7 qazanda Ázirbaijannyń Gabala qalasynda Túrki memleketteri uiymynyń XII sammiti ótti. Bul jiyn Resei Prezidenti Vladimir Pýtinniń týǵan kúnimen tuspa-tus kelip, geosaiasi alańda túrli talqylaý týǵyzdy. Sammittiń simvolikalyq máni men aimaqtyq mańyzyna qatysty saiasattanýshy, Qytaidy zertteýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Qazbek Maigeldinov Dalanews.kz agenttigine pikir bildirdi.
Sarapshynyń aitýynsha, sammittiń dál osy kúnge túsýi kezdeisoq jaǵdai. Onyń pikirinshe, Túrki memleketteri uiymynyń jiyndary dástúrli túrde kúz ailarynda ótedi.
“Byltyr 6 qarashada Bishkekte HI sammit ótti , al 2023 jyly 3 qarashada Astanada H sammit uiymdastyrylǵan edi. Alǵashqy sammit te 1992 jyly qazan aiynda Ankarada ótken. Demek, bul — uiymnyń qalyptasqan kestesi. Sondyqtan muny ádeii Reseige qarsy jasalǵan belgi retinde qarastyrý negizsiz”, – dedi saiasattanýshy.
Degenmen Maigeldinov reseilik mediada sammit kúniniń “saiasi ishara” retinde baǵalanǵanyn joqqa shyǵarmady. Onyń aitýynsha, túrki integratsiiasynyń kúsheiýi men uiymnyń aimaqtyq yqpalynyń artýy — Reseidiń geosaiasi orbitasynan birtindep alystaý úderisin kórsetedi.
“Túrki memleketteriniń qazirgi baǵyty: derbestik pen kópvektorly diplomatiiany kúsheitý. Bul Qazaqstannyń syrtqy saiasattaǵy teńgerimdik ustanymymen de úilesedi. Qazaqstan Reseimen de, Qytaimen de, AQSh-pen de teńgerimdi saiasat júrgizip otyr. Prezidentimiz Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń sammitine qatysyp, jaqynda Reseige memlekettik sapar josparlap otyr. Buǵan deiin Birikken Ulttar Uiymy aiasynda da mańyzdy málimdemeler jasaldy”, – dep atap ótti ol.
Saiasattanýshy sammittiń qazirgi geosaiasi jaǵdaidaǵy mańyzyna da toqtaldy.
“Sammit óńirlik beibitshilik pen qaýipsizdik taqyrybynda ótti. Bul taqyryptyń tańdalýyna da sebep bar: Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyq, Iranǵa qatysty jańa sanktsiialar bastamasy, Gazadaǵy qaqtyǵystar jáne Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵystyń jalǵasýy. Osy faktorlar túrki memleketteriniń uiymyn mádeni-gýmanitarlyq baǵyttaǵy uiymnan geosaiasi jáne ekonomikalyq yqpaly bar ortalyqqa ainaldyryp otyr”, — dep qosty ol.
Maigeldinov sammittiń geosaiasi jáne ekonomikalyq mańyzyn úsh negizgi baǵytta sipattady.
“Birinshiden, Túrkiianyń Ortalyq Aziiadaǵy strategiialyq yqpalynyń artýy. Infraqurylym, jumsaq kúsh, ortaq ideologiia siiaqty baǵyttar arqyly Ankara aimaqtyń geosaiasi balansyn ózgertýde.
Ekinshiden, Orta dáliz nemese Transkaspii halyqaralyq kólik marshrýty bastamasy.
Qazirgi sanktsiialar men turaqsyzdyq jaǵdaiynda bul dáliz qaýipsiz, tiimdi jáne básekege qabiletti baǵytqa ainalyp keledi.
Úshinshiden, Túrki memleketteri uiymynyń áskeri-saiasi blok retinde aiqyndala bastaýy. Kelesi jyly birlesken áskeri jattyǵýlar ótkizý josparlanǵan. Túrkiia — NATO-ǵa múshe el retinde, al Ázerbaijan áskeri áleýeti myqty memleket retinde osy baǵytta belsendi. Sonymen qatar, Túrkiia kompaniialarynyń qatysýymen Qazaqstanda da qorǵanys zaýyttary ashý josparlanyp otyr. Bul da túrki integratsiiasynyń nyǵaiyp kele jatqanyn kórsetedi”, — deidi saiasattanýshy.
Sondai-aq ol Túrki memleketteri uiymy mádeni-gýmanitarlyq birlestikten ekonomikalyq jáne geosaiasi yqpaly bar aimaqtyq blokqa ainalyp kele jatqanyn atap ótti.
“Qazaqstan úshin bul uiym kópvektorly saiasatty saqtaýǵa, ekonomikalyq ártaraptandyrýǵa jáne aimaqtyq derbestikti nyǵaitýǵa múmkindik beredi. Túrki investitsiialyq qorynyń qurylýy, kólik dálizderiniń damýy jáne ónerkásiptik yntymaqtastyq – barlyǵy uiymnyń institýtsionaldyq turǵydan nyǵaiǵanyn kórsetedi”, – dedi Qazbek Maigeldinov.
Sarapshynyń paiymdaýynsha, uiymnyń bolashaǵy optimistik bolǵanymen, kúrdeli faktorlar da joq emes. Onyń sózinshe, Resei, Qytai jáne Iran sekildi iri oiynshylardyń múddeleri aimaqtaǵy túrki integratsiiasynyń baǵytyna yqpal etýi múmkin.
“Túrki memleketteri uiymynyń tabysty bolýy árbir múshe eldiń teńgerimdik saiasatyna bailanysty. Eger aldaǵy 5-10 jylda osy baǵyttaǵy institýtsionaldyq qadamdar júieli túrde júzege assa, uiym aimaqtaǵy yqpaldy jáne derbes oiynshyǵa ainalady”, – dedi saiasattanýshy.
