تاراز ٸرگەسٸندەگٸ جارىلىس: جاۋابى جوق سۇراقتار
ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ, بٸز بٸراز ماعلۇماتتى زەردەلەدٸك. ينتەرنەتتەگٸ ساۋساعان كونتەنتتٸڭ اراسىنان ٸلٸپ-الار دٷنيەلەردٸ تاۋىپ, مامانداردى سٶزگە تارتتىق. بٸز تەك قانا ەسكەريلەرمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تجم, ٸٸم, دەرٸگەرلەر سەكٸلدٸ وسى سالانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن تٷسٸنەتٸن ادامدارمەن جولىقتىق.
بٸردەن ايتايىن, ەشقانداي قۇپييا اقپاراتپەن بٶلٸسپەيمٸن, تەك قولدا بار مەلٸمەتكە جٷگٸنٸپ, لوگيكالىق شەشٸمدەردٸ ورتاعا سالامىن. ەرٸ قاراي ٶزٸڭٸز باعامداپ جاتارسىز.
الدىمەن رەت-رەتٸمەن بايانداپ ٶتەيٸن.
بٸرٸنشٸدەن: ارىستا دا, بايزاق اۋدانىندا دا جارىلىستان زاقىمدانعان عيماراتتار سالىستىرمالى تٷردە العاندا سونداي كٶپ تە بولعان جوق. قۇلايىن دەپ تۇرعان بٸرلٸ-جارىم عيمارات بولماسا, ارىستا تۇتاستاي العاندا ەشقانداي قۇرىلىس تٷبٸمەن قيراپ قالمادى. بٸراق كەيبٸر “جالعان ساراپشىلار” تٷركٸستان وبلىسىنداعى بۇل شاھاردى «جەرمەن جەكسەن بولدى» دەپ دابىل قاقتى. ول شىندىققا كەلمەيدٸ.
جامبىل وبلىسى مەن ارىستاعى جارىلىستا قيراعان عيماراتتاردىڭ كەيبٸرٸ تٸپتٸ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا تۇرعىزىلعان ەدٸ. ال قۇرىلىسى جاقىندا اياقتالعان قيراندى عيمارات ەشكٸمنٸڭ اياعى باسپايتىن, قويماعا جاقىن ماڭدا تۇرعىزىلعان.
جارىلىستىڭ جويقىن تولقىنى بۇل ٷيلەردٸڭ تەك شيفەرمەن قاپتالعان شاتىرىن ۇشىرىپ, تەرەزەسٸن قيراتتى.
يە, يە, تەك شيفەرمەن قاپتالعان شاتىرلارى عانا زاقىمداندى. ال قويما قورشاۋىنان 100-اق مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسقان مەتاللوچەرەپيتسا نەمەسە پروفليستپەن قاپتالعان شاتىرلار بٷتٸن كٷيٸندە قالدى. دەل وسىنداي جاعداي تەك ارىستا عانا ەمەس, بايزاق اۋدانىندا دا قايتالاندى.
بٸراق ەدٸلدٸگٸن ايتساق, ارىستا زييان كەلتٸرٸلگەن ٷيلەر بايزاق اۋدانىڭا قاراعاندا, كٶپ بولدى. ولاردىڭ كەيبٸرٸ, ناقتىلاساق, ونعا جۋىق عيمارات (وننان اسپادى) قاتتى زاقىمداندى.
ارىستىڭ قاتتى قيراماعانىنىڭ دەلەلٸ – 3 كٷننٸڭ ٸشٸندە قايتا جاندانعان تٸرشٸلٸك. سوعان قاراپ, ارىس قالاسىنىڭ تۇتاستاي ٷيٸندٸ استىندا قالماعانىن بٸلۋگە بولادى. تۇرعىندار 3 كٷن ٸشٸندە ٷيٸنە ورالدى, ال مەكتەپ, بالاباقشا, ەكٸمشٸلٸك عيماراتتار قالىپتى جۇمىسىن جالعاستىردى.
ال بايزاق اۋدانىندا اۋىل تۇرعىندارى تٸپتٸ كەلەسٸ كٷنٸ ٷيلەرٸنە دٸن امان ورالدى.
ەكٸنشٸدەن: قازا تاپقانداردىڭ سانى. ادام ٶمٸرٸ باستى قۇندىلىقتاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸ سٶزسٸز. دەيتۇرعانمەن ەسكەري سالادا دا, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا دا “ۇيعارىندى” نەمەسە “جوسپارلانعان شىعىندار” دەگەن ۇعىم بار.
