Taraz irgesindegi jarylys: jaýaby joq suraqtar
Áliptiń artyn baǵyp, biz biraz maǵlumatty zerdeledik. Internettegi saýsaǵan kontenttiń arasynan ilip-alar dúnielerdi taýyp, mamandardy sózge tarttyq. Biz tek qana áskerilermen ǵana emes, sonymen qatar TJM, IIM, dárigerler sekildi osy salanyń uńǵyl-shuńǵylyn túsinetin adamdarmen jolyqtyq.
Birden aitaiyn, eshqandai qupiia aqparatpen bólispeimin, tek qolda bar málimetke júginip, logikalyq sheshimderdi ortaǵa salamyn. Ári qarai ózińiz baǵamdap jatarsyz.
Aldymen ret-retimen baiandap óteiin.
Birinshiden: Arysta da, Baizaq aýdanynda da jarylystan zaqymdanǵan ǵimarattar salystyrmaly túrde alǵanda sondai kóp te bolǵan joq. Qulaiyn dep turǵan birli-jarym ǵimarat bolmasa, Arysta tutastai alǵanda eshqandai qurylys túbimen qirap qalmady. Biraq keibir “jalǵan sarapshylar” Túrkistan oblysyndaǵy bul shahardy «jermen jeksen boldy» dep dabyl qaqty. Ol shyndyqqa kelmeidi.
Jambyl oblysy men Arystaǵy jarylysta qiraǵan ǵimarattardyń keibiri tipti jiyrmasynshy ǵasyrdyń basynda turǵyzylǵan edi. Al qurylysy jaqynda aiaqtalǵan qirandy ǵimarat eshkimniń aiaǵy baspaityn, qoimaǵa jaqyn mańda turǵyzylǵan.
Jarylystyń joiqyn tolqyny bul úilerdiń tek shifermen qaptalǵan shatyryn ushyryp, terezesin qiratty.
Iá, iá, tek shifermen qaptalǵan shatyrlary ǵana zaqymdandy. Al qoima qorshaýynan 100-aq metr qashyqtyqta ornalasqan metallocherepitsa nemese proflistpen qaptalǵan shatyrlar bútin kúiinde qaldy. Dál osyndai jaǵdai tek Arysta ǵana emes, Baizaq aýdanynda da qaitalandy.
Biraq ádildigin aitsaq, Arysta ziian keltirilgen úiler Baizaq aýdanyńa qaraǵanda, kóp boldy. Olardyń keibiri, naqtylasaq, onǵa jýyq ǵimarat (onnan aspady) qatty zaqymdandy.
Arystyń qatty qiramaǵanynyń dáleli – 3 kúnniń ishinde qaita jandanǵan tirshilik. Soǵan qarap, Arys qalasynyń tutastai úiindi astynda qalmaǵanyn bilýge bolady. Turǵyndar 3 kún ishinde úiine oraldy, al mektep, balabaqsha, ákimshilik ǵimarattar qalypty jumysyn jalǵastyrdy.
Al Baizaq aýdanynda aýyl turǵyndary tipti kelesi kúni úilerine din aman oraldy.
Ekinshiden: qaza tapqandardyń sany. Adam ómiri basty qundylyqtardyń biri ekeni sózsiz. Deiturǵanmen áskeri salada da, kúndelikti turmysta da “uiǵaryndy” nemese “josparlanǵan shyǵyndar” degen uǵym bar.
Resmi túrde solai. Al túrli salanyń mamandary qandaida bir oqiǵadaǵy nemese áskeri qaqtyǵystardaǵy shyǵyndardy beiresmi túrde «úlken» nemese «az» dep jikteidi. Buny túsinýge bolady: mysaly, Qazaqstanda 2021 jyldyń jazynda pandemiianyń asqynýynan qaitys bolǵandardyń sany táýligine 120 adamǵa jetken. Halyq sany azǵantai el úshin óte kóp shyǵyn.
