Serikbol HASAN, jýrnalist:
[caption id="attachment_13974" align="alignleft" width="336"]
– Sońǵy kezderi qazaq tarihyna qatysty sýretterdi jii jariialap júrsiń. Eldiń ańsar-yqylasy jaman emes. Tarihi sýretterdi qaidan alasyń?
– Tarihtyń ainasy – fotoshejire. Tarihty bilýge degen yntyzarlyq fotoderekterdi zertteýge alyp keldi. Nátijesi jaman emes, birneshe albomǵa júk bolarlyq mol qazyna tabyldy. Olardyń keibirin feisbýktaǵy paraqshama jariialadym. Kóptegen tarihi tulǵalardyń sýretteri tabyldy.
Keibir sýretterge qatysty arnaiy maqalalar jazyldy, telearnalar siýjet túsirdi. Men tarihshy ne etnograf emespin, jýrnalistpin. Sondyqtan, ol sýretterdi áleýmettik media nemese dástúrli pýblitsistika tilimen jetkizýge tyrysyp júrmin.
Pyshaqtyń eki qyry bar ǵoi. Sol siiaqty, internettiń de jaqsy jáne jaman jaǵy bar. Bul endi ony ózimizdiń qalai paidalanǵanymyzǵa bailanysty. Internetti durys paidalansań, onda mol azyq jatyr. Sol azyqtyń biri – osy fotosýretter. Qazir túrli arhivter, mýzeiler, kitaphanalardyń saittary bar. Sýretterdiń kóbin solardan alyp júrmin. Máselen, Peterbordaǵy Antropologiia jáne etnografiia mýzeiiniń saitynda qazaq tarihyna qatysty óte kóp sýret bar. Munda qazaqtyń etnografiiasyna qatysty myńdaǵan fotosýret saqtalǵan. Sol siiaqty, AQSh-tyń Kongress kitaphanasynda, Frantsiianyń ulttyq kitaphanasynda qazaqqa qatysty túrli albomdar men fotoderekter saqtalǵanyn aita keteiin.
[caption id="attachment_13975" align="alignright" width="273"]
– Bul fotolarǵa qaraǵanda negizinen HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy kezeń ekeni bilinedi. Fotoarhivterdiń buǵan deiingi izdeýshileri bolyp pa?
– Qazaqtyń tarihyna qatysty sýretterdiń kópshiligi dál osy kezeńde túsirilgen. Fotografiianyń tarihy da osy kezden bastalady. Qazaq dalasyna HIH ǵasyrdyń ortasynan bastap kóptegen fotograftar kelgen. Olar jai fotograftar ǵana emes, saiahatshylar, zertteýshiler, etnograftar boldy. Ishinara áskeri adamdar, barlaýshylar da qazaq dalasyn sýretke túsirip, illiýstratsiiasyn beinelep tarihta qaldyrdy. Kei sýretter arnaiy ekspeditsiialardyń nátijesinde túsirilgen. Máselen, 1851 jyly jaryqqa shyqqan sýretshi A.Pomerantsevtiń albomyn alaiyq. Bul albomnyń qazaq úshin qundylyǵy sonda, qazaqtyń biraz tulǵalary beinelengen. Munda «Bolshoi ordy Sýltan Mamyr-han Rýstemov» degen sýret bar. Sýrettegi Mamyrhan sultan – Abylai hannyń tikelei urpaǵy. Abylaidyń Babaq hanymnan (Qashqar beginiń qyzy) týǵan Rústem degen uly bolǵan. HIH ǵasyrdyń basynda Rústem sultan arǵyn rýy men Kókshetaý ýezin basqarǵan. Sýrettegi Mamyrhan sultan sol Rústemniń uly.
Sol siiaqty Samýil Dýdin, Aleksandr Melkov, K.V.Shennikov, P.Kosharevtiń sýretteri arqyly baiyrǵy qazaqtardyń tynys-tirshiliginen, olardyń etnografiiasynan habardar boldyq. General Kaýfmannyń basshylyǵymen qurastyrylǵan «Túrkistan albomynda» da qazaq tarihyna qatysty qundy sýretter bar.
Etnograf, fotograf Samýil Dýdin 1899 jyly Semei óńirine fotoapparatyn sailap barǵan. Osylaisha, qazaqtyń kúndelikti ómirine, turmys-tirshiligi men ádet-ǵurpyna qatysty kollektsiialar jinaqtady. Dýdinniń kollektsiiasyndaǵy qazaq turmysyn beineleitin fotosýretter retinde asyq oinap júrgen balalardyń, dáret alyp, namaz oqýǵa niettengen erlerdiń, sabyn qainatyp, siyr saýyp, jún sabap otyrǵan ájelerdiń, kúresken balýandardyń, etikshiniń, dombyrashynyń, kiiz úidiń ishki kórinisiniń sýretterin ataýǵa bolady. Odan bólek, órnekti kebeje, adalbaqan, aǵash aiaqtar, tostaǵandar, erlerdiń bas kiimi, oqshantaiy, kise belbeý, áielder áshekeileri, syrǵalar, júzikterdiń de sýreti bar.
