Sońǵy ýaqytta internet jelileri dini aqparatty jedel ári túrli formatta taratýǵa, almasýǵa úlken múmkindik berip otyr. Sonymen birge, internettiń damýy bilim alý, densaýlyq saqtaý, tehnika, qoǵamdaǵy qarym-qatynas, adam balasynyń ómir súrý úrdisin kúrt ózgertip, chattar, forýmdar, túrli saittar adam ómirin tutas qamtityn boldy. Al, vidjet, gadjet, blog, Facebook, Twitter, YouTube siiaqty quraldar men jeliler kez kelgen málimetti jyldam alýǵa jol ashty. Bul jaqsy ma, jaman ba?
Aq pen qarany ajyratý
Ǵalamdyq aqparattyq keńistik ómirlik qajettilikterimizdi tolyqtyryp, qoǵamdyq, áleýmettik, rýhani turǵydan qanaǵattandyryp otyr ma? Jańa aqparattyq kúi qalyptasqan ǵalamda tepe-teńdikti qalai saqtaýymyz qajet? Aldaǵy ýaqyttan qandai effektiler men ózgerister kútýge bolady? Mine, osy suraqtarǵa (psihologiianyń bir salasy retinde qalyptasyp kele jatqan) jańa tehnologiianyń adamǵa áserin zertteitin kiberpsihologiia jaýap beredi.
Biraq, bul arada kiberpsihologiia degen ne? Onyń negizin qalaýshylar kimder? Paida bolý tarihyna jeke toqtalyp jatpaimyz. Maqsat – kiberpsihologiianyń zertteý ádisterimen internet arqyly tarap jatqan dini aqparatqa adamnyń táýeldiligi, sanany formattaý tehnologiiasy, áseri men nátijesi týraly oi órbitý.
Dál búgin de ala-qula dini aqparattar árqaisymyzdyń internettegi jeke adresterimizge silteme nemese spam túrinde de kelip jatady. Islam, paiǵambar, aqyret... degen jalpy dini uǵymdardy jeleýletken túsiniksiz aqparattardyń astarynan qandai «qubyjyq» shyǵa keletinin de áli tolyq sezinip bolǵanymyz joq. Mysaly, dini saryndaǵy mynandai aqparattardy jii kezdestirýge bolady.
Uialy telefonyma kelgen myna bir hatta adamdy ishtei kúizeliske túsiretin oqiǵany baiandap kelip: «bul aqparatty 20 adamǵa taratsań, 5 minýttan keiin ómirińde ózgeris bolady. Qurandy teriske shyǵarýǵa bolmaidy», – dep qorytyndylaǵan.
Taǵy bir hatta Qurandy qorlaǵan qyzdyń tyshqanǵa ainalyp ketkendigi týraly aitylǵan. Tipti, jan túrshigerlik sýreti de kórsetilgen. Biraq, sýretter men video rolikterdi jariialaýdy jón sanamadyq. Paiǵambarymyz (Allanyń Oǵan igiligi men sálemi bolsyn) Islam dinin osylai jetkizgen be edi? Mundai málimetter daǵýat (din jetkizý) ǵylymynyń sharttaryna sáikes kele me?
Al, taǵy bir video rolikte qabir azabyn tartqan jas jigittiń kúnáǵa toly ómiri týraly baiandalǵan. Islam dininde qabir azabynyń bolatyndyǵy týraly aitylǵan jáne esh kúmánsiz senemiz. Múnkár-Nákir perishteleriniń suraq suraityny da aqiqat. Óitkeni, ol nárseler qasietti Quran men hadisterde aitylǵan.
«2000 jyldary internet qoldanýshylary bar bolǵany 4% edi. Al qazir 65%-ǵa jetti. Bul shynymen de aqparattyq tóńkeris», – Endriý Kohýt, PewResearchGroup, PBS (31.12.2009).
«Álemdegi árbir 13 adamnyń Facebook áleýmettik jelisinde akkaýnty bar, amerikandyqtardyń 48%-y aqparatty osy jeliden alady jáne 20 minýt saiyn jelige 2,7 mln sýret salynady», – France24 (26.02.2011).
«Jasóspirimniń 95%-y internet tutynady jáne 78%-nyń jeke uialy telefony bar...», – Pew Internet Survey: Teens and Technology, 2013 .