Keiin koronavirýstan qaitys bolǵandardyń sany 20 adamǵa jetkende – muny az dep eseptei bastady. Taǵy bir mysal: jol-kólik oqiǵasynan 10, tipti 5 adam kóz jumsa, muny kóp dep baǵamdaimyz. Sonda kez kelgen oqiǵanyń sipaty men aýqymyn negizge ala otyryp, shyǵyndardy «kóp» nemese «az» degen sózdermen baǵalaýǵa bolady.
Endi Arystaǵy oqiǵaǵa oralaiyq. BAQ-taǵy málimetterge zer salsaq, órt saldarynan bolǵan jarylystyń nátijesinde ondaǵan myń tonna oq-dári jarylyp (basym kópshiligi artilleriialyq jáne reaktivti - olardyń bólshegi birneshe shaqyrymǵa deiin ushý múmkin).. Bul týraly ardager ofitserdiń biri keńinen aitqan bolatyn.
Mundai aýqymdy jarylys jii bolmaityny belgili. Jurt oilaǵandai qiraǵan ǵimarattardyń kóp emes ekenin biz joǵaryda talqylap óttik. Al qaza tapqandardyń sany týraly ne deimiz?
Oq-dári qoimasynyń janynda turǵyn-úi, meshit, tipti mekteptiń(!) baryn eskersek, jarylystan kem degende júzge jýyq jan o dúniege attanýy múmkin edi.
Bile bilseńiz, jaqynda ǵana Beirýt portynda bolǵan jarylystan 200-den astam adam qaza tapty. Mamandar ol jaqtaǵy jarylystyń kúshi Arystaǵydan birneshe ese az bolǵanyn aitady.
Al biz Arysta 3 adamnyń qaitys bolǵanyn bilemiz: órt sóndirip júrgen eki áskeri men bir jergilikti turǵyn. Sońǵysy qaýiptiń aýqymyn sezbese kerek, jarylǵan ottyń ushqynyn «qyzyqtap» turǵan.
Endi áskeri tilmen jetkizsek, júzdegen myń tonna oq-dári jarylǵanda, yqtimal 100 adamnyń ornyna 3 adamnyń qaitys bolýy kóńilge medeý ekenine kelisesiz be?
Aitpaqshy, Arysta órt sóndirý kezinde kóz jumǵan eki adam TJM-niń órt sóndirýshileri emes, áskeri ekenin nazarǵa alǵym keledi (aita keteiik ol ýaqytta órt sóndirýshiler TJM-niń emes, IIM-niń quramynda edi). Bul mańyzdy fakt, jáne alda áli buǵan oralamyz.
Nege Arystaǵy jarylysta qaza tapqandar men jaraqat alǵandardyń arasynda TJM ókilderi joq degen saýaldy biz sottalǵan áskerilerden suradyq. Oqiǵaǵa tikelei qatysy bar áskerilerdiń jaýaby birdei shyqty: qoimadaǵy órtti áskerilerdiń ózderi óshirmese TJM (IIM) ókilderi qaýipsizdik maqsatynda ol jerge kirmeitinderin aitqan. Dál osyndai áreketke áskeri prokýrorlar men IIM tergeýshileri de barǵan.
TJM órt sóndirýshileri sýdy tek áskeri bólimniń kire berisine deiin ǵana jetkizip turǵan, ári qarai áskeriler óz ómirin qaýipke tigip tilsiz jaýmen kúrseken.
Oqiǵa kýágerleriniń aitýynsha tergeý amaldaryn júrgizip bastaǵan IIM ókilderi men áskeri prokýratýra qyzmetkerleriniń eshbiri kezekshi bólmesindegi beinebaqylaý jazylǵan diskti alýǵa júreksinip barmai qoiǵan eken. Tek ministr men onyń orynbasary kelip, BMP-ǵa minip áskeri bólimniń aýmaǵyna kirgen soń ǵana basqalary da kire bastapty.
Bul óte durys qadam, sebebi órt sóndirýshiler men quqyq-qorǵaý qyzmetkerleri aman qaldy. Eger de Baizaqtaǵy jarylysta dál osyndai áreketke TJM-niń órt sóndirýshileri de barǵanda, adam shyǵyny múlde bolmas ta edi.