Dýdin osy ekspeditsiiasy kezinde Baianaýylda bolyp, ataqty Musa Shormanovtyń aýylyna túsken. Musanyń aǵasy Isa aqsaqal aýyldyń aýqatty bailarynyń biri eken. Sol kisiniń úiinde bolyp, otbasy múshelerin sýretke tartqan. Sýretshiniń kollektsiiasyndaǵy «Domashnii kostiým bogatoi zamýjnei jenshiny», «Bogataia kazashka s detmi», «Svadebnaia stsenka», «Semia bogatogo kazaha» degen sol kezdegi sýretter. Máselen, «Domashnii kostiým bogatoi zamýjnei jenshiny» degen aq kimeshek kigen qazaq áieliniń sýretin alaiyq. Bul áiel Isa aqsaqaldyń kelini Maǵida Shormanova eken. Maǵidanyń anasy Bádigúl – Shyńǵys Ýálihanovtyń qyzy. Demek, bul kisi Shoqannyń jieni.
[caption id="attachment_13976" align="alignright" width="306"]
1908-1909 jyldary K.V.Shennikov Aqmola oblysyna qarasty Atbasar, Petropavl ýezderinde boldy, al 1910 jyly Semei oblysynyń Pavlodar ýezine ekspeditsiiaǵa shyqty. Osylaisha, ol da qazaqtyń ómirine, malsharýashylyǵyna, turmys-kásibine qatysty sýretter men jádigerlerge qol jetkizdi. Máselen, K.V.Shennikovtiń Kýnstkamerada saqtalǵan «Semi sýltanov Ablaevyh», «Sýltany s jenami i dochermi», «Sýltany i kazahi» degen sýretteri bar. Mundaǵy sultan Abylaev ta – Abylai hannyń urpaǵy. Ol joǵarydaǵy aitqan Maǵidanyń týǵan aǵasy, iaǵni Bádigúldiń uly. Bul kisi qazaq aýyldaryn aralap, mádeni-aǵartýshylyq jumyspen ainalysqan eken. Tipti óziniń bir úiin mektepke ainaldyryp, qazaq balalarynyń kózin ashqan.
1871-1872 jyldary general-adiýdant Konstantin Fon Kaýfmannyń buiryǵymen N.Nehoroshev, P.Priorev jáne G.E.Kryvtsov qazaq dalasynda bolyp «Túrkistan albomy» jinaǵyn jasady. Bul albomda joǵarydaǵy úsh adam túsirgen Ortalyq Aziia aimaǵyn mekendegen halyqtardyń qolóneri, ónerkásibi, sharýashylyǵy, mádenieti, sonyń ishinde mádeni, arheologiialyq, etnografiialyq eskertkishterine qatysty fotosýretter jariialanǵan. Mine, osyndai sýretter arqyly túrli tyń derektermen tanysyp otyrmyz.
Ras, sońǵy kezderi bizdiń elimizde de qazaq fototarihyna qatysty kóptegen albomdar, tarihi kitaptar jaryq kórdi. Kóne sýretterdiń birazy sonda jariialandy. Demek, fotoarhivterdiń izdeýshileri buryn da bolǵan, qazir de bar degen sóz. Degenmen, óz basym buryn eshqaida jariialanbaǵan sýretterdi tanystyrǵym keledi. Jáne ol maqsatym jaimen oryndalyp ta júr. Ár sýrettiń artynda bir qazaqtyń, bálkim júz qazaqtyń taǵdyry jatqan bolýy múmkin. Biz tanymai júrgen, biraq qazaq úshin qanyn bergen tarihi tulǵalar qanshama? Solardy tapsam, qazaqqa qaita tanytsam deimin.
[caption id="attachment_13977" align="alignright" width="290"]
– Fotolardy izdeýge qulshynysyń qalai oiandy? Eski sýretterdi kórgende sol kezeńdegi qazaqtardyń qandai qasietterin, erekshelikterin baiqai aldyń? Ózińe erekshe áser etken sýret boldy ma?
– Mektep kezinde tarihty súiip oqydym. Sol kezdiń ózinde tarihqa qatysty keibir derekterge kóńilim qanbaityn. Qaita-qaita túrli suraq qoiyp muǵalimdi mezi etetinmin. Olardy da túsinýge bolady, oqýlyqta ne jazylsa sony aitýǵa májbúr. Keiin Almatyǵa kelip, ýniversitetke tústik. Basqa derekterde ne jazylǵanyn salystyryp oqýǵa tyrystym. Osylaisha, fotoshejireler álemine qalai kirip ketkenimdi ózim de baiqamai qalyppyn.
Eski sýretterdi kórgende sol álemge, sol kezeńge ótip ketkendei kúi keshesiń. Tarihty kitaptan oqý bir basqa. Al fotosýretten kórýdiń áseri múldem bólek.
Fotodaǵy qazaqtan ne baiqaǵanymdy aitaiyn ba? Báriniń kózinde muń bar sekildi. Tipti eńbektegen balaǵa deiin erkindiktiń ne ekenin bilmeitin torda qