qiratady. Halyq buqarasynyń mundai boi kórsetýleriniń tolqyny Qazaqstannyń basqa da aimaqtarynda oryn aldy. 1916 jyldyń orta shenine qarai jumysshylardyń úkimetke ashynýy údei tústi. Nátijesinde bul jaǵdailar qazaqtardyń ult-azattyq qozǵalysyna zor yqpal jasady. 1916 jyly 25 maýsymda patshanyń Qazaqstan, Orta Aziia, Sibir turǵyndarynan 19 ben 43 jas aralyǵyndaǵy er azamattaryn tyl jumysyna alý týraly jarlyǵy shyǵady. Bul jarlyq 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisiniń bastalýyna sebep boldy. Shildeniń bas kezinde Qazaqstannyń barlyq aimaqtarynda derlik stihiialy narazylyqtar bastalyp, kóp uzamai qarýly kóteriliske ulasty. Halyq ashý-yzasynyń alǵashqy soqqylaryna tyldaǵy jumystarǵa alynatyndardyń tizimin tikelei jasaǵan bolys basqarýshylary, aýyl starshyndary jáne patsha ákimshiliginiń basqa da tómeng ibilik ieleri ushyrady. Is júzinde tizimder jasaý júiesi jappai paraqorlyq pen burmalaýshylyqqa jol ashqan bolatyn. Onyń ústine patshalyq ókimet oryndary laýazymdy adamdardy, bolystardy, selo jáne aýyl basqarýshylaryn, baiyrǵy turǵyndardan shyqqan tómengi shendi politseilerdi, imamdardy, moldalar men múdáristerdi, usaq kredit mekemelerindeg iesepshilermen býhgalterlerdi, joǵarǵy jáne orta oqý oryndaryndaǵy oqýshylardy, úkimettik mekemelerdiń sheneýnikterin, dvorian jáne qurmetti azamat quqyqtaryn paidalanatyn adamdardy áskerge alýdan bosatty. Stihiialy qozǵalys birte-birte uiymdasqan sipat alyp, qarýly kóteriliske ulasyp, onyń iri oshaqtary (Jetisý men Torǵaida) paida boldy. Kóterilis búkil Qazaqstandy qamtydy. Bul kóterilistiń basty maqsaty ulttyq jáne saiasi azattyq boldy. Sol arqyly ol qazaq halqynyń bostandyq pe ntáýelsizdik jolyndaǵy burynǵy búkil kúresiniń qorytyndysyn shyǵardy. Kóterilistiń negizgi kúshi ulttyq sharýalardyń qalyń toby, sondai-aq sol kezde týyp kele jatqan jergilikti jumysshy tabynyń ókilderi, qolónershiler boldy. Sonymen birge kóterilistiń ult-azattyq sipatta bolýy sebepti qazaq halqynyń barlyq toptarynyń ókilderi (ekiniń birindebailar, bolysbasqarýshylary, biler), sondai-aq demokratiiashyl ziialylardyń jekelegen ókilderi qatysty. Qazaqstannyń ártúrli aýdandarynda paida bolǵan stihiialy qozǵalys birte-birte uiymdasqan sipat ala bastady: Jetisýda (basshylary: Bekbolat Áshekeev, Uzaq Saýryqov, Jámeńke Mámbetov, Toqash Bokin, Áýbákir Júnisov, Serikbai Qanaev, Monai jáne Muqan Uzaqbaevtar jáne t.b.) jáne Torǵaida (basshylary - Ábdiǵappar Janbosynov, Amangeldi Imanov, Álibi Jangeldin jáne basqalar) onyń iri oshaqtary paida boldy. Jetisýdaǵy kóterilis tarihyn: 1) shilde - stihiialyq narazylyq kórinisteri, 2) tamyz - onyń qarýly kóteriliske ulasýy jáne 3) qyrkúiek-qazan - kóterilistiń birtindep báseńdeýi jáne jeńilis tabýy degen kezeńge bólýge bolady. M.Tynyshbaevtyń málimeti boiynsha, 25 maýsymdaǵy patsha jarlyǵy Jetisý qalalarynda 8 shildede belgili bolǵan. Oblystyń jekelengen ýezderinde jumysshylardy shaqyrý týraly telegrammalar odan buryn, 2 jáne 3 shilde de kelip túsken. Shilde aiynyń bas kezinde-aq tolqýlar Vernyi ýeziniń batys jáne ońtústik bólikterin qamtyp, olarda kóterilisshilerge Bekbolat Áshekeev, Toqash Bokin, Aqqoz Qosanuly jáne basqalar basshylyq etti. Soǵys oshaǵy ulǵaiyp, halyq