كٷنٸ كەشە قىتايلىق Baijiahao پورتالىندا توقاەۆ پۋتينگە "مٸنەز كٶرسەتتٸ" دەگەن ارانداتۋشىلىق تاقىرىپتا ماقالا جارىققا شىققان بولاتىن. مۇندا قازاقستان رەسەي اۋماعىن اينالىپ ٶتەتٸن كٶلٸك باعىتتارىن سالۋعا بەلسەندٸ اتسالىساتىنى اتالىپ ٶتكەن. ال قىتايلىق ساراپشىلار مۇنى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ مٷددەسٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ دەپ سانايدى. وسى تۇستا Dalanews.kz اگەنتتٸگٸ ساياسي جاعدايعا شولۋ جاساپ شىقتى.
قىتاي ساراپشىلارى سوڭعى ۋاقىتتا رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا شيەلٸنٸسكە تولى كٷردەلٸ قارىم-قاتىناس قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن باسا ايتۋدا.
ولار قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتٸ بولعاننان بەرٸ استانا مەن مەسكەۋ اراسىندا كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر كٶبەيٸپ كەتكەنٸن, الايدا اتالمىش قيىندىقتارعا قاراماستان ەكٸ تاراپ ەلٸ دە ىنتىماقتاستىعىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتەدٸ.
قىتاي جۋرناليستەرٸنٸڭ مەلٸمدەۋٸنشە, توقاەۆ رەسەي فەدەراتسيياسىنداعى سەرٸكتەستەرٸن ەلەڭ ەتكٸزەتٸن جاڭالىقتارىمەن تاڭقالدىرۋدا. وسى تۇستا, Baijiahao باسىلىمى بٸراز ۋاقىت بۇرىن مەسكەۋگە قازاقستاننان كەلگەن جاعىمسىز جاڭالىققا دا توقتالىپ ٶتەدٸ.
"توقاەۆ جاقىندا سيانداعى قازاقستاندى قىتايمەن بايلانىستىراتىن كٶلٸك-لوگيستيكالىق تەرمينالدىڭ ٸسكە قوسىلۋىنا ارنالعان شاراعا قاتىستى", - دەپ جازدى قىتايلىق باسىلىمدار.
وسى تۇستا ولار, شارادا قازاقستان باسشىسى جاڭا لوگيستيكالىق تەرمينال حالىقارالىق ترانسكاسپيي كٶلٸك دەلٸزٸن دامىتۋعا سەرپٸن بەرەتٸنٸنە نازار اۋدارعانىن اتاپ ٶتەدٸ. Baijiahao باقىلاۋشىلارى قازاقستان بيلٸگٸنٸڭ بۇل جوباعا ٷلكەن بەس تٸككەنٸن بايقاعان.
ترانسكاسپييلٸك كٶلٸك جولى قىتايدى, ورتالىق ازييا مەن ەۋروپا مەملەكەتتەرٸن بايلانىستىرۋى كەرەك. بۇل جوبانىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ – كٶلٸك رەسەيدٸ اينالىپ ٶتەدٸ. ال رەسەي ٷشٸن مۇنداي لوگيستيكالىق جوبانىڭ پايدا بولۋى جەنە قازاقستاننىڭ وعان بەلسەندٸ قاتىسۋى جاعىمسىز جاڭالىق بولۋى مٷمكٸن.
"قازاقستان تەك رەسەيدەن ٶتەتٸن كٶلٸك باعىتتارىن سالۋعا قاتىسپايدى. بۇل ەل ەزٸربايجانمەن دە جاڭا مۇناي قۇبىرى بويىنشا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸپ جاتىر. ول دا رەسەي فەدەراتسيياسىن اينالىپ ٶتۋٸ كەرەك", - دەپ جازدى قىتايلىق جۋرناليستەر.
قىتاي باسىلىمدارى, توقاەۆتىڭ بۇل ەرەكەتٸن ٶتكەننٸڭ ەنشٸسٸندەگٸ جاعدايمەن بايلانىستىرادى. ياعني, قازاقستان پرەزيدەنتٸ 2022 جىلعى وقيعاعا جاۋاپ رەتٸندە رەسەي پرەزيدەنتٸ پۋتينگە "مٸنەز كٶرسەتٸپ جاتىر" دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتادى. ٶيتكەنٸ, قازاقستان ەكسپورتتايتىن مۇنايدىڭ قوماقتى بٶلٸگٸ كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ نىساندارى ارقىلى ٶتەدٸ, ال رەسەي ەكٸ جىل بۇرىن قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماقساتىندا قازاقستاننان جانارماي تاسىمالداۋدى ۋاقىتشا توقتاتقان بولاتىن. Baijiahao جۋرناليستەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, توقاەۆ بۇل وقيعادان كەيٸن رەسەي فەدەراتسيياسىنا رەنٸشٸن بٸلدٸرگەن. سودان بەرٸ وعان ەسەسٸن قايتارۋدى ويلاستىرىپ كەلگەن دەيدٸ.
