Qazaqstandaǵy orys tiliniń quqyǵy tabanǵa taptalyp jatqany kúizeltedi. Memlekettik tildiń múddesin qorǵaý maqsatynda qurylǵan táýelsiz uiymdardy “besiginde tunshyqtyrý” kerek. “Til maidany” sekildi qozǵalystar eki eldiń arasyndaǵy qyl etpes tatýlyqqa syzat túsiredi, olardyń jolyn kesken abzal.
Ultshyldyqty qozdyrýdyń artynda Batys pen AQSh-tyń sýmaqai saiasaty jatýy ábden múmkin. Odaqtas elderdiń arasynda tildik faktorǵa qatysty daý-damai týyndamaýy tiis.
Qazaqstandaǵy memlekettik tilge murnyn shúiire qaraityn mekemelerdi aralap, qazaq tilinde qyzmet kórsetýdi talap etetin tildik patrýlderdiń paida bolýy Kremlge maza bermei otyr.
Elimizdiń Syrtqy ister ministri Muhtar Tileýberdige qońyraý shalǵan Resei SIM-niń basshysy Sergei Lavrov ilkidegi máselelerdi sóz etip, eldegi orys tiliniń jaǵdaiyna asa qatty alańdaitynyn aitypty.
Budan bólek Tileýberdi men Lavrov Aýǵanstandaǵy ahýaldy talqylap, onyń Orta Aziiaǵa qanshalyqty qater tóndiretinin tarazyǵa tartqan.
Resei SIM basshysy Máskeýdiń aimaqtyń qaýipsizdigine jaýapty ekenin, Resei turǵanda tálipterdiń Orta Aziiaǵa mańailai almasyn tilge tiek etken.
“AQSh pen NATO jasaqtary Aýǵanstandy tálipterge tabystap, osy eldegi missiiasyn aiaqtaýy Orta Aziiaǵa áser etpei qoimaidy. Shekara mańyndaǵy qaraýyldy kúsheitý kerek, bul qyraǵylyqty qajet etedi. Osy oraida ODKB-nyń mańyzy arta túsedi. Tálipterge qatysty sheshim shyǵarǵanda odaqtas elderdiń pikirin eskergen jón”, – degen eken Lavrov.
Resei SIM basshysy “Talibannyń” yryqqa baǵynatynyn, kelissóz júrgizýge yjdaǵatty ekenin atap ótip, osy taraptaǵy Resei saiasatynyń durystyǵyn dáleldeýge tyrysypty.
Tálipter ikemge kónse, aýǵan jerindegi yqylym zamannan beri jalǵasyp kele jatqan daý-damaiǵa núkte qoiatyn múmkindik bar. Máskeý aimaqtaǵy túrli saiasi toptardy dóńgelek ústelge shaqyryp, dialog ornatpaq.
Eki eldiń syrtqy saiasatyna jaýapty tulǵalar, budan bólek odaqtas elderdiń keńistigindegi adam quqyǵy, sóz bostandyǵy sekildi máselelerdi de talqyǵa salǵan.
Áitse de Lavrovtyń qazaqstandyq áriptesine qońyraý shalýynyń negizgi sebebi – ilgeridegi jaitpen bailanysty bolsa kerek.
Qazaqstanda “Til maidany” sekildi qozǵalystyń qurylýy “orys álemine” qaýip tóndiretin faktor.
Tileýberdimen tildesken Lavrov osy oraida turmystyq ultshyldyqty ýshyqtyrmaý kerektigin aitypty. Orys bolsyn, qazaq bolsyn odaqtas elderdiń arasynda tilge bailanysty alalaýǵa jol bermeý qajet.
“Árbirden soń bul adam quqyǵynyń aiaqqa taptalǵanynyń belgisi”, – deidi Resei SIM basshysy.
Sói degen Lavrov atalǵan máseleni nazarynda ustaitynyn, osy másele boiynsha Tileýberdimen hat-habar almasyp turatynyn málimdegen eken.
Qazaqstannyń Syrtqy ministri áriptesiniń usynysyn qabyl alyp, osy taraptaǵy jumysty birlese júrgizýge nietti ekenin jetkizgen.
…
Tileýberdimen tildesken Lavrov ile-shala Qyrǵyzstannyń Syrtqy ister ministri Rýslan Qazaqbaevqa qońyraý soǵady. Qazaqbaevpen aradaǵy dialog qatqyldaý órbidi...
Osynyń aldynda álemjelide klienttiń kassadaǵy qyzmetkerdi urǵan videosy taraǵan.
Oqiǵa 2 tamyzda Bishkektegi saýda jáne oiyn-saýyq ortalyqtarynyń birinde bolǵan. Belgili bolǵandai, klient oiynhana qyzmetkerleriniń birine tiisken.
“Ol sórege jaqyndap, kassir qyzǵa júgingen kezde, ol oǵan orys tilinde qyzmet kórsetken. Ol onymen tek qyrǵyz tilinde sóilesýdi agressivti túrde talap etti”, – degen bolatyn oiynhana basshylyǵy.
Buǵan Reseidiń Qyrǵyzstandaǵy dipókildigi birden ún qatyp, qyzǵa qol jumsaǵan azamattyń áreketin aiyptaǵan.