narazylyǵy údep ketýine orai, patsha úkimeti endigi tusta kóterilis qimyldaryn basý úshin is-sharalar qoldanýdy uiǵardy. Nátijesinde 17 shildede Jetisýda jáneTúrkistan ólkesinde soǵys jaǵdaiy jariialanyp, patsha úkimeti munda iri áskeri kúshter alyp keldi. Áskeri garnizondardy nyǵaityp, Jetisýdaǵy qonys aýdarýshy halyqtyń aýqatty toptarynan qazaq jáne qyrǵyz kóterilisshilerin jazalaý úshin qarýly otriadtar qurdy. Jetisý oblysy Jarkent ýezi kóterilisshileriniń Asy jailaýynda, Qarqaranyń taýly alabynda, Samsy, Kastek, Narynqol, Sharyn, Jalańash, Quram eldi mekenderi aýdandarynda, Lepsi ýeziniń Sadyr-Matai bolysynda jáne basqa jerlerde patsha jazalaýshylary meniri qaqtyǵystar bolady. Osyndai jaǵdaida Vernyi ýezinde B.Áshekeev Jetisýdyń bytyrańqy kóterilisshiler toptaryn biriktirý úshin sharalar qoldanyp, 1916 jylǵy 13 tamyzda Oshaqty degen jerde ár túrli bolystar ókilderiniń sezin shaqyrady. Sezde tyl jumystaryna adamdar alý týraly jarlyq shyǵarǵan úkimet oryndaryna qarýly qarsylyq kórsetýge deiin baryp, baǵynbaýǵa sheshim shyǵardy. Óz jaqtastarymen Úshqońyr taýyndaǵy Oshaqty saiyna ornyǵyp alǵan B.Áshekeev qarýly qarsylyqqa daiyndala bastady, sonymen birge kóterilisshilerdiń qataryn jańa kúshtermen tolyqtyrý jóninde sharalar qoldandy. Alaida, bul áreketter aitarlyqtai jetistikter bermei B.Áshekeev basshylyǵymen oryn alǵan Jetisýdaǵy ult-azattyq kóterilis basylyp-janshylady. 7 qyrkúiekte Vernyi qalasynda Vernyi áskeri garnizonynyń soty bolyp, kóterilis basshylarynyń biri B.Áshekeevti ólim jazasyna kesip, darǵa asý týraly úkim shyǵardy. Sottyń úkimin oblystyń áskeri gýbernatory Folbaým naq sol kúni bekitip, úkim bir kúnnen soń, iaǵni 1916 jylǵy 9 qyrkúiekte Vernyidyń janyndaǵy Boraldai degen jerde oryndalady. Sotsyz jáne tergeýsiz atylǵandardy eseptemegende, sot úkimimen Túrkistan ólkesinde 1917 j. 1 aqpanyna deiin 347 adam ólim jazasyna, 168 adam katorgalyq jumystarǵa, 129 adam túrmege jabylýǵa kesildi. Patsha ókimet oryndary qýdalaǵan 300 myń qazaqtar men qyrǵyzdar nemese Jetisýdyń baiyrǵy turǵyndarynyń tórtten biri Qytaiǵa qashýǵa májbúr boldy. Dál osyndai kóterilistiń iri oshaqtarynyń biri - Torǵai óńiri boldy. Kóterilisshiler sany 50 myńǵa jetedi. Bul kezde Torǵai ýezi negizinen qypshaq jáne arǵyn rýlary shoǵyrlanǵan 13 bolystan turatyn. Kóterilistiń bastapqy kezeńinde tolqýlar qypshaqtar mekendegen Qaidaýyl, Aqqum, Qaratoǵai, Sarytoǵai, Qaraqopa bolystaryn, sondai-aq negizinen arǵyndar mekendegen Tosyn, Maiqaraý, Saryqopa, Naýryzym, ekinshi Naýryzym bolystaryn qamtydy. Kóterilistiń etek jaiýy barysynda Ábdiǵappar Janbosynov qypshaq kóterilisshileriniń hany etip jariialansa, Sholaq Ospanov arǵyn kóterilisshileriniń hany bolyp sailanady. Keiinnen 1916 jyly 21 qarashada 13 bolys (6 bolys arǵyn, 6 bolys qypshaq, 1 bolys naiman) ókilderiniń quryltaiynda halyq arasyndaǵy ataqty Niiaz bidiń urpaǵy Ábdiǵappar Janbosynov kóteriliske shyqqan Torǵai ýeziniń hany bolyp sailanady. Quryltaiǵa qatysýshylardyń kelisimimen Kenesary Qasymovtyń serigi, ataqty Iman batyrdyń nemeresi Amangeldi Imanov kóterilisshilerdiń sardarbegi bolyp taǵaiyndalady. Ortalyq Reseiden kelgen jáne kóp keshikpei kóterilisshilerge qosylǵan, osy jerlerde týyp-ósken Álibi Jangeldin kóterilisshilerdiń “rýhani kósemi” boldy. Ondaǵan myń uiymdaspaǵan kóterilisshilerden Á.Janbosynov, A.Imanov jáne olardyń eń jaqyn serikteri ondyqtarǵa, júzdikterge jáne myńdyqtarǵa bólingen tártipti jasaq qurdy. Árbir qoldy basqarýǵa tiisinshe onbasy, elýbasy, júzbasy, myńbasy taǵaiyndaldy. Sardarbek janynda áskeri keńes jumys istedi. 