Dalanews.kz cyrttan kelgen investorlar jaiynda caiasatker Ǵalymjan Jaqiianovpen suhbattasqandy jón kórdi.
Dalanews: Ǵalymjan Bádiljanuly, keshe ǵana Kostenko shahtasynda bolǵan jarylystan 46 adam qaza taýyp, qazaq eli aza tutty. Oqiǵa ornyna barǵan Prezident, úkimet basshysy «ArselorMittal Temirtaý» AQ-men aradaǵy investitsiialyq yntymaqtastyqty toqtatyp, memleket menshigine qaitarylatynyn aityp qaldy. Budan keiin kásiporyndy kim basqarýy múmkin?
- Bul jerde áńgime «ArselorMittal Temirtaýdy» bireýinen alyp, ekinshisine berýde emes. Óitkeni, kásiporyn Mittaldyń qolyna tigeli 30 jylǵa taiap qaldy. Osy ýaqyt ishinde qanshama adam qaza tapty. Bir tergeý júrgizip, sottap, ia bolmasa jaýapkershilikke tartqanyn kórgen joqpyz.
Sonyń kesirinen kezekti apat boldy. 46 adamnan airylý ońai emes. Úkimettiń qaza tapqandardy taba almai jatyp «AMT-ny qaitaryp aldyq» dep aitýy halyqty jubatqanmen birdei.
Menińshe, eń aldymen baǵa berilýi kerek. «ArselorMittal Temirtaý» ielerinen bastap, úkimettiń burynǵy basshylary, kezinde jekeshendirýdi ótkizip, jaýapty bolǵandardan suralýy tiis.
Keshe ǵana Tótenshe jaǵdai ministri buǵan deiin shahtalarda 212 ret zań buzýshylyq tirkelgenin aityp jatty. Sonda bul aitylyp qana qoia ma? Buryn nege shara qoldanylmady? Prokýrorlar, sot organdary nege bilmeidi? Ádette beibit adamdar kóshege shyqsa, artynan birge júgirip otyrady. Al myna jaǵdaida nege tekserip, jaýapkershilikke tartpaidy?
Mine, osylai tolyqqandy zertteý júrgizip, baǵa berilýi tiis bolatyn.
Al kásiporyndy tartyp alǵan kúnniń ózinde Mittal ońai qutylyp ketkeli tur. Óitkeni, kezinde arzan baǵaǵa qolyna túsirip aldy. Ana joldy, myna joldy paidalanyp, birdeńesin berip, ielik etti. Sondyqtan Mittal eshteńeden utylmaidy.
Biraq Úkimet kompensatsiia talap etýdiń ornyna «menshigimizge qaitaramyz» dep eldi aldandyryp otyr. Baiqaimyn, jurttyń kóbi «ózimizge qaitty ǵoi» dep buǵan rizashylyq bildirýde. Shahtanyń aty – shahta. Qanshama ken orny bar. Onyń qaýipsizdik jaǵdaiyn teksermei, anyqtamai ári qarai qalai jumys isteidi?
Al myna qaiǵyly oqiǵadan keiin eńbek qaýipsizdigin qalpyna keltirý úshin qyrýar qarjy kerek. Oǵan taǵy da úkimet aqsha bóledi. Máselen, sol Mittaldyń Úndistan men Ulybritaniiadaǵy kásipornynda jarylys bolsa, olar ótemaqyny kompaniia ielerin shyryldatyp otyryp, shyǵaryp alady. Bul qarjy zardap shekkenderge, qaza tapqan otbasyna beriledi. Al bizde de «járdemaqy retinde kómek beriledi» dedi, biraq taǵy da úkimet esebinen bolyp tur ǵoi. Ainalyp kelgende, bul halyqtyń aqshasy.
Shyn máninde, qylmys jasap otyrǵan – kásiporyn iesi, ótemaqysyn tóleitin – halyq. Bul ádildikke jatpaidy. Sondyqtan eń áýeli tergeý amalyn júrgizip, kinálilerdi birtindep anyqtaý kerek.
Tipti, 1995 jyldan beri ótken-ketkenniń bárin tekserý qajet. Týrasyn aita almaimyn, biraq osy jyldarda Mittaldyń Qaraǵandy, Temirtaýdaǵy ken oryndarynda qaza bolǵan adamnyń sany terrorshylardyń qolynan qaza tapqandardan artyq eken. Sonda bir óndiris ornynyń ózi terrorizmnen kem bolmai tur ǵoi.
Buǵan quqyq qorǵaý oryndary, ne prokýror, ne qaýipsizdik keńesi durys baǵa berip otyrǵan joq. Báriniń umtylǵany – aktivterdi tartyp alý men bólý. Bul durys emes.
Dalanews: Mittal eń alǵash bizdiń elge 1995 jyldyń kúzinde kelipti. Al siz 1997 jyly Strategiialyq resýrstardy baqylaý agenttigin basqarǵan kezde «Qarmetkombinatty» nebári 220 mln dollarǵa satyp alǵanynan habardar boldyńyz ba? Osy másele týraly Nazarbaevqa batyryp aitqandar boldy ma? Máselen, ózińiz?