رەسمي تٷردە سولاي. ال تٷرلٸ سالانىڭ ماماندارى قاندايدا بٸر وقيعاداعى نەمەسە ەسكەري قاقتىعىستارداعى شىعىنداردى بەيرەسمي تٷردە «ٷلكەن» نەمەسە «از» دەپ جٸكتەيدٸ. بۇنى تٷسٸنۋگە بولادى: مىسالى, قازاقستاندا 2021 جىلدىڭ جازىندا پاندەمييانىڭ اسقىنۋىنان قايتىس بولعانداردىڭ سانى تەۋلٸگٸنە 120 ادامعا جەتكەن. حالىق سانى ازعانتاي ەل ٷشٸن ٶتە كٶپ شىعىن.
كەيٸن كوروناۆيرۋستان قايتىس بولعانداردىڭ سانى 20 ادامعا جەتكەندە – مۇنى از دەپ ەسەپتەي باستادى. تاعى بٸر مىسال: جول-كٶلٸك وقيعاسىنان 10, تٸپتٸ 5 ادام كٶز جۇمسا, مۇنى كٶپ دەپ باعامدايمىز. سوندا كەز كەلگەن وقيعانىڭ سيپاتى مەن اۋقىمىن نەگٸزگە الا وتىرىپ, شىعىنداردى «كٶپ» نەمەسە «از» دەگەن سٶزدەرمەن باعالاۋعا بولادى.
ەندٸ ارىستاعى وقيعاعا ورالايىق. باق-تاعى مەلٸمەتتەرگە زەر سالساق, ٶرت سالدارىنان بولعان جارىلىستىڭ نەتيجەسٸندە ونداعان مىڭ توننا وق-دەرٸ جارىلىپ (باسىم كٶپشٸلٸگٸ ارتيللەرييالىق جەنە رەاكتيۆتٸ - ولاردىڭ بٶلشەگٸ بٸرنەشە شاقىرىمعا دەيٸن ۇشۋ مٷمكٸن).. بۇل تۋرالى ارداگەر وفيتسەردٸڭ بٸرٸ كەڭٸنەن ايتقان بولاتىن.
مۇنداي اۋقىمدى جارىلىس جيٸ بولمايتىنى بەلگٸلٸ. جۇرت ويلاعانداي قيراعان عيماراتتاردىڭ كٶپ ەمەس ەكەنٸن بٸز جوعارىدا تالقىلاپ ٶتتٸك. ال قازا تاپقانداردىڭ سانى تۋرالى نە دەيمٸز?
وق-دەرٸ قويماسىنىڭ جانىندا تۇرعىن-ٷي, مەشٸت, تٸپتٸ مەكتەپتٸڭ(!) بارىن ەسكەرسەك, جارىلىستان كەم دەگەندە جٷزگە جۋىق جان و دٷنيەگە اتتانۋى مٷمكٸن ەدٸ.
بٸلە بٸلسەڭٸز, جاقىندا عانا بەيرۋت پورتىندا بولعان جارىلىستان 200-دەن استام ادام قازا تاپتى. ماماندار ول جاقتاعى جارىلىستىڭ كٷشٸ ارىستاعىدان بٸرنەشە ەسە از بولعانىن ايتادى.
ال بٸز ارىستا 3 ادامنىڭ قايتىس بولعانىن بٸلەمٸز: ٶرت سٶندٸرٸپ جٷرگەن ەكٸ ەسكەري مەن بٸر جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىن. سوڭعىسى قاۋٸپتٸڭ اۋقىمىن سەزبەسە كەرەك, جارىلعان وتتىڭ ۇشقىنىن «قىزىقتاپ» تۇرعان.
ەندٸ ەسكەري تٸلمەن جەتكٸزسەك, جٷزدەگەن مىڭ توننا وق-دەرٸ جارىلعاندا, ىقتيمال 100 ادامنىڭ ورنىنا 3 ادامنىڭ قايتىس بولۋى كٶڭٸلگە مەدەۋ ەكەنٸنە كەلٸسەسٸز بە?
ايتپاقشى, ارىستا ٶرت سٶندٸرۋ كەزٸندە كٶز جۇمعان ەكٸ ادام تجم-نٸڭ ٶرت سٶندٸرۋشٸلەرٸ ەمەس, ەسكەري ەكەنٸن نازارعا العىم كەلەدٸ (ايتا كەتەيٸك ول ۋاقىتتا ٶرت سٶندٸرۋشٸلەر تجم-نٸڭ ەمەس, ٸٸم-نٸڭ قۇرامىندا ەدٸ). بۇل ماڭىزدى فاكت, جەنە الدا ەلٸ بۇعان ورالامىز.
نەگە ارىستاعى جارىلىستا قازا تاپقاندار مەن جاراقات العانداردىڭ اراسىندا تجم ٶكٸلدەرٸ جوق دەگەن ساۋالدى بٸز سوتتالعان ەسكەريلەردەن سۇرادىق. وقيعاعا تٸكەلەي قاتىسى بار ەسكەريلەردٸڭ جاۋابى بٸردەي شىقتى: قويماداعى ٶرتتٸ ەسكەريلەردٸڭ ٶزدەرٸ ٶشٸرمەسە تجم (ٸٸم) ٶكٸلدەرٸ قاۋٸپسٸزدٸك ماقساتىندا ول جەرگە كٸرمەيتٸندەرٸن ايتقان. دەل وسىنداي ەرەكەتكە ەسكەري پروكۋرورلار مەن ٸٸم تەرگەۋشٸلەرٸ دە بارعان.
تجم ٶرت سٶندٸرۋشٸلەرٸ سۋدى تەك ەسكەري بٶلٸمنٸڭ كٸرە بەرٸسٸنە دەيٸن عانا جەتكٸزٸپ تۇرعان, ەرٸ قاراي ەسكەريلەر ٶز ٶمٸرٸن قاۋٸپكە تٸگٸپ تٸلسٸز جاۋمەن كٷرسەكەن.
وقيعا كۋەگەرلەرٸنٸڭ ايتۋىنشا تەرگەۋ امالدارىن جٷرگٸزٸپ باستاعان ٸٸم ٶكٸلدەرٸ مەن ەسكەري پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ەشبٸرٸ كەزەكشٸ بٶلمەسٸندەگٸ بەينەباقىلاۋ جازىلعان ديسكتٸ الۋعا جٷرەكسٸنٸپ بارماي قويعان ەكەن. تەك مينيستر مەن ونىڭ ورىنباسارى كەلٸپ, بمپ-عا مٸنٸپ ەسكەري بٶلٸمنٸڭ اۋماعىنا كٸرگەن سوڭ عانا باسقالارى دا كٸرە باستاپتى.
بۇل ٶتە دۇرىس قادام, سەبەبٸ ٶرت سٶندٸرۋشٸلەر مەن قۇقىق-قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸ امان قالدى. ەگەر دە بايزاقتاعى جارىلىستا دەل وسىنداي ەرەكەتكە تجم-نٸڭ ٶرت سٶندٸرۋشٸلەرٸ دە بارعاندا, ادام شىعىنى مٷلدە بولماس تا ەدٸ.
الايدا بولار ٸس بولدى, بوياۋى سٸڭدٸ. نە بولسا دا, ٶرت سٶندٸرۋشٸلەر قىزمەتتٸك مٸندەتتەرٸن اتقارىپ, قازا تاپتى... ال, قىزمەتتٸك مٸندەتتەردٸ ورىنداعاندا, قايعىلى قاتەلٸكتەردە بولا بەرەدٸ.
ەندٸ بايزاقتاعى وقيعانى الايىق. بٸرٸنشٸدەن: ارىستاعى جارىلىستا بٸر تۇرعىن كٶز جۇمسا, جامبىل وبلىسىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بٸردە بٸر ادام قازا تاپپاعانى تٷگٸل, بەرٸ دٸن امان, تٸپتٸ اۋرۋحاناعا دا جاتقىزباعان.
جامبىل وبلىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە اۋرۋحاناعا تٷسكەندەردٸڭ اراسىندا تۇرعىنداردىڭ بٸردە بٸرەۋٸ بولماعان. يە, تٷرلٸ جاراقات العان ادامدار بولدى, بٸراق ولار امبۋلاتورييالىق كٶمەكتەن كەيٸن ٷيلەرٸنە قايتارىلدى.
بۇدان تٷيگەنٸمٸز: ەسكەريلەر بەيبٸت تۇرعىنداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بارلىق قاجەتتٸ شارالاردى الدىن الا قولدانعان ەكەن. دەمەك, حالىقتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ - اسكەرلەردٸڭ باستى ماقساتى ەمەس پە? سوندا ەسكەري قىزمەتشٸلەر ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ باستى ماقساتتى – ازاماتتىق تۇرعىنداردىڭ ٶمٸرلەرٸن ساقتاۋ – تولىقتاي ورىنداپ شىقتى.