Jalpy dini mazmuny bar osyndai aqparattardy kóptep kezdestirýge bolady. Tipti, qalasańyz da, qalamasańyz da jaqyn dos-jarandarymyz kúndelikti qarym-qatynasta elektrondyq poshtamyzben, uialy telefon qosymshasyna osyndai málimetterdi jii jiberip otyratynyn bilemiz.
Paiǵambarymyz Muhammed (Allanyń Oǵan igiligi men sálemi bolsyn) dindi jetkizýge qatysty bir hadisinde: «Dindi aýyrlatpańdar – jeńildetińder. Qorqytpańdar – súiinshileńder», – degen. Bul – asyl dinimiz Islamdy nasihattaýdyń eń negizgi sharttarynyń biri. Joǵaryda keltirgen mysaldardyń eshqaisysynda bul sharttar saqtalmaǵan. Sonda, internet álemin kezip júrgen teris túsinik pen senim qalyptastyratyn emotsiianaldy video rolikter men kartinalardyń kimge keregi bar? Ne úshin jasalǵan? Astarynda ne jatyr? Árine, mundai aqparattar belgili bir maqsatta qoldan jasalatyny belgili. Ol qandai maqsat? Maqsat – qoǵamnyń eń názik dini senimi men imanyna kúdik uialatý. «Hatty 5 adamǵa tarata salyp, sheksiz baqytqa kenelesiń» deý aqylǵa siia ma? Munyń astarynda dindi shynaiy ómir zańdylyqtarynan alshaqtatyp, ushqary, jeńil-jelpi etip kórsetý múddesi jatqan joq pa?
Eger adamnyń din týraly túsinigi ózgerse, dúnietanymy da ózgeredi, dúnietanymmen birge diliń de, tárbień de, tutas ómirińde basqasha arna tabady.
Ekinshi effekt. Ǵylymda «panika» (úrei) degen uǵym bar. Eger soǵys kezinde kim «úreige» berilse, sol jeńiliske ushyraidy. Sol siiaqty, buqaralyq úrei de belgili bir maqsatta qoldan jasalady. Úrei tek soǵysta ǵana emes, kúndelikti ómirde de óte qaýipti. Aqparattyq qarym-qatynastyń jyldamdyǵy artqan ýaqytta qoǵam arasynda úrei týdyrýdyń qanshalyqty qaýipti ekeni aitpasa da túsinikti. Úrei bolǵan jerde maqsat bolmaidy. Sol sebepti, jalǵan dini aqparat taratý, teris dini pikir qalyptastyrý, sol arqyly úreilendirý – basqarýdyń bir quraly. Bul protsess uzaq ýaqyt boiy programmalanyp, adamnyń kúndelikti is-áreketi men jeke ómirine deiin áser etedi. Onyń nátijesin kúndelikti ómirden kórip, baiqap júrmiz. Jalǵan dini aqparat arqyly túrli dogmalar men ideologiialardy qalyptastyrýdyń áseri óte kúshti. Atom bombasynyń ziiany belgili bir territoriia men ýaqytty qamtysa, dini jalǵan aqparat territoriia men ýaqytqa táýeldi emes. Óitkeni, ol adamnyń sanasynda dúnietanymdyq deńgeide tamyr jaiatyndyqtan myńdaǵan jyldar boiy saqtalyp, urpaqtan urpaqqa jetkizilip otyrady. Ekinshi effektiniń nátijesi – úrei men maqsatsyz áreket.
Úshinshi effekt. Teris dini aqparattyń basqarýshy ádis ekeni anyq. Bul kúrdeli protsess aqparatty tasymaldaý arqyly iske asatyny da belgili. Máselen, búkil álemniń, ǵalamnyń ózindik yrǵaǵy bar. Elektron – atom iadrosynyń sheńberinde terbeledi. Atom molekýlanyń sheńberinde terbeliste bolady. Ai Jerdi ainalyp terbeledi. Jer Kúndi ainalyp úzdiksiz terbeliste bolady. Al, óz kezeginde kún galaktika keńistiginde terbelip qozǵalady. Jaryq – terbelisten turady, magnittik tolqyn – terbelis, dybys – terbelis, radioaktivti tolqyn – terbeledi. Al terbelister belgili bir ólshemdegi – aqparattan turady. Mysaly, radio tolqyny da belgili bir ólshemdegi aqparat. Ol tolqyn – naqty bir aqparatty tasymaldaidy. Demek, radio tolqyny ǵalamnyń bir buryshynan, ekinshi buryshyna belgili bir qurylymy, ólshemi bar aqparatty tasymaldaidy. Sonda tasymaldaý degen ne? Bul jetkizý degen sóz. Al, aqparatty bir jerden ekinshi jerge jetkizý – basqarý protses ekeni anyq.
