Toqaev Pýtinge "minez kórsetti" - qytai basylymdary

Toqaev Pýtinge "minez kórsetti" - qytai basylymdary
Kollaj: Dalanews.kz
Kúni keshe qytailyq Baijiahao portalynda «Toqaev Pýtinge «minez kórsetti» degen arandatýshylyq taqyrypta maqala jaryqqa shyqqan bolatyn. Munda Qazaqstan Resei aýmaǵyn ainalyp ótetin kólik baǵyttaryn s...

Kúni keshe qytailyq Baijiahao portalynda Toqaev Pýtinge "minez kórsetti" degen arandatýshylyq taqyrypta maqala jaryqqa shyqqan bolatyn. Munda Qazaqstan Resei aýmaǵyn ainalyp ótetin kólik baǵyttaryn salýǵa belsendi atsalysatyny atalyp ótken. Al qytailyq sarapshylar muny Resei Federatsiiasynyń múddesine qaýip tóndiredi dep sanaidy. Osy tusta Dalanews.kz agenttigi saiasi jaǵdaiǵa sholý jasap shyqty.

Qytai sarapshylary sońǵy ýaqytta Resei men Qazaqstan arasynda shieliniske toly kúrdeli qarym-qatynas qalyptasyp kele jatqanyn basa aitýda.

Olar Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan prezidenti bolǵannan beri Astana men Máskeý arasynda kelispeýshilikter kóbeiip ketkenin, alaida atalmysh qiyndyqtarǵa qaramastan eki tarap áli de yntymaqtastyǵyn jalǵastyryp kele jatqanyn atap ótedi.

Qytai jýrnalisteriniń málimdeýinshe, Toqaev Resei Federatsiiasyndaǵy seriktesterin eleń etkizetin jańalyqtarymen tańqaldyrýda. Osy tusta, Baijiahao basylymy biraz ýaqyt buryn Máskeýge Qazaqstannan kelgen jaǵymsyz jańalyqqa da toqtalyp ótedi.

"Toqaev jaqynda Siandaǵy Qazaqstandy Qytaimen bailanystyratyn kólik-logistikalyq terminaldyń iske qosylýyna arnalǵan sharaǵa qatysty", - dep jazdy qytailyq basylymdar.

Osy tusta olar, sharada Qazaqstan basshysy jańa logistikalyq terminal halyqaralyq Transkaspii kólik dálizin damytýǵa serpin beretinine nazar aýdarǵanyn atap ótedi. Baijiahao baqylaýshylary Qazaqstan biliginiń bul jobaǵa úlken bás tikkenin baiqaǵan.

Transkaspiilik kólik joly Qytaidy, Ortalyq Aziia men Eýropa memleketterin bailanystyrýy kerek. Bul jobanyń bir ereksheligi – kólik Reseidi ainalyp ótedi. Al Resei úshin mundai logistikalyq jobanyń paida bolýy jáne Qazaqstannyń oǵan belsendi qatysýy jaǵymsyz jańalyq bolýy múmkin.

"Qazaqstan tek Reseiden ótetin kólik baǵyttaryn salýǵa qatyspaidy. Bul el Ázirbaijanmen de jańa munai qubyry boiynsha kelissózder júrgizip jatyr. Ol da Resei Federatsiiasyn ainalyp ótýi kerek", - dep jazdy qytailyq jýrnalister.

Qytai basylymdary, Toqaevtyń bul áreketin ótkenniń enshisindegi jaǵdaimen bailanystyrady. Iaǵni, Qazaqstan prezidenti 2022 jylǵy oqiǵaǵa jaýap retinde Resei prezidenti Pýtinge "minez kórsetip jatyr" degen tujyrymdy alǵa tartady. Óitkeni, Qazaqstan eksporttaityn munaidyń qomaqty bóligi Kaspii qubyr konsortsiýmynyń nysandary arqyly ótedi, al Resei eki jyl buryn qorshaǵan ortany qorǵaý maqsatynda Qazaqstannan janarmai tasymaldaýdy ýaqytsha toqtatqan bolatyn. Baijiahao jýrnalisteriniń aitýynsha, Toqaev bul oqiǵadan keiin Resei Federatsiiasyna renishin bildirgen. Sodan beri oǵan esesin qaitarýdy oilastyryp kelgen deidi.

"Alaida atalmysh jobada Toqaevtyń aiynyń ońynan týýy úlken suraq. Sebebi Máskeýde bul áreketke jaýap berýdiń birneshe nusqasy bar" - deidi qytailyq basylymdar.

Bul boljamnyń jany bar. Sebebi jaqynda ózderińiz biletindei Qasym-Jomart Toqaevtyń Ázerbaijanǵa sapary aiasynda eki el arasynda 14 qujatqa qol qoiyldy. Onyń ishinde ekeýi erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Biri - "QazMunaiGaz" ulttyq kompaniiasy" AQ men Ázerbaijan Respýblikasynyń memlekettik munai kompaniiasy arasyndaǵy Ázerbaijan Respýblikasynyń aýmaǵy arqyly qazaqstandyq munai tranzitiniń kólemin kezeń-kezeńimen ulǵaitý týraly kelisim. Al ekinshisi - "QazMunaiGaz" ulttyq kompaniiasy" AQ men Ázerbaijan Respýblikasynyń memlekettik munai kompaniiasy arasyndaǵy qazaqstandyq munaidy satyp alý-satý salasyndaǵy strategiialyq yntymaqtastyq týraly memorandým.