- Biz ol jyldary «Qarmetkombinatty» tikelei teksermedik. Munai, gaz, energetika salasyndaǵy basqa strategiialyq nysandardy tekserdik. Jalpy, sol jyldary jekeshelendirýdiń zańsyz, ádiletsiz ótkeni týraly jáne ár nysan boiynsha zań buzý deregin anyqtap, prezident Nazarbaevtyń atyna ótirik aitpasam, ai saiyn joldap, jetkizip otyrdyq. Agenttik bar-joǵy 8 ai ǵana jumys istedi. Ol kezde agenttiktiń prokýratýra siiaqty tergeý júrgizetindei quqyǵy bolǵan joq.
Biz tek analitika jasap, durys emestigin kórsetip, «jekeshelendirýdi toqtatyp, nysandardy memleket qaitadan qolyna alý kerek. Tenderdi durys ótkizý qajet» degen usynys jasadyq.
Biraq naqty «Qarmetkombinatqa» qatysty pikir aita almadyq. Sebebi, oǵan ol kezde qolymyz jete qoiǵan joq.
Dalanews: Mittal BBC-ge bergen suhbatynda «Qazaqstan naryǵyna «kirý» úshin 100 mln AQSh dollaryn para retinde bergenin aitypty. Muny Mashkevich joǵarydaǵylarǵa úlestirgen kórinedi. Bylaisha aitqanda, Nazarbaev úlken nysandardy sý teginge satyp jiberdi ǵoi...
- Búgin ony siz ben biz qalai aita alamyz? Muny memleket tartyp alǵanymen qoimai, áý bastan qalai bolǵanyn zerttep, Qylmystyq zańy boiynsha tergeý júrgizip, jaýapkershilikke tartý kerek. Mittal ońai qutylyp ketpeýi tiis.
Dalanews: Mittalmen jasalǵan kelisim-shart qupiia ekeni aityldy. Ony ashý elimiz úshin qaýipti emes pe? Tipti, ol bizdi halyqaralyq sotqa súireýi múmkin be?
- Mittal bizdi emes, biz ony halyqaralyq sotqa súireýimiz kerek. Óitkeni, onyń dúniejúzinde basqa da múlikteri bar. Jańa beker aitqan joqpyn, osy apat Úndistan men Ulybritaniiada tirkelse, onyń qalai jaýapqa tartylǵanyn kórgen bolar edik. Biz syltaý ǵana aityp otyrmyz.
Dalanews: Mańyzdy strategiialyq nysandardy sheteldik investorlardyń qolyna nege bere saldyq? 32 jyldan beri óz igiligimizge qaitarýǵa ne kedergi?
- Áý basta memleketimizdiń úlken óndiris oryndaryn jeke jobamen júrgizgeni teris boldy. Munyń bári qylmystyq jolmen júrgizilgenin naqty aita alamyn. Óitkeni, kezinde biraz nárseni kórdik, ony aitttyq ta.
Basynan qisyq jolmen júrgeniniń saldary osyndai jaǵdaiǵa ákeldi. Sol kezde kelgenniń kóbi sheteldik investor emes, sonyń tońyn búrkenip alǵandar.
Dál sol ýaqytta «Sheteldik investitsiiany qorǵaý týraly» zań shyqqan. Sol zańdy salyqtyq jeńildikter alý úshin, sondai-aq jumysshy aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershilikti shekteý maqsatynda paidalandy. Basqasyn aitpaǵanda, ózim istegen Pavlodar oblysynda Mashkevich, Blavatnik, Sherbovich, Býhovich siiaqtylar sheteldik investor retinde kelip, elimizdiń ekonomikasyn jemqorlyqqa batyrdy.
Sodan bergi 32 jyldyń sońǵy bes jylynda kóptegen ózgeris jasaýǵa bolatyn edi, biraq ulttyń, eldiń igiligine eshteńe istelmedi. Sheteldik investordyń qai nysany da sondai. Árine, bul zańǵa boi usynyp, sanasatyn AQSh-tyń, Eýropanyń eldegi kompaniialaryna qatysty emes. Al Mittal «Qarmetkombinatty» nebári 220 mln dollarǵa satyp aldy dedi.
Sol siiaqty Ekibastuzdaǵy jylyna 50 mln tonna kómir óndiretin dúniejúzindegi eń iri «Bogatyr» kómir kenin 1996 jyly 20 mln dollarǵa bere salǵan. Onyń aqshasyn bir emes, birneshe jylda qaitarýǵa kelisken.
Eń soraqysy, ken orny qoimasyndaǵy kómirdiń ózi 750 mln dollarǵa baǵalanǵan. Muny endi ne deýge bolady? Taza qylmys qoi. Eger osyny qylmys retinde sanap, tergeý júrgizip, jaýapkershilikke tartsa, zańdylyq bolar edi. Ony satyp alǵan AQSh-tyń Axis Industries kompaniiasy dese de, biraq ózimizdiń burynǵy «otandastar».