وق-دەرٸلەردٸڭ قويماسى اسا قاۋٸپتٸ ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. ول كيٸم-كەشەك نەمەسە ازىق-تٷلٸك ساقتايتىن قويما ەمەس. حالىقتىن ٸشٸندە جٷرگەن, ناقتى جۇمىس ٸستعپ كٶرگەن ادام ٶرت دەگەن تٸلسٸز جاۋدىڭ جەر تالعامايتىنىن, ۋاقىتقا باعىنبايتىنىن جاقسى بٸلەدٸ. ال ەگەر ٶرت وق-دەرٸ قويماسىندا, تٸپتٸ جانار-جاعارماي بەكەتتەرٸندە تۇتانسا, وندا جارىلۋ مٷمكٸندٸگٸ 90 پايىزعا دەيٸن ۇلعايادى. امان قالۋىڭنىڭ مٷمكٸندٸگٸ وننان بٸر بولسا, تەۋەكەلگە بارۋدىڭ ەش قاجەتٸ جوق ەكەنٸ اقيقات.
ٶرت بولمايتىنىنا ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايتىن بولسا, ٶرت جاعدايدا بارىنشا امان قالۋدىڭ, ادام شىعىنىن ازايتۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ ەڭ ماڭىزدى. ارىس پەن بايزاق اۋدانىنداعى جارىلىس سالدارىنان قازا تاپقانداردىڭ سانىنا قاراساق ەسكەريلەر بۇل ماقساتقا قول جەتكٸزدٸ دەسەك تە بولادى. بۇل تۋرالى تٷرلٸ ەكسپەرتتەر ايتقان بولاتىن.
مۇنىڭ وقىس بٸراق ايدان انىق قورىتىندىسى بىلاي بولۋ كەرەك شىعار: ەسكەريلەردٸ جازالاۋدىڭ ورنىنا ماقتاۋ قاجەت. ەلبەتتە بارلىق شىعىنداردى قالپىنا كەلتٸرۋ قاجەت.
ەندٸ تاياقتىڭ ەكٸنشٸ ۇشىنا قاراپ, بۇل وقيعالاردىڭ باق-تاعى كٶرٸنٸسٸنە نازار اۋدارساق. ارىس پەن جامبىل وبلىسىنداعى جارىلىستىڭ ۇقساستىعىنا قاراماستان مەملەكەتتٸڭ بۇل تۇرعىدا ۇستانعان اقپاراتتىق ساياساتىنىڭ ايىرماشىلىعى زور!
ارىستاعى جارىلىستان كەيٸن قازاقستاندىق باق بٸراۋىزدان كەلٸسٸپ العانداي اقپاراتتى توقتاماستان قارشا بوراتىپ, جارييالادى. مۇنى تٸپتٸ باتىستىق, رەسەيلٸك جەنە قىتايلىق باقىلاۋشىلار تاڭدانىسپەن ايتتى. بۇل ەلدەردە مۇنداي وقيعا كٷندە بولماسا دا جيٸ قايتالانادى. الايدا ونىڭ جاڭعىرىعى اقپارات كٶزدەرٸندەگٸ 1-2 رەسمي جاڭالىقپەن ساپ تىيىلادى. ەكٸنشٸ-ٷشٸنشٸ كٷنٸ مۇنداي جاڭالىق وقىرمانعا قىزىق تا بولماي قالادى.
ال قازاقستاندا ارىس جارىلىسىنىڭ شۋى باق-تا 1 ايدان اسا «جىرلاندى», وعان قوسا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ بەلسەندٸ قولدانۋشىلاردىڭ جازبالارى تاعى بار. جوعارىدان تٷسكەن تاپسىرما سەكٸلدٸ ەلٸمٸزدە «بٸز بٸرگەمٸز!» دەگەن جالپىۇلتتىق كامپانييا باستالدى. وعان بارلىق ايماقتاردى اتسالىستىرىپ, اسارلاتىپ قارجى جيناپ, باقتا دٷرسٸن-دٷرسٸن كٶرسەتٸلٸپ جاتتى, تٸپتٸ ولەڭ مەن ەن جازىلدى. دەل وسىنداي ۇيىمشىلدىقتى بەلكٸم ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە عانا كٶرگەن شىعارمىز...
ەلبەتتە مۇنداي مٷمكٸندٸكتٸ كەيبٸر پىسىق ارىستىقتار دا ۋىستان جٸبەرٸپ المادى. كۋەگەرلەردٸڭ ايتۋىنشا بيلٸكتٸڭ نازارى مەن پرەزيدەنتتٸڭ قامقورلىعىن سەزگەن كەيبٸر پىسىقاي جۇرتشىلىق ٶزدەرٸنٸڭ تٸپتٸ دٸن امان تۇرعان ٷيلەرٸن قاساقانا بۇزىپ, كٶرشٸسٸنەن كەم تٷسپەيتٸن ٷي سالۋدى تالاپ ەتكەن كٶرٸنەدٸ. مۇنى قىزعانىشتان ايتىپ تۇرعانىمىز جوق – تەك جٷيەسٸز باعالاۋدىڭ نەتيجەسٸندە ارتىق شىعىنعا ۇشىراعانىن جەتكٸزگٸمٸز كەلەدٸ.
ال ەندٸ بايزاقتاعى جارىلىستىڭ باق-تاعى كٶرٸنٸسٸن سارالاپ كٶرەيٸك. بۇل جولى مەملەكەتتٸڭ اقپارات ساياساتى مٷلدەم باسقاشا ٶربٸدٸ. بٸراق بارلىعىمىز بٸلەتٸندەي قازا تاپقانداردىڭ جالپى سانى ارىستاعى وقيعاعا قاراعاندا 6 ەسە كٶپ ەدٸ. ەندٸ لوگيكاعا سالساق اقپارات اعىنى الدىڭعى جارىلىستان ارتىق بولماسا, كەم بولماۋى تيٸس ەدٸ, الايدا بەرٸ كەرٸسٸنشە بولدى.
باق ەكٸ-ٷش كٷن شۋلادى دا باسىلا قالدى. تٸپتٸ وقىرماننىڭ نازارىن اۋداراتىن باستى وقيعا – مينيستردٸڭ ٶز ەركٸمەن وتستاۆكٸگە كەتكەنٸ دە ولارعا «قىزىق» بولماعان سەكٸلدٸ. ال بيلٸك بولسا قايتىس بولعانداردىڭ جانباسى جەرگە تيمەي جاتىپ, تەز-تەز ماراپاتتاي باستادى.
جوعارىدان پەرمەن تٷسپەسە, بۇل وقيعالاردىڭ اقپاراتتىق كٶرٸنۋٸ باسقالاي ٶربۋشٸ مە ەدٸ, كٸم بٸلسٸن?
بۇل جەردە مىناداي پارادوكس بار: بايزاق اۋدانىنداعى جارىلىس كەزٸندە قايتىس بولعان ٶرت سٶندٸرۋشٸلەردٸڭ سانى ارىستاعىدان كٶپ بولسا دا, اقپارات دابىلى ارىستاعى وقيعاعا قاراعاندا از بولدى.
نەگە بۇلاي بولدى دەيسٸز بە? بٸز باسىمىزدى تاۋعا دا, تاسقا دا ۇردىق, ويلاندىق, سٶيتسەك مۇنىڭ جاۋابى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ بولعانداي كٶرٸندٸ.
2019 جىلدىڭ ماۋسىمىندا بيلٸكتٸڭ كٶزدەگەن ساياساتىنان ەلدٸڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارۋ ٷشٸن سەبەپ كەرەك ەدٸ.
«مىلتىقتىڭ باسۋىنا, قۇلاننىڭ قاسۋى» تۋرا كەلگەندەي ارىستاعى جارىلىستان كەيٸنگٸ ەلدٸڭ «زارى» سەيكەس كەلە قالدى. ورتاق قاسٸرەتتٸ بٸرٸگٸپ شەشۋ جولى قاشاندا ۇتىمدى تەسٸل. مۇنداي وقيعا بولماعان جاعدايدا ۇيىمداستىرا سالۋ دا وڭاي. الايدا بولاشاقتا مۇنداي تەسٸل ەلدٸ تىعىرىققا تٸرەمەسٸنە كٸم كەپٸل? ال تاراز ٸرگەسٸندەگٸ جارىلىس كەزٸندە بۇنداي شۋدىڭ قاجەتٸ بولمادى.
سوڭعى ۋاقىتتا ساراپشىلاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ, ونىڭ ٸشٸندە رەسەيلٸكتەرمەن قاتار شەتەلدٸكتەر دە بار, ارىستاعى وقيعا مەن جامبىل وبلىسىنداعى تٶتەنشە جاعداي قولدان ۇيىمداستىرىلعان دەگەن پٸكٸرلەرٸن ايتۋدا.
ەگەر سولاي بولسا, بۇل وقيعالاردىڭ كٷرمەۋٸن شەشۋ كٸمگە تيٸمدٸ? ەلدە بۇل پٸكٸردٸ تەكسەرۋگە جەنە دەلەلدەۋگە ەشكٸمنٸڭ قۇلقى جوق پا?
بۇعان قاتىسى بار جەنە تەرگەۋ پروتسەسٸنە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن ادامدار ٷشٸن بۇل قانشالىقتى قولايلى? بۇل – تاعى ٷلكەن سۇراق.
جامبىل جايلاۋوۆ