Alaida bolar is boldy, boiaýy sińdi. Ne bolsa da, órt sóndirýshiler qyzmettik mindetterin atqaryp, qaza tapty... Al, qyzmettik mindetterdi oryndaǵanda, qaiǵyly qatelikterde bola beredi.
Endi Baizaqtaǵy oqiǵany alaiyq. Birinshiden: Arystaǵy jarylysta bir turǵyn kóz jumsa, Jambyl oblysynda aýyl turǵyndarynyń birde bir adam qaza tappaǵany túgil, bári din aman, tipti aýrýhanaǵa da jatqyzbaǵan.
Jambyl oblysy densaýlyq saqtaý basqarmasynyń málimetinshe aýrýhanaǵa túskenderdiń arasynda turǵyndardyń birde bireýi bolmaǵan. Iá, túrli jaraqat alǵan adamdar boldy, biraq olar ambýlatoriialyq kómekten keiin úilerine qaitaryldy.
Budan túigenimiz: áskeriler beibit turǵyndardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin barlyq qajetti sharalardy aldyn ala qoldanǵan eken. Demek, halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý - askerlerdiń basty maqsaty emes pe? Sonda áskeri qyzmetshiler ózderine tiesili basty maqsatty – azamattyq turǵyndardyń ómirlerin saqtaý – tolyqtai oryndap shyqty.
Oq-dárilerdiń qoimasy asa qaýipti ekeni aitpasa da túsinikti. Ol kiim-keshek nemese azyq-túlik saqtaityn qoima emes. Halyqtyn ishinde júrgen, naqty jumys istǵp kórgen adam órt degen tilsiz jaýdyń jer talǵamaitynyn, ýaqytqa baǵynbaitynyn jaqsy biledi. Al eger órt oq-dári qoimasynda, tipti janar-jaǵarmai beketterinde tutansa, onda jarylý múmkindigi 90 paiyzǵa deiin ulǵaiady. Aman qalýyńnyń múmkindigi onnan bir bolsa, táýekelge barýdyń esh qajeti joq ekeni aqiqat.
Órt bolmaitynyna eshkim kepildik bere almaityn bolsa, órt jaǵdaida barynsha aman qalýdyń, adam shyǵynyn azaitýdyń jolyn qarastyrý eń mańyzdy. Arys pen Baizaq aýdanyndaǵy jarylys saldarynan qaza tapqandardyń sanyna qarasaq áskeriler bul maqsatqa qol jetkizdi desek te bolady. Bul týraly túrli ekspertter aitqan bolatyn.
Munyń oqys biraq aidan anyq qorytyndysy bylai bolý kerek shyǵar: áskerilerdi jazalaýdyń ornyna maqtaý qajet. Álbette barlyq shyǵyndardy qalpyna keltirý qajet.
Endi taiaqtyń ekinshi ushyna qarap, bul oqiǵalardyń BAQ-taǵy kórinisine nazar aýdarsaq. Arys pen Jambyl oblysyndaǵy jarylystyń uqsastyǵyna qaramastan memlekettiń bul turǵyda ustanǵan aqparattyq saiasatynyń aiyrmashylyǵy zor!
Arystaǵy jarylystan keiin qazaqstandyq BAQ biraýyzdan kelisip alǵandai aqparatty toqtamastan qarsha boratyp, jariialady. Muny tipti batystyq, reseilik jáne qytailyq baqylaýshylar tańdanyspen aitty. Bul elderde mundai oqiǵa kúnde bolmasa da jii qaitalanady. Alaida onyń jańǵyryǵy aqparat kózderindegi 1-2 resmi jańalyqpen sap tyiylady. Ekinshi-úshinshi kúni mundai jańalyq oqyrmanǵa qyzyq ta bolmai qalady.
