Dalanews.kz cىرتتان كەلگەن ينۆەستورلار جايىندا cاياساتكەر عالىمجان جاقييانوۆپەن سۇحباتتاسقاندى جٶن كٶردٸ.
Dalanews: عالىمجان بەدٸلجانۇلى, كەشە عانا كوستەنكو شاحتاسىندا بولعان جارىلىستان 46 ادام قازا تاۋىپ, قازاق ەلٸ ازا تۇتتى. وقيعا ورنىنا بارعان پرەزيدەنت, ٷكٸمەت باسشىسى «ارسەلورميتتال تەمٸرتاۋ» اق-مەن اراداعى ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىقتى توقتاتىپ, مەملەكەت مەنشٸگٸنە قايتارىلاتىنىن ايتىپ قالدى. بۇدان كەيٸن كەسٸپورىندى كٸم باسقارۋى مٷمكٸن?
- بۇل جەردە ەڭگٸمە «ارسەلورميتتال تەمٸرتاۋدى» بٸرەۋٸنەن الىپ, ەكٸنشٸسٸنە بەرۋدە ەمەس. ٶيتكەنٸ, كەسٸپورىن ميتتالدىڭ قولىنا تيگەلٸ 30 جىلعا تاياپ قالدى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە قانشاما ادام قازا تاپتى. بٸر تەرگەۋ جٷرگٸزٸپ, سوتتاپ, يا بولماسا جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتقانىن كٶرگەن جوقپىز.
سونىڭ كەسٸرٸنەن كەزەكتٸ اپات بولدى. 46 ادامنان ايرىلۋ وڭاي ەمەس. ٷكٸمەتتٸڭ قازا تاپقانداردى تابا الماي جاتىپ «امت-نى قايتارىپ الدىق» دەپ ايتۋى حالىقتى جۇباتقانمەن بٸردەي.
مەنٸڭشە, ەڭ الدىمەن باعا بەرٸلۋٸ كەرەك. «ارسەلورميتتال تەمٸرتاۋ» يەلەرٸنەن باستاپ, ٷكٸمەتتٸڭ بۇرىنعى باسشىلارى, كەزٸندە جەكەشەندٸرۋدٸ ٶتكٸزٸپ, جاۋاپتى بولعانداردان سۇرالۋى تيٸس.
كەشە عانا تٶتەنشە جاعداي مينيسترٸ بۇعان دەيٸن شاحتالاردا 212 رەت زاڭ بۇزۋشىلىق تٸركەلگەنٸن ايتىپ جاتتى. سوندا بۇل ايتىلىپ قانا قويا ما? بۇرىن نەگە شارا قولدانىلمادى? پروكۋرورلار, سوت ورگاندارى نەگە بٸلمەيدٸ? ەدەتتە بەيبٸت ادامدار كٶشەگە شىقسا, ارتىنان بٸرگە جٷگٸرٸپ وتىرادى. ال مىنا جاعدايدا نەگە تەكسەرٸپ, جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتپايدى?
مٸنە, وسىلاي تولىققاندى زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, باعا بەرٸلۋٸ تيٸس بولاتىن.
ال كەسٸپورىندى تارتىپ العان كٷننٸڭ ٶزٸندە ميتتال وڭاي قۇتىلىپ كەتكەلٸ تۇر. ٶيتكەنٸ, كەزٸندە ارزان باعاعا قولىنا تٷسٸرٸپ الدى. انا جولدى, مىنا جولدى پايدالانىپ, بٸردەڭەسٸن بەرٸپ, يەلٸك ەتتٸ. سوندىقتان ميتتال ەشتەڭەدەن ۇتىلمايدى.
بٸراق ٷكٸمەت كومپەنساتسييا تالاپ ەتۋدٸڭ ورنىنا «مەنشٸگٸمٸزگە قايتارامىز» دەپ ەلدٸ الداندىرىپ وتىر. بايقايمىن, جۇرتتىڭ كٶبٸ «ٶزٸمٸزگە قايتتى عوي» دەپ بۇعان ريزاشىلىق بٸلدٸرۋدە. شاحتانىڭ اتى – شاحتا. قانشاما كەن ورنى بار. ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸك جاعدايىن تەكسەرمەي, انىقتاماي ەرٸ قاراي قالاي جۇمىس ٸستەيدٸ?