"الايدا اتالمىش جوبادا توقاەۆتىڭ ايىنىڭ وڭىنان تۋۋى ٷلكەن سۇراق. سەبەبٸ مەسكەۋدە بۇل ەرەكەتكە جاۋاپ بەرۋدٸڭ بٸرنەشە نۇسقاسى بار" - دەيدٸ قىتايلىق باسىلىمدار.
بۇل بولجامنىڭ جانى بار. سەبەبٸ جاقىندا ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەزەربايجانعا ساپارى اياسىندا ەكٸ ەل اراسىندا 14 قۇجاتقا قول قويىلدى. ونىڭ ٸشٸندە ەكەۋٸ ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. بٸرٸ - "قازمۇنايگاز" ۇلتتىق كومپانيياسى" اق مەن ەزەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك مۇناي كومپانيياسى اراسىنداعى ەزەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى ارقىلى قازاقستاندىق مۇناي ترانزيتٸنٸڭ كٶلەمٸن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ۇلعايتۋ تۋرالى كەلٸسٸم. ال ەكٸنشٸسٸ - "قازمۇنايگاز" ۇلتتىق كومپانيياسى" اق مەن ەزەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك مۇناي كومپانيياسى اراسىنداعى قازاقستاندىق مۇنايدى ساتىپ الۋ-ساتۋ سالاسىنداعى ستراتەگييالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم.
مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸ قازاقستان بيۋدجەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ كٸرٸس كٶزٸ بولعاندىقتان, ەكٸ قۇجاتتىڭ دا ەلٸمٸز ٷشٸن ماڭىزى زور. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2023 جىلعى قاڭتار-قىركٷيەك ايلارىنداعى مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا بيتۋمدىق ماتەريالداردان الىنعان مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكسپورتىنىڭ ٷلەسٸ 54,2%-دى قۇرادى. وسى تۇستا ەلٸمٸز ەلٸ دە "قارا التىنعا" تولىعىمەن تەۋەلدٸ ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى.
وسىعان بايلانىستى قازاقستان قىتاي, كاسپيي تەڭٸزٸ, ەزٸربايجان, گرۋزييا ارقىلى جەنە ودان ەرٸ ەۋروپا ەلدەرٸنە ٶتەتٸن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك قوزعالىسىنىڭ (ورتا جول) مٷمكٸندٸكتەرٸن بەلسەندٸ تٷردە ارتتىرۋدا.
"ەڭگٸمە قىتاي تاۋارلارى جەنە قازاقستاندىق مۇناي مەن استىقتىڭ ترانزيتٸ تۋرالى بولىپ وتىر. مۇناي باتىسقا ٷش باعىتتا قوزعالادى: كقك قۇبىرى ارقىلى (رەسەي ارقىلى نوۆوروسسييسككە دەيٸن), كاسپيي پورتتارىنان باكۋگە دەيٸن (بۇدان ەرٸ بتد مۇناي قۇبىرىنا اۋىستىرىپ تيەۋمەن) جەنە رەسەيلٸك "ترانسنەفت" جاق جٷيەسٸ ارقىلى - بەلارۋس جەنە پولشا ارقىلى گەرمانيياعا. رەسەي ترانزيتٸنٸڭ باستى پروبلەمسى - سانكتسييالىق قارسىلىقپەن جەنە نوۆوروسسييسكتٸڭ ىقتيمال سوعىس ايماعىندا ورنالاسۋىنا بايلانىستى. ول جاقتان مۇناي رۋمىنيياعا كەتكەنٸمەن, ال جانار-جاعارماي, سايىپ كەلگەندە, سول ۋكرايناعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ", - دەپ جازدى ساياساتتانۋشى دانييار ەشٸمباەۆ Telegram ارناسىندا.