22 qazanda A.Imanov bastaǵan 15 myń qol Torǵai qalasyn qorshady. Qalany qorshaý birneshe kúnge sozylyp, qorshaý kezinde general-leitenant A.Lavrentevtiń jazalaýshy korpýsy qalaǵa qarai úsh baǵytta bet aldy. 16 qarashada A.Imanov bastaǵan 12 myń adamǵa jýyq sarbazdar Túnqoima poshta stantsiiasyna shabýyl jasaidy. Kóterilistiń negizgi kópshiligi adam kúshin saqtaý úshin qarashanyń ekinshi jartysynda Torǵaidan 150 shaqyrym jerge jetip, Batpaqqara aýdanyna shoǵyrlanady. Osy jerden 1916 jylǵy qarashanyń ekinshi jartysynan 1917 jylǵy aqpannyń ortasyna deiin jazalaýshylarǵa qarsy partizandyq jortýyldar jasalady. Kóterilisshiler men jazalaýshylar arasynda Tatyrda, Aqshyǵanaqta, Doǵal-Úrpekte, Kúiikte shaiqastar boldy. Shaiqas 1917 jylǵy aqpannyń ekinshi jartysyna, iaǵni aqpan revoliýtsiiasyna deiin sozyldy. Qazaq halqynyń 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi Torǵaidan ózge barlyq aimaqtarda qatań basyp-janshyldy. Semei jáne Aqmola oblystarynda kóterilisshilerge qarsy 12 atty ásker júzdigi, 11 kúsheitilgen jaiaý ásker rotasy qimyl jasady, al Torǵai kóterilisshilerine qarsy patshalyq ókimet oryndary 17 atqyshtar rotasyn, 18 kazak júzdigin, 4 atty ásker eskadronyn, 18 zeńbirek, 10 pýlemet jáne basqalardy ákep tókti. Osyǵan qaramastan, Torǵai oblysynda kóterilis patsha úkimeti qulatylǵannan keiin ǵana toqtady. Qazaq qaýymynda patshanyń 1916 jylǵy maýsym jarlyǵy men kóteriliske kózqaras birdei bolǵan joq: aýyldyń feodaldyq-baishyl bileýshi toby men jergilikti ákimshiliktiń belgili bólegi patsha jarlyǵyn tolyǵymen qoldap, ony belsendi túrde júzege asyrýshylar boldy; qazaq intelligentsiiasynyń radikaldy batyl is-qimylǵa beiim ókilderi (mysaly, T.Bokin, J.Niiazbekov, T.Rysqulov, Á.Jangelin, S.Meńdeshev, B.Almanov, Á.Júnisov t.b.) halyqty qarýly kóteriliske shaqyryp, oǵan ózderi de qatysty. Al «Qazaq» gazetiniń tóńiregine toptasqan Á.Bókeihanov, A.Baitursynov, M.Dýlatov siiaqty liberal-demokratiialyq ziialylar ókilderiniń jetekshileri halyqty jarlyqty oryndaýǵa qarsy shyqpaýǵa úgittep, ony oryndamaǵan jaǵdaida qazaqtar qantógiske ushyraýy múmkin dep sanady jáne osyǵan bailanysty úlken alańdaýshylyq bildirdi. Osynaý almaǵaiyp kezeńde «Alash» qairatkerleri halyqty jańa alasapyrannan qorǵashtap, qaitken kúnde ony aman saqtaýǵa tyrysty. Sondyqtan da olar qarýly kóteriliske qarsy bolyp, qazaqtardy patsha jarlyǵyn oryndaýǵa shaqyrdy. Birinshiden, olar Reseige tóngen syrtqy qaterdiń bodan bolyp otyrǵan qazaqtarǵa da tolyq qatysy bar dep sanady. Budan syrt qalýǵa bolmaidy, - dep eseptedi. Ekinshiden, is júzinde qarýsyz qazaqtardyń turaqty orys armiiasyna qarsy bas kóterýin boldyrmaýǵa talpyndy.Qarýsyz halyq ókimettiń jazalaý sharalarynyń qurbany bolady dep qaýiptendi. Úshinshiden, soǵys Resei úshin jeńispen bitken jaǵdaida qazaqtardyń hal-kúii jeńildep, ulttyq avtonomiia qurylatynyna úmit