Al Qazaqstanda Arys jarylysynyń shýy BAQ-ta 1 aidan asa «jyrlandy», oǵan qosa áleýmettik jelidegi belsendi qoldanýshylardyń jazbalary taǵy bar. Joǵarydan túsken tapsyrma sekildi elimizde «Biz birgemiz!» degen jalpyulttyq kampaniia bastaldy. Oǵan barlyq aimaqtardy atsalystyryp, asarlatyp qarjy jinap, BAQta dúrsin-dúrsin kórsetilip jatty, tipti oleń men án jazyldy. Dál osyndai uiymshyldyqty bálkim Uly Otan soǵysy kezinde ǵana kórgen shyǵarmyz...
Álbette mundai múmkindikti keibir pysyq arystyqtar da ýystan jiberip almady. Kýágerlerdiń aitýynsha biliktiń nazary men prezidenttiń qamqorlyǵyn sezgen keibir pysyqai jurtshylyq ózderiniń tipti din aman turǵan úilerin qasaqana buzyp, kórshisinen kem túspeitin úi salýdy talap etken kórinedi. Muny qyzǵanyshtan aityp turǵanymyz joq – tek júiesiz baǵalaýdyń nátijesinde artyq shyǵynǵa ushyraǵanyn jetkizgimiz keledi.
Al endi Baizaqtaǵy jarylystyń BAQ-taǵy kórinisin saralap kóreiik. Bul joly memlekettiń aqparat saiasaty múldem basqasha órbidi. Biraq barlyǵymyz biletindei qaza tapqandardyń jalpy sany Arystaǵy oqiǵaǵa qaraǵanda 6 ese kóp edi. Endi logikaǵa salsaq aqparat aǵyny aldyńǵy jarylystan artyq bolmasa, kem bolmaýy tiis edi, alaida bári kerisinshe boldy.
BAQ eki-úsh kún shýlady da basyla qaldy. Tipti oqyrmannyń nazaryn aýdaratyn basty oqiǵa – ministrdiń óz erkimen otstavkige ketkeni de olarǵa «qyzyq» bolmaǵan sekildi. Al bilik bolsa qaitys bolǵandardyń janbasy jerge timei jatyp, tez-tez marapattai bastady.
Joǵarydan pármen túspese, bul oqiǵalardyń aqparattyq kórinýi basqalai órbýshi me edi, kim bilsin?
Bul jerde mynadai paradoks bar: Baizaq aýdanyndaǵy jarylys kezinde qaitys bolǵan órt sóndirýshilerdiń sany Arystaǵydan kóp bolsa da, aqparat dabyly Arystaǵy oqiǵaǵa qaraǵanda az boldy.
Nege bulai boldy deisiz be? Biz basymyzdy taýǵa da, tasqa da urdyq, oilandyq, sóitsek munyń jaýaby aitpasa da túsinikti bolǵandai kórindi.
2019 jyldyń maýsymynda biliktiń kózdegen saiasatynan eldiń nazaryn basqa jaqqa aýdarý úshin sebep kerek edi.
«Myltyqtyń basýyna, qulannyń qasýy» týra kelgendei Arystaǵy jarylystan keiingi eldiń «zary» sáikes kele qaldy. Ortaq qasiretti birigip sheshý joly qashanda utymdy tásil. Mundai oqiǵa bolmaǵan jaǵdaida uiymdastyra salý da ońai. Alaida bolashaqta mundai tásil eldi tyǵyryqqa tiremesine kim kepil? Al Taraz irgesindegi jarylys kezinde bundai shýdyń qajeti bolmady.
Sońǵy ýaqytta sarapshylardyń basym kópshiligi, onyń ishinde reseiliktermen qatar sheteldikter de bar, Arystaǵy oqiǵa men Jambyl oblysyndaǵy tótenshe jaǵdai qoldan uiymdastyrylǵan degen pikirlerin aitýda.
Eger solai bolsa, bul oqiǵalardyń kúrmeýin sheshý kimge tiimdi? Álde bul pikirdi tekserýge jáne dáleldeýge eshkimniń qulqy joq pa?
Buǵan qatysy bar jáne tergeý protsesine áser etýi múmkin adamdar úshin bul qanshalyqty qolaily? Bul – taǵy úlken suraq.
Jambyl JAILAÝOV