Dalanews: Bir-eki kúnde Mittaldan keiingi ainalysatyn másele ózińiz «Maisheke» deitin Mashkevich bolýy kerek degendi jii estidik. Áliptiń artyn baǵyp júre bersek, erteń Statiler siiaqty san soqtyryp ketpei me?
– Taǵy da qaitalap aitaiyn, biz qazir «anadan mynany tartyp alaiyq» degendi naýqanǵa ainaldyryp jatyrmyz. Óz basym muny qoldamaimyn. Zań bárine ortaq. Bárine birdei qatań qaraý kerek. Eger naqty málimet bolsa, kórsetip, tekserý protsesin júrgizý qajet. Odan bólek «Aktivterdi tartyp alǵan soń kimniń qolyna beredi?» degen áńgime shyǵyp jatyr. Sondyqtan bárin zańdy jolmen isteý kerek.
Dalanews: Depýttarttar da úkimetke investorlarmen aradaǵy kelisim shartty qaita qaraý kerektigin aitýda. Sizdiń usynysyńyz qandai?
– «Sheteldik investitsiia týraly» zań osydan 20 jyl buryn kúshin joiyp, keiin «Investitsiia týraly» bolyp ózgerdi. Bálkim, depýtattar qazba bailyqty paidalaný jónindegi kontrakt týraly aitqan shyǵar. Biraq ondai kelisim kóp bolmaýy múmkin. Bul jaiynda pikir aitý úshin zańnama jóninde zertteý júrgizip, ony qaita qaraityn jaǵdaiymyz bar ma, joq pa, ony da esepteýimiz kerek. Bul másele óz aldyna, biz qazir kóz aldymyzdǵy apatty jaǵdaidyń, zańsyzdyqtyń mán-jaiyn tereń tekserýimiz qajet. Mittalǵa, Mashkevichke, «Qazaqmysqa» bailanysty keleńsiz jaittar kóp. Menińshe, kún tártibindegi túitkilderdi sheship alý kerek.
Dalanews: Sońǵy kezde Smaiylov úkimetine qatysty syn kóp. «Ózine mindettelgen jaýapkershilikke salǵyrt qarady, áli kúnge eski Qazaqstanǵa eleńdep júr» degen pikir bar. Sizdińshe, onyń otstavkaǵa ketetin ýaqyty kelgen joq pa?
– Jaýapkershilikti Smaiylov qana emes, búkil Qazaqstannyń prezident bastaǵan memlekettik organdarynan bastaýshy edim. Smaiylov – Toqaev qoiǵan adam. Sonda jaýapkershilik kimde? Smaiylov – sailaýdan ótpegen, halyq qolyna bilik bermegen sheneýnik. Búgin Smaiylov, erteń basqa keler. Biraq júieni ózgertpei, osy jaǵdai qaitalana beredi. Júie ózgerse, memlekettik qyzmetkerlerde jaýapkershilik paida bolady.
Al Smaiylovtyń eski Qazaqstandaǵy kimge eleńdep júrgenin bilmeimin. Depýtattar da, basqasy da atyn atap, túsin tústese, durys. Eski Qazaqstannyń kinási óz aldyna, qazirgi jaǵdaida jańa Qazaqstan da ońyp turǵan joq. Osyndai apat byltyr da boldy. Sodan beri nege shara qoldanbady? Burynǵyny aita berip, burynǵymen kúresip júre beremiz be?
Dalanews: Qazir «eski Qazaqstan», «jańa Qazaqstan» dep aitý ádetke ainalyp ketti. Bul tirkes sizdiń qulaǵyńyzǵa qalai estiledi?
- Eski bolsyn, jańa bolsyn bir rejim, bir júie. Bári burynnan kele jatqandar. Tipti, prezident eski Qazaqstanda Toqaevtyń ózi premer-ministr, Syrtqy ister ministri, Senat tóraǵasy boldy. Osy tirkesti jii tilge tiek etetinderden «Toqaev eskige kire me, jańa Qazaqstanǵa ma?» dep suraý kerek shyǵar.
Toqaevty bylai qoiǵanda, parlamenttegi depýtattardyń ózi qaisysyna jatady? Eski Qazaqstan ókili me, jańa Qazaqstannyń ba? Árqaisysynyń betin tyrnasańyz, tipti «jańamyn» degenniń ózi eski bop shyǵa keledi. Sondyqtan bulai bólip aitý – orynsyz.
Júie aýysqan kezde ǵana memleketimizdi «jańa Qazaqstan» dep aita alamyz. Al qazir burynǵy qalpyndaǵy eski Qazaqstan. Qazir eskisi de eski, jańasy da eski. Jańarǵan eshteńesin baiqaǵan joqpyz.
Áńgimelesken, Aiaýlym ShAIMARDAN