artty. Imperiiamen aqylǵa qonymdy kelisim taktikasyn ustanyp, halqynyń aman bolýyn birinshi kezekke qoiǵan «Alash» kósemderi tyl jumystaryna shaqyrýdy keiinge qaldyra turyp, tiisti ázirlik jumystaryn júrgizýdi usyndy. Kóterilis barysynda oryn alǵan qandy qyrǵyn, júzdegen myń adamdardyń qaza tabýy bulardyń qaýipteriniń negizsiz emestigin dáleldedi. Jeke-jeke burq etken tolqýlar kóp uzamai qarýdyń kúshimen janyshtalyp, jumysshylardy rekvizitsiialaýmen maidanǵa jóneltý bastaldy. Sol kezde “Qazaq” gazetiniń redaktsiiasy tyl jumystaryna jóneltilgen qazaqtardyń muqtajdyqtaryna qyzmet kórsetýdi uiǵardy jáne osy maqsatpen barlyq qazaq ziialylaryna rekvizitsiialanǵandar jumys isteitin maidandarǵa óz erkimen baryp, olarda buratanalar bólimin qurýǵa shaqyrdy. Ziialylar (kópshilik bóligi muǵalimder) buǵan ún qosty jáne kóp keshikpei Minskide zemstvo odaǵynyń janynan buratanalar bólimi quryldy. Qazaq ziialylary maidan tylynda eńbek etken qazaq jigitteriniń sózin sóilep, muńyn joqtady. Á.Bókeihanov, M.Dýlatov t.b. bastaǵan qazaq ziialylary Minskide, taǵy basqa tyl jumysyna shaqyrylǵandar kóptep shoǵyrlanǵan qalalar men eldi mekenderde bolyp, olarǵa qoldan kelgen kómekteriniń bárin kórsetti. Olar shaqyrylǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne olardyń maidan óńiri aýdandaryndaǵy turýy men jumys isteýi úshin qajetti jaǵdailar týǵyzý jóninde naqty qadamdar jasady. Al munyń ózi keńes zamanynda kóp jyldar boiy aitylyp ta, jazylyp ta kelgen Alashorda 1916 jylǵy kóterilis kezinde ulttyq múddege satqyndyq jasady degen pikirdiń syńarjaq tujyrym ekendigin kórsetedi. Alash kósemderi kóterilisshilerge de, maidannyń qara jumysyna shaqyrylǵandarǵa da eshqandai satqyndyq jasaǵan joq. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis qazaq halqynyń san ǵasyrlyq qozǵalysynyń tarihynda erekshe oryn alady. Birinshi dúniejúzilik soǵys jaǵdailarynda kóterilistiń jalpy jurt tanyǵan basshylary Á.Janbosynov, A.Imanov, J.Mámbetov, U.Saýryqov, B.Áshekeev, O.Sholaqov, A.Júnisov, S.Qanaev kóterilisshilerdiń saiasi kósemderi T.Bokin, T.Rysqulov, S.Meńdeshev, Á.Jangeldin, B.Almanov jáne basqalar kezinde Syrym Datov, Isatai Taimanov, Mahambet Ótemisov, Janqoja Nurmuhamedov, Kenesary Qasymov jáne basqalar júrgizgen táýelsizdik jolyndaǵy kúreske halyqty kóterdi. K.Qasymov basshylyq etken ult-azattyq qozǵalystan keiin 1916 jylǵy kóterilis birinshi ret keń-baitaq ólkeniń barlyq aimaqtaryn ár túrli dárejede qamtyp, búkilqazaqtyq sipat alǵan kóterilis boldy. 1916 jylǵy kóterilistiń airyqsha ereksheligi ólkeniń birqatar aýdandarynda (negizinen, Qazaqstannyń ońtústiginde jáne ońtústik-shyǵysynda) oǵan qazaqtarmen qatar qyrǵyz, uiǵyr, ózbek jáne basqa da halyqtar ókilderiniń de qatysýy boldy. Qazaqstan men Ortalyq Aziiadaǵy 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis tutas alǵanda Resei imperiiasyndaǵy saiasi jáne áleýmettik-ekonomikalyq daǵdarystyń odan ári asqyna túsýine sebepshi boldy. Ol Reseidegi áskeri-otarshyldyq basqarý júiesiniń irgesin shaiqaltyp, shyǵystyń otar halyqtarynyń imperalistik ezgige qarsy XX ǵasyrdyń basynda óris alǵan búkil ult-azattyq qozǵalysynyń quramdas bóligi boldy.
Derekkózi: http://e-history.kz/kz/contents/view/841