Tipti, júregimizde belgili bir yrǵaqta turady. Endi sońǵy ýaqytta ǵalymdar mi ólsheýge bolatyn tolqyndy yrǵaqta turyp jumys jasaitynyn anyqtady. Ol tolqyndar siz ashýlanyp tursyz ba, álde qýanyp tursyz ba, álde aýyryp tursyz ba soǵan bailanysty qubylyp turady eken. Qysqasha aitqanda, miymyzdyń yrǵaǵy bizdiń qandai kúide turǵanymyzdy anyq kórsetip turatyn aina desek bolady. Endi mi yrǵaǵy basqarylatyn bolsa, ne bolar edi? Qyzyq, adamdardyń áleýmettik jelidegi dini aqparatqa arbalyp qalatyny nemese túrli jalǵan dini ideologiianyń yqpalynan shyǵa almai qamalyp qalýy, onyń miynyń yrǵaǵyn bireý basqaryp otyr degen sóz emes pe? Bul shyndyq dáleldeýdi qajet etpese kerek... Úshinshi effektiniń nátijesi – teris dini aqparatqa sanaly túrde táýeldilik.
Adamnyń qorǵashaǵan orta, jaratylys, ǵalam, kózge kórinet, kórinbeitin álemder, din, Jaratýshy týraly kózqarasy, túsinigi, dúnietanymy qandai bolsa, onyń ishki tulǵalyq qasieti men sipaty da sondai bolady. Naqtylap aitsaq, syrttan alǵan aqparatymyzdyń qurylymy qandai bolsa, bolmysymyz da sol málimetke sai bolady. Biz kúndelikti denemizge qajetti azyq-túlikti tabiǵi quramy bai bolsa – paidaly, himiialyq quramy joǵary bolsa – ziian dep tańdap, talǵap tutynamyz. Óitkeni, ol taǵamdar denemizge ainalatynyn bilemiz. Sol siiaqty, dini aqparat ta bizdiń bolmysymyzdy qalyptastyratyndyqtan muqiiat súzgiden ótkizip baryp qabyldaýymyz qajet.
Tarazy
Kún sanap jańa tehnologiialar damyp jatqan ýaqytta degenińe jetkizbeitin, adastyratyn, aljastyratyn kedergi aqparattar az emes. Adamǵa ǵumyr boiy eń qiyny – solardyń yrqynan jol taýyp shyǵý máselesi.
Sana bostandyǵyna árkim-aq erikti. Biraq, keide «eshqandai ideiaǵa táýeldi emespin, óz oiymdy ózim basqaramyn, erik-jigerim erkin, táýelsizbin» dep aityp tursaq ta, «5 adamǵa hat tarat» degen belgisiz bireýdiń buiryǵyn qalai oryndap qoiǵanymyzdy sezbei qalyp jatamyz. Sondyqtan, jas bol, jasamys bol, áiteýir el aman, jurt tynyshta «tól mazhabymyzdyń jolynan jańylmaiyq, sanamyzdy bireý bilep ketip júrmesin!....» degen oidy esten shyǵarmaýymyz kerek siiaqty.
Anyq nárse bireý: kúrdeli aqparattyq zamanda kez-kelgen dini aqparatqa senip, sońynan erip kete bermeitin, ózin berik ustai alatyn, bylaisha aitqanda, eki aiaǵyn nyq basqan imandy kózqaras iesi, túptek kelgende naǵyz izgi áreket jasai alatyn elge tulǵa, azamat dárejesindegi jastar ǵana eldiń bolashaǵy. Al, bul deńgeige kóterilý – tereń tamyrly ári kúrdeli protsess.
Áset BEKTUR, QMDB baspasóz bóliminiń bas mamany, dintanýshy