ال مىنا قايعىلى وقيعادان كەيٸن ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن قىرۋار قارجى كەرەك. وعان تاعى دا ٷكٸمەت اقشا بٶلەدٸ. مەسەلەن, سول ميتتالدىڭ ٷندٸستان مەن ۇلىبريتانيياداعى كەسٸپورنىندا جارىلىس بولسا, ولار ٶتەماقىنى كومپانييا يەلەرٸن شىرىلداتىپ وتىرىپ, شىعارىپ الادى. بۇل قارجى زارداپ شەككەندەرگە, قازا تاپقان وتباسىنا بەرٸلەدٸ. ال بٸزدە دە «جەردەماقى رەتٸندە كٶمەك بەرٸلەدٸ» دەدٸ, بٸراق تاعى دا ٷكٸمەت ەسەبٸنەن بولىپ تۇر عوي. اينالىپ كەلگەندە, بۇل حالىقتىڭ اقشاسى.
شىن مەنٸندە, قىلمىس جاساپ وتىرعان – كەسٸپورىن يەسٸ, ٶتەماقىسىن تٶلەيتٸن – حالىق. بۇل ەدٸلدٸككە جاتپايدى. سوندىقتان ەڭ ەۋەلٸ تەرگەۋ امالىن جٷرگٸزٸپ, كٸنەلٸلەردٸ بٸرتٸندەپ انىقتاۋ كەرەك.
تٸپتٸ, 1995 جىلدان بەرٸ ٶتكەن-كەتكەننٸڭ بەرٸن تەكسەرۋ قاجەت. تۋراسىن ايتا المايمىن, بٸراق وسى جىلداردا ميتتالدىڭ قاراعاندى, تەمٸرتاۋداعى كەن ورىندارىندا قازا بولعان ادامنىڭ سانى تەررورشىلاردىڭ قولىنان قازا تاپقانداردان ارتىق ەكەن. سوندا بٸر ٶندٸرٸس ورنىنىڭ ٶزٸ تەرروريزمنەن كەم بولماي تۇر عوي.
بۇعان قۇقىق قورعاۋ ورىندارى, نە پروكۋرور, نە قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ دۇرىس باعا بەرٸپ وتىرعان جوق. بەرٸنٸڭ ۇمتىلعانى – اكتيۆتەردٸ تارتىپ الۋ مەن بٶلۋ. بۇل دۇرىس ەمەس.
Dalanews: ميتتال ەڭ العاش بٸزدٸڭ ەلگە 1995 جىلدىڭ كٷزٸندە كەلٸپتٸ. ال سٸز 1997 جىلى ستراتەگييالىق رەسۋرستاردى باقىلاۋ اگەنتتٸگٸن باسقارعان كەزدە «قارمەتكومبيناتتى» نەبەرٸ 220 ملن دوللارعا ساتىپ العانىنان حاباردار بولدىڭىز با? وسى مەسەلە تۋرالى نازارباەۆقا باتىرىپ ايتقاندار بولدى ما? مەسەلەن, ٶزٸڭٸز?
- بٸز ول جىلدارى «قارمەتكومبيناتتى» تٸكەلەي تەكسەرمەدٸك. مۇناي, گاز, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باسقا ستراتەگييالىق نىسانداردى تەكسەردٸك. جالپى, سول جىلدارى جەكەشەلەندٸرۋدٸڭ زاڭسىز, ەدٸلەتسٸز ٶتكەنٸ تۋرالى جەنە ەر نىسان بويىنشا زاڭ بۇزۋ دەرەگٸن انىقتاپ, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ اتىنا ٶتٸرٸك ايتپاسام, اي سايىن جولداپ, جەتكٸزٸپ وتىردىق. اگەنتتٸك بار-جوعى 8 اي عانا جۇمىس ٸستەدٸ. ول كەزدە اگەنتتٸكتٸڭ پروكۋراتۋرا سيياقتى تەرگەۋ جٷرگٸزەتٸندەي قۇقىعى بولعان جوق.
بٸز تەك اناليتيكا جاساپ, دۇرىس ەمەستٸگٸن كٶرسەتٸپ, «جەكەشەلەندٸرۋدٸ توقتاتىپ, نىسانداردى مەملەكەت قايتادان قولىنا الۋ كەرەك. تەندەردٸ دۇرىس ٶتكٸزۋ قاجەت» دەگەن ۇسىنىس جاسادىق.
بٸراق ناقتى «قارمەتكومبيناتقا» قاتىستى پٸكٸر ايتا المادىق. سەبەبٸ, وعان ول كەزدە قولىمىز جەتە قويعان جوق.
Dalanews: ميتتال BBC-گە بەرگەن سۇحباتىندا «قازاقستان نارىعىنا «كٸرۋ» ٷشٸن 100 ملن اقش دوللارىن پارا رەتٸندە بەرگەنٸن ايتىپتى. مۇنى ماشكەۆيچ جوعارىداعىلارعا ٷلەستٸرگەن كٶرٸنەدٸ. بىلايشا ايتقاندا, نازارباەۆ ٷلكەن نىسانداردى سۋ تەگٸنگە ساتىپ جٸبەردٸ عوي...
- بٷگٸن ونى سٸز بەن بٸز قالاي ايتا الامىز? مۇنى مەملەكەت تارتىپ العانىمەن قويماي, ەۋ باستان قالاي بولعانىن زەرتتەپ, قىلمىستىق زاڭى بويىنشا تەرگەۋ جٷرگٸزٸپ, جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ كەرەك. ميتتال وڭاي قۇتىلىپ كەتپەۋٸ تيٸس.
Dalanews: ميتتالمەن جاسالعان كەلٸسٸم-شارت قۇپييا ەكەنٸ ايتىلدى. ونى اشۋ ەلٸمٸز ٷشٸن قاۋٸپتٸ ەمەس پە? تٸپتٸ, ول بٸزدٸ حالىقارالىق سوتقا سٷيرەۋٸ مٷمكٸن بە?
- ميتتال بٸزدٸ ەمەس, بٸز ونى حالىقارالىق سوتقا سٷيرەۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ, ونىڭ دٷنيەجٷزٸندە باسقا دا مٷلٸكتەرٸ بار. جاڭا بەكەر ايتقان جوقپىن, وسى اپات ٷندٸستان مەن ۇلىبريتانييادا تٸركەلسە, ونىڭ قالاي جاۋاپقا تارتىلعانىن كٶرگەن بولار ەدٸك. بٸز سىلتاۋ عانا ايتىپ وتىرمىز.
Dalanews: ماڭىزدى ستراتەگييالىق نىسانداردى شەتەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ قولىنا نەگە بەرە سالدىق? 32 جىلدان بەرٸ ٶز يگٸلٸگٸمٸزگە قايتارۋعا نە كەدەرگٸ?
- ەۋ باستا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٷلكەن ٶندٸرٸس ورىندارىن جەكە جوبامەن جٷرگٸزگەنٸ تەرٸس بولدى. مۇنىڭ بەرٸ قىلمىستىق جولمەن جٷرگٸزٸلگەنٸن ناقتى ايتا الامىن. ٶيتكەنٸ, كەزٸندە بٸراز نەرسەنٸ كٶردٸك, ونى ايتتتىق تا.
باسىنان قيسىق جولمەن جٷرگەنٸنٸڭ سالدارى وسىنداي جاعدايعا ەكەلدٸ. سول كەزدە كەلگەننٸڭ كٶبٸ شەتەلدٸك ينۆەستور ەمەس, سونىڭ توڭىن بٷركەنٸپ العاندار.
دەل سول ۋاقىتتا «شەتەلدٸك ينۆەستيتسييانى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ شىققان. سول زاڭدى سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەر الۋ ٷشٸن, سونداي-اق جۇمىسشى الدىنداعى ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ شەكتەۋ ماقساتىندا پايدالاندى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ٶزٸم ٸستەگەن پاۆلودار وبلىسىندا ماشكەۆيچ, بلاۆاتنيك, ششەربوۆيچ, بۋحوۆيچ سيياقتىلار شەتەلدٸك ينۆەستور رەتٸندە كەلٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىن جەمقورلىققا باتىردى.
سودان بەرگٸ 32 جىلدىڭ سوڭعى بەس جىلىندا كٶپتەگەن ٶزگەرٸس جاساۋعا بولاتىن ەدٸ, بٸراق ۇلتتىڭ, ەلدٸڭ يگٸلٸگٸنە ەشتەڭە ٸستەلمەدٸ. شەتەلدٸك ينۆەستوردىڭ قاي نىسانى دا سونداي. ەرينە, بۇل زاڭعا بوي ۇسىنىپ, ساناساتىن اقش-تىڭ, ەۋروپانىڭ ەلدەگٸ كومپانييالارىنا قاتىستى ەمەس. ال ميتتال «قارمەتكومبيناتتى» نەبەرٸ 220 ملن دوللارعا ساتىپ الدى دەدٸ.
سول سيياقتى ەكٸباستۇزداعى جىلىنا 50 ملن توننا كٶمٸر ٶندٸرەتٸن دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ ٸرٸ «بوگاتىر» كٶمٸر كەنٸن 1996 جىلى 20 ملن دوللارعا بەرە سالعان. ونىڭ اقشاسىن بٸر ەمەس, بٸرنەشە جىلدا قايتارۋعا كەلٸسكەن.
ەڭ سوراقىسى, كەن ورنى قويماسىنداعى كٶمٸردٸڭ ٶزٸ 750 ملن دوللارعا باعالانعان. مۇنى ەندٸ نە دەۋگە بولادى? تازا قىلمىس قوي. ەگەر وسىنى قىلمىس رەتٸندە ساناپ, تەرگەۋ جٷرگٸزٸپ, جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتسا, زاڭدىلىق بولار ەدٸ. ونى ساتىپ العان اقش-تىڭ Axis Industries كومپانيياسى دەسە دە, بٸراق ٶزٸمٸزدٸڭ بۇرىنعى «وتانداستار».
Dalanews: بٸر-ەكٸ كٷندە ميتتالدان كەيٸنگٸ اينالىساتىن مەسەلە ٶزٸڭٸز «مايشەكە» دەيتٸن ماشكەۆيچ بولۋى كەرەك دەگەندٸ جيٸ ەستٸدٸك. ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ جٷرە بەرسەك, ەرتەڭ ستاتيلەر سيياقتى سان سوقتىرىپ كەتپەي مە?
– تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, بٸز قازٸر «انادان مىنانى تارتىپ الايىق» دەگەندٸ ناۋقانعا اينالدىرىپ جاتىرمىز. ٶز باسىم مۇنى قولدامايمىن. زاڭ بەرٸنە ورتاق. بەرٸنە بٸردەي قاتاڭ قاراۋ كەرەك. ەگەر ناقتى مەلٸمەت بولسا, كٶرسەتٸپ, تەكسەرۋ پروتسەسٸن جٷرگٸزۋ قاجەت. ودان بٶلەك «اكتيۆتەردٸ تارتىپ العان سوڭ كٸمنٸڭ قولىنا بەرەدٸ?» دەگەن ەڭگٸمە شىعىپ جاتىر. سوندىقتان بەرٸن زاڭدى جولمەن ٸستەۋ كەرەك.
Dalanews: دەپۋتتارتتار دا ٷكٸمەتكە ينۆەستورلارمەن اراداعى كەلٸسٸم شارتتى قايتا قاراۋ كەرەكتٸگٸن ايتۋدا. سٸزدٸڭ ۇسىنىسىڭىز قانداي?
– «شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا تۋرالى» زاڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن كٷشٸن جويىپ, كەيٸن «ينۆەستيتسييا تۋرالى» بولىپ ٶزگەردٸ. بەلكٸم, دەپۋتاتتار قازبا بايلىقتى پايدالانۋ جٶنٸندەگٸ كونتراكت تۋرالى ايتقان شىعار. بٸراق ونداي كەلٸسٸم كٶپ بولماۋى مٷمكٸن. بۇل جايىندا پٸكٸر ايتۋ ٷشٸن زاڭناما جٶنٸندە زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, ونى قايتا قارايتىن جاعدايىمىز بار ما, جوق پا, ونى دا ەسەپتەۋٸمٸز كەرەك. بۇل مەسەلە ٶز الدىنا, بٸز قازٸر كٶز الدىمىزدعى اپاتتى جاعدايدىڭ, زاڭسىزدىقتىڭ مەن-جايىن تەرەڭ تەكسەرۋٸمٸز قاجەت. ميتتالعا, ماشكەۆيچكە, «قازاقمىسقا» بايلانىستى كەلەڭسٸز جايتتار كٶپ. مەنٸڭشە, كٷن تەرتٸبٸندەگٸ تٷيتكٸلدەردٸ شەشٸپ الۋ كەرەك.
