Habarlamada bul jaǵdai demokratiianyń tómendegeniniń kórinisi retinde sipattalǵan. Málimdemede oppozitsiialyq BAQ-tyń ún qatý múmkindigi shektelgeni, túrli mekemeler men kompaniialardyń jabylýy, olardy qoǵam aldynda jekkórinishti etip kórsetý, jeke múlikke zańsyz qol suǵý áreketteriniń oryn alǵany aitylady.
Málimdemeni daiyndaǵandar – Angliia joǵary sotynyń burynǵy basshysy Lord Výlf, Birmingem zań qaǵidalary ortalyǵynyń direktory jáne venetsiialyq komissiianyń burynǵy múshesi Ser Jefri Djoýel jáne Konservatorlar partiiasynyń Parlament múshesi, Angliia men Ýelstiń burynǵy Bas solisitory (quzyretti) Ser Edvard Garne jáne BAQ quqyqtary salasyndaǵy sarapshy advokat Sara Pelin qatarly belgili tulǵalar. Málimdeme boiynsha ÁDP-nyń (Ádilet jáne Damý Partiiasy) negizgi maqsaty: qoǵamdaǵy áleýmettik toptar men BAQ ókilderin shettetý.
Buǵan qosa málimdemede «júieli túrde adam quqyqtarynyń buzylǵandyǵyna» bailanysty Túrik Úkimetiniń bul isin Eýropa Adam Quqyqtary Sotynda jáne halyqaralyq deńgeide qarastyrýdyń qajettigi usynylady.
Málimdemeni zerttegen gazettiń tujyrymdamasynda ÁDP kezeńinde konstitýtsiiaǵa óz múddesine qarai ózgeris engizip, sottyń bedeli túskenin, ǵalamtor resýrstaryna tsenzýra jasaǵandyǵyn, sóz bostandyǵynyń shektelgendigin, sybailas jemqorlyq boiynsha úkimetke qarsy bastalǵan qylmystyq istiń jabylǵandyǵy jáne tutqyndalǵan adamdarǵa qurmetsizdik jasalǵany aityldy.
40 MYŃ ADAM QYZMETINEN BOSATYLDY
Málimdemede 40 myńǵa jýyq adamnyń qyzmetinen alastatylǵandyǵy, kóptegen tutqyndaý áreketteriniń bolǵany týraly aitylady.
Komissiia 2013 jyly Túrkiiada oryn alǵan sybailas jemqorlyq daý-damaidan beri atalmysh másele tóńireginde zerttep-baqylaý jumystaryn júrgizip keledi. «2005 jyly Eýropalyq Odaqpen resmi kelissózderdiń (Odaqqa kirý týraly) iske asýynan keiin, Túrkiiadaǵy oqiǵalar kelissóz boiynsha bekitilgen reformalarǵa qaishy kelýde», — dep baiandalady málimette.
«Guardian» gazeti atalmysh málimdemede biliktiń Túrkiianyń demokratiia uǵymyna selkeý túsirgendigin ashyp aitty. Málimdemede, ásirese, BAQ pen qylmystyq quqyq ólshemderine qysym jasalǵany aitylady. Radio men telearnalardy kúmándi dep tabý, sottyń sheshiminsiz áleýmettik jelilerdegi materialdy joiý jáne ǵalamtor resýrstaryna bóget jasaý sekildi birshama zańbuzýshylyqtar atap ótilgen. Mysal retinde «Samaniolý» telearnasynyń bas direktory Hidaet Karajanyń ótken jyldan beri «kúdikti» dep tutqynda otyrýy kórsetildi.
Málimdeme quramynda «Zaman» gazetiniń bas redaktory Ekrem Dýmanly, Hidaet Karajamen qosa bir top jýrnalister, barlyǵy 63 adam jaily «terrorlyq uiymǵa qatysy bar» degen aiyppen is qozǵalǵan. Quzyrly organdardyń tutqyndardy bosatý jaily sheshimine qaramastan, olardyń áli kúnge deiin qamaýda otyrǵandaryn tilge tiek etti.
«Guardian» gazetine suhbat bergen memlekettik keńestiń burynǵy basshysy Ser Edvard Garne: «Túrik sot júiesine úlken ziian kelýde. Halyqtyń obektivti sotqa degen senimi azaiýda», – dedi. Sonymen qatar Garne sońǵy úmit Konstitýtsiialyq sotta ekenin, alaida istiń kóptiginen olardyń bul máseleni sheshýge qaýqarsyzdyǵyn málimdedi.
Eýropa adam quqyqtary soty Túrkiiaǵa úmit artpaidy
Ser Edvard Garnenyń aitýynsha, qozǵalǵan isterdiń birtalaiyna Eýropa adam quqyqtary sotynan (EAQS) keńes alýǵa bolady. Alaida Túrkiiadaǵy búgingi máselege kóz júgirtetin bolsaq, bul jaǵdaidyń durystalýyna esh úmit joq.
Tek ótken jyly Túrkiiadan EAQS-ta jalpy sany 101 is qaralǵandyǵyn, onyń kóbi Stambulda 2013 jyly oryn alǵan «Gezi» saiabaǵy oqiǵasyna qatysty. EAQS-ta qozǵalǵan isterdiń sany boiynsha Túrkiia Reseiden keiin ekinshi orynǵa shyǵyp otyr.
Buǵan qosa «Guardian» gazeti «Jýrnalister men jazýshylar odaǵynyń» hatshysy Alp Aslandoǵannyń sózin keltiredi: «Sot pen BAQ zańdy belshesinen basty. Bilik óziniń avtoritarlyq áreketterin aqtaý úshin «Qyzmet qozǵalysyna» jala jaýyp, kináli etip kórsetýde».
Baspasóz bostandyǵyna qysym jasap jatqan Erdoǵan biligi halyqaralyq qoǵamdastyqtar tarapynan jiti baqylanýda. Málimdemede «Vice News» aqparattyq gazetine qarasty eki jýrnalistiń tutqyndalýy jáne «Koza Ipek Grýpp» holdingine jasalǵan tintý sekildi birneshe oqiǵalardy dáiek retinde keltiredi.
Túrkiia úkimeti EAQK (Eýropa adam quqyqtyry kelisimi) jáne adam quqyqtary týraly basqa kelisimderdi de buzýda. Málimdemede oppozitsiialyq BAQ-tyń ún qatý múmkindigi shektelgeni, «Gúlen qozǵalysyna» qatysty degen kúdikpen birneshe mekemeler men kompaniialardyń jabylýy, jeke múlikke zańsyz qol suǵý áreketteriniń oryn alǵany aitylady.
Derekkóz: CIHAN HABER