Munai men munai ónimderi Qazaqstan biýdjetiniń negizgi kiris kózi bolǵandyqtan, eki qujattyń da elimiz úshin mańyzy zor. Ulttyq statistika biýrosynyń 2023 jylǵy qańtar-qyrkúiek ailaryndaǵy málimetteri boiynsha bitýmdyq materialdardan alynǵan munai men munai ónimderiniń eksportynyń úlesi 54,2%-dy qurady. Osy tusta elimiz áli de "qara altynǵa" tolyǵymen táýeldi ekenin baiqaýǵa bolady.

Osyǵan bailanysty Qazaqstan Qytai, Kaspii teńizi, Ázirbaijan, Grýziia arqyly jáne odan ári Eýropa elderine ótetin Transkaspii halyqaralyq kólik qozǵalysynyń (Orta jol) múmkindikterin belsendi túrde arttyrýda.

"Áńgime Qytai taýarlary jáne qazaqstandyq munai men astyqtyń tranziti týraly bolyp otyr. Munai batysqa úsh baǵytta qozǵalady: KQK qubyry arqyly (Resei arqyly Novorossiiskke deiin), Kaspii porttarynan Bakýge deiin (budan ári BTD munai qubyryna aýystyryp tieýmen) jáne reseilik "Transneft" JAQ júiesi arqyly - Belarýs jáne Polsha arqyly Germaniiaǵa. Resei tranzitiniń basty problemsy - sanktsiialyq qarsylyqpen jáne Novorossiisktiń yqtimal soǵys aimaǵynda ornalasýyna bailanysty. Ol jaqtan munai Rýmyniiaǵa ketkenimen, al janar-jaǵarmai, saiyp kelgende, sol Ýkrainaǵa kelip tireledi", - dep jazdy saiasattanýshy Daniiar Áshimbaev Telegram arnasynda.

Saiasattanýshy saiasi turǵydan alǵanda, Aqtaý-Baký jelisi arqyly munai eksportyn keńeitý eń turaqty nusqa ekenin aitady. 2023 jyly bul baǵyt boiynsha 1 million tonnadan astam munai jóneltilse, al 2024 jyldyń qańtar-aqpan ailarynda 230 myń tonnadan astam munai jóneltildi. Ázirge jalpy jyldyq limit shamamen 1,5 million tonnany quraidy, al Qazaqstan Ázirbaijan arqyly jetkizý kólemin aitarlyqtai arttyrýdy josparlap otyr. Biraq tapsyrmany oryndaýǵa kedergi keltiretin birqatar másele bar.Osy tusta Exclusive.kz portaly onyń birneshe sebebin ataidy.

Birinshi másele júk tasymaldaýǵa arnalǵan tanker men konteinerlik flottyń aqsap turýy. Al eki flotty kóbeitý qymbatqa túsedi. Júk tasymalyn keńeitýdiń eki joly bar. Biri kemelerge shetelge tapsyrys berip, keiin olardy Kaspii teńizine jetkizý nemese Qazaqstan, Túrkimenstan jáne Ázirbaijan elderiniń birikken kúshterin keme jóndeý zaýytyn salýǵa paidalaný. Bul úshin Eýropalyq Odaq, AQSh nemese Parsy shyǵanaǵy elderinen sheteldik investitsiia tartýǵa bolady. Biraq bul úlken shieliniske ákelýi múmkin.

Taǵy bir másele Resmi Tegerannyń Kaspii teńizindegi tanker flotyn ulǵaitý máselesinde jáne teńiz túbin boilai qubyr tartý máselesinde de úzildi-kesildi qarsylyq tanytýy. Irannyń kórnekti ǵalymdary men ekologtarynyń biri, doktor Mohammad Darvish sonaý 2018 jyly atap ótkendei, sol jyldary Kaspii teńiziniń lastanýy normadan 40 ese joǵary bolǵan, sonyń saldarynan bekire tuqymdas balyqtardyń sany kúrt azaiǵanyn aitady. Kaspii itbalyǵynyń tabiǵi kóbeiýiniń tómendeýi de baiqalǵan.

Kelesi kúrdeli másele – Qazaqstannyń Quryq, Aqtaý jáne Baýtino porttarynyń ótkizý qabiletine áser etýi múmkin Kaspii teńiziniń taiyzdaný úderisi. Osyǵan bailanysty, kólik parkin ulǵaitý týraly sheshim qabyldanǵan kúnniń ózinde, úlken syiymdylyqtaǵy kemelerdi jasaý tiimsiz bolatyny anyq.

Eske sala keteiik, 2017 jyly bastalǵan Ortalyq dálizdiń mańyzdylyǵy 2022 jyly Ýkrainadaǵy soǵys qimyldary bastalǵannan keiin kúrt ósti. Sonyń saldarynan Qazaqstan ǵana emes, Eýropa elderi de Resei aýmaǵy arqyly ótetin Soltústik baǵytqa balama jol izdei bastady.

Al Resei men Iran Ortalyq dálizdi damytýǵa barynsha qarsy turýy múmkin. Al eger Baidziahao basylymyna qaita oralsaq, shyn máninde Reseidiń óz múddesin ainalyp ótetin jobalarǵa qarsylyq tanytýǵa sonshalyqty qaýqarsyz emes.