Dalanews: سوڭعى كەزدە سمايىلوۆ ٷكٸمەتٸنە قاتىستى سىن كٶپ. «ٶزٸنە مٸندەتتەلگەن جاۋاپكەرشٸلٸككە سالعىرت قارادى, ەلٸ كٷنگە ەسكٸ قازاقستانعا ەلەڭدەپ جٷر» دەگەن پٸكٸر بار. سٸزدٸڭشە, ونىڭ وتستاۆكاعا كەتەتٸن ۋاقىتى كەلگەن جوق پا?
– جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سمايىلوۆ قانا ەمەس, بٷكٸل قازاقستاننىڭ پرەزيدەنت باستاعان مەملەكەتتٸك ورگاندارىنان باستاۋشى ەدٸم. سمايىلوۆ – توقاەۆ قويعان ادام. سوندا جاۋاپكەرشٸلٸك كٸمدە? سمايىلوۆ – سايلاۋدان ٶتپەگەن, حالىق قولىنا بيلٸك بەرمەگەن شەنەۋنٸك. بٷگٸن سمايىلوۆ, ەرتەڭ باسقا كەلەر. بٸراق جٷيەنٸ ٶزگەرتپەي, وسى جاعداي قايتالانا بەرەدٸ. جٷيە ٶزگەرسە, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردە جاۋاپكەرشٸلٸك پايدا بولادى.
ال سمايىلوۆتىڭ ەسكٸ قازاقستانداعى كٸمگە ەلەڭدەپ جٷرگەنٸن بٸلمەيمٸن. دەپۋتاتتار دا, باسقاسى دا اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەسە, دۇرىس. ەسكٸ قازاقستاننىڭ كٸنەسٸ ٶز الدىنا, قازٸرگٸ جاعدايدا جاڭا قازاقستان دا وڭىپ تۇرعان جوق. وسىنداي اپات بىلتىر دا بولدى. سودان بەرٸ نەگە شارا قولدانبادى? بۇرىنعىنى ايتا بەرٸپ, بۇرىنعىمەن كٷرەسٸپ جٷرە بەرەمٸز بە?
Dalanews: قازٸر «ەسكٸ قازاقستان», «جاڭا قازاقستان» دەپ ايتۋ ەدەتكە اينالىپ كەتتٸ. بۇل تٸركەس سٸزدٸڭ قۇلاعىڭىزعا قالاي ەستٸلەدٸ?
- ەسكٸ بولسىن, جاڭا بولسىن بٸر رەجيم, بٸر جٷيە. بەرٸ بۇرىننان كەلە جاتقاندار. تٸپتٸ, پرەزيدەنت ەسكٸ قازاقستاندا توقاەۆتىڭ ٶزٸ پرەمەر-مينيستر, سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ, سەنات تٶراعاسى بولدى. وسى تٸركەستٸ جيٸ تٸلگە تيەك ەتەتٸندەردەن «توقاەۆ ەسكٸگە كٸرە مە, جاڭا قازاقستانعا ما?» دەپ سۇراۋ كەرەك شىعار.
توقاەۆتى بىلاي قويعاندا, پارلامەنتتەگٸ دەپۋتاتتاردىڭ ٶزٸ قايسىسىنا جاتادى? ەسكٸ قازاقستان ٶكٸلٸ مە, جاڭا قازاقستاننىڭ با? ەرقايسىسىنىڭ بەتٸن تىرناساڭىز, تٸپتٸ «جاڭامىن» دەگەننٸڭ ٶزٸ ەسكٸ بوپ شىعا كەلەدٸ. سوندىقتان بۇلاي بٶلٸپ ايتۋ – ورىنسىز.
جٷيە اۋىسقان كەزدە عانا مەملەكەتٸمٸزدٸ «جاڭا قازاقستان» دەپ ايتا الامىز. ال قازٸر بۇرىنعى قالپىنداعى ەسكٸ قازاقستان. قازٸر ەسكٸسٸ دە ەسكٸ, جاڭاسى دا ەسكٸ. جاڭارعان ەشتەڭەسٸن بايقاعان جوقپىز.
ەڭگٸمەلەسكەن, اياۋلىم شايماردان