ساياساتتانۋشى ساياسي تۇرعىدان العاندا, اقتاۋ-باكۋ جەلٸسٸ ارقىلى مۇناي ەكسپورتىن كەڭەيتۋ ەڭ تۇراقتى نۇسقا ەكەنٸن ايتادى. 2023 جىلى بۇل باعىت بويىنشا 1 ميلليون توننادان استام مۇناي جٶنەلتٸلسە, ال 2024 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا 230 مىڭ توننادان استام مۇناي جٶنەلتٸلدٸ. ەزٸرگە جالپى جىلدىق ليميت شامامەن 1,5 ميلليون توننانى قۇرايدى, ال قازاقستان ەزٸربايجان ارقىلى جەتكٸزۋ كٶلەمٸن ايتارلىقتاي ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بٸراق تاپسىرمانى ورىنداۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن بٸرقاتار مەسەلە بار.وسى تۇستا Exclusive.kz پورتالى ونىڭ بٸرنەشە سەبەبٸن اتايدى.
بٸرٸنشٸ مەسەلە جٷك تاسىمالداۋعا ارنالعان تانكەر مەن كونتەينەرلٸك فلوتتىڭ اقساپ تۇرۋى. ال ەكٸ فلوتتى كٶبەيتۋ قىمباتقا تٷسەدٸ. جٷك تاسىمالىن كەڭەيتۋدٸڭ ەكٸ جولى بار. بٸرٸ كەمەلەرگە شەتەلگە تاپسىرىس بەرٸپ, كەيٸن ولاردى كاسپيي تەڭٸزٸنە جەتكٸزۋ نەمەسە قازاقستان, تٷركٸمەنستان جەنە ەزٸربايجان ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸككەن كٷشتەرٸن كەمە جٶندەۋ زاۋىتىن سالۋعا پايدالانۋ. بۇل ٷشٸن ەۋروپالىق وداق, اقش نەمەسە پارسى شىعاناعى ەلدەرٸنەن شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا تارتۋعا بولادى. بٸراق بۇل ٷلكەن شيەلٸنٸسكە ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
تاعى بٸر مەسەلە رەسمي تەگەراننىڭ كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ تانكەر فلوتىن ۇلعايتۋ مەسەلەسٸندە جەنە تەڭٸز تٷبٸن بويلاي قۇبىر تارتۋ مەسەلەسٸندە دە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىلىق تانىتۋى. يراننىڭ كٶرنەكتٸ عالىمدارى مەن ەكولوگتارىنىڭ بٸرٸ, دوكتور موحامماد دارۆيش سوناۋ 2018 جىلى اتاپ ٶتكەندەي, سول جىلدارى كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ لاستانۋى نورمادان 40 ەسە جوعارى بولعان, سونىڭ سالدارىنان بەكٸرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ سانى كٷرت ازايعانىن ايتادى. كاسپيي يتبالىعىنىڭ تابيعي كٶبەيۋٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ دە بايقالعان.
كەلەسٸ كٷردەلٸ مەسەلە – قازاقستاننىڭ قۇرىق, اقتاۋ جەنە باۋتينو پورتتارىنىڭ ٶتكٸزۋ قابٸلەتٸنە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تايىزدانۋ ٷدەرٸسٸ. وسىعان بايلانىستى, كٶلٸك پاركٸن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, ٷلكەن سىيىمدىلىقتاعى كەمەلەردٸ جاساۋ تيٸمسٸز بولاتىنى انىق.
ەسكە سالا كەتەيٸك, 2017 جىلى باستالعان ورتالىق دەلٸزدٸڭ ماڭىزدىلىعى 2022 جىلى ۋكرايناداعى سوعىس قيمىلدارى باستالعاننان كەيٸن كٷرت ٶستٸ. سونىڭ سالدارىنان قازاقستان عانا ەمەس, ەۋروپا ەلدەرٸ دە رەسەي اۋماعى ارقىلى ٶتەتٸن سولتٷستٸك باعىتقا بالاما جول ٸزدەي باستادى.
ال رەسەي مەن يران ورتالىق دەلٸزدٸ دامىتۋعا بارىنشا قارسى تۇرۋى مٷمكٸن. ال ەگەر بايدزياحاو باسىلىمىنا قايتا ورالساق, شىن مەنٸندە رەسەيدٸڭ ٶز مٷددەسٸن اينالىپ ٶتەتٸن جوبالارعا قارسىلىق تانىتۋعا سونشالىقتى قاۋقارسىز ەمەس.