Kremldiń propaganda quraldary Qyrǵyzstandaǵy orys tiliniń resmi mártebege ie ekenin eske salyp, Orta Aziia elderinde orys tilimen bailanysty konfliktilerdiń tym-tym jiilep ketkenin jarysa jazǵan.
Bishkektegi Resei elshiligi klientpen oryssha sóilegen qyzǵa arasha túsip, osynaý oqiǵaǵa qatysty derbes tergeý júrgizbek.
“Biz buzaqynyń sazaiyn beremiz. Qyrǵyzstandaǵy ultshyldyq pen orystildi aýditoriiaǵa baǵyttalǵan agressiia eldegi turaqtylyq pen tatýlyqqa syna qaǵady”, – degen elshilik ókilderi...
Osyǵan nazar aýdarǵan Lavrov Qazaqbaevqa Qyrǵyzstanda orystildi aýditoriiaǵa qysym jasalyp jatqanyn qynjyla habarlaǵan. Eldiń jańa prezidenti Japarovtyń ultshyldarǵa keńshilik jasaýy, keshirilmeitin qatelik.
Qyrǵyz jerindegi orys tiliniń keńistigi tarylyp jatqany, Pýtinniń aimaqqa qatysty uzaqmerzimdi strategiiasyna kedergi keltiredi.
Sói degen Resei SIM basshysy qyrǵyz biligine eldegi orystildi aýditoriianyń ashýyna timeýdi eskertken eken.
“Ultshyldyqty qozdyryp otyrǵandar qýdalaýǵa ushyrasyn. Eldegi orys tiliniń órisin keńeite túsińizder”, – dep buiyra sóilepti Lavrov.
…
Aita ketelik, buǵan deiin Kreml Qazaqstandaǵy “Til maidany” qozǵalysynyń belsendisi Qýat Ahmetovke shúiligip, oǵan Reseige kirýge 50 jylǵa tyiym salǵan.
"Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty Qýat Ahmetov pen Ázirbaijan Respýblikasynyń azamaty Isfandiiar Vagabzadeni Resei Federatsiiasyna 50 jyl merzimge deiin kirgizbeý týraly sheshim qabyldandy, olar Internet jelisinde ultaralyq alaýyzdyqty týdyratyn jariia málimdemelerge jol berdi", – delingen Resei Ishki ister ministrliginiń habarlamasynda.
YouTube jelisinde «Til Maydani onlain partiiasy» degen atpen ashylǵan jobanyń qazir 20 myńǵa jýyq jazylýshysy bar.
Arnada jariialanatyn rolikterde Qýat Ahmetov pen onyń pikirlesteri ártúrli qoǵamdyq tamaqtaný oryndaryna, dárihanalarǵa, dúkenderge jáne memlekettik mekemelerge baryp, qazaq tiliniń qoldanysyn tekseredi.
Osyǵan bailanysty pikir bildirgen Aqorda ideology Dáýren Abaev til janashyrlaryn “úńgirdegi adamdarǵa” teńegen.
Qazaqtildi aýditoriia Abaevty Reseige jyǵyp bergeni úshin aiyptap, elden keshirim suraýyn talap etken.
Saiasattanýshy Muhtar Seńgirbaidyń aitýynsha, azamattar konstitýtsiianyń oryndalýyn baqylaý maqsatynda óz betimen bastama kóterip, memlekettik tildiń mártebesin saýatty túrde qorǵap júr. Qazaq tilinde sóileitinderdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa atsalysyp júr.
“Abaev myrza muny “úńgir ultshyldyǵy” dep ashyq aitty. Ańdamai sóilegen joq, kádimgi arnaiy habarda shegelep turyp aitty. Endi myń jerden maqtasa da, jaqtasa da, propaganda mashinasyn qossa da esh paida joq. Memlekettiń tilge qatysty saiasaty osy degen sóz”, – deidi ol.
Al Toqaevtyń kómekshisi Erlan Qarin Abaevty aqtap pikir bildirgen.
“Bizdegi ultshyldyq memleketshildikpen astasyp jatýy qajet. Qoǵamdyq is-áreketimizdiń ólshemi memleketshildik bolýǵa tiis. Ultyn súigen adam, eń aldymen, memleketiniń bolashaǵyn oilaýy jáne soǵan qyzmet etýi kerek. Biz qoǵamdyq diskýssiiada jalań urannan tereń ári baiypty dialogqa kóshýimiz kerek”, – degen bolatyn Erlan Qarin.
Al depýtat Qazybek Isa atyshýly Jirinovskiidi 100 jyl elge kirgizbeý kerek deidi. Onyń pikirinshe Kremldiń qazaqtyń til kúreskerine úkim shyǵaratyn quqy joq.
"Olardyń Táýelsiz Qazaq eliniń ishki isinde ne sharýasy bar? Qazaq tilin talap etken qazaq kúreskerine osyndai qisynsyz úkim shyǵarýdy bizdiń biligimiz Qazaq eliniń Táýelsizdigine qarsy otyz jyl boiy ottap kele jatqan Jirinovskii, Limonov, Nikonov, Solovevterge nege qoldanbaǵan?!
Qaita bizdiń keibir memlekettik tilin bilmeitin mediamagnattar men shekesi tar sheneýnikterdiń Jirinovskii men Solovevterdi arnaiy shaqyryp, alaqandaryna salyp kútip alyp júrgeni qandai jiirkenishti qorlyq edi!", – deidi halyq qalaýlysy.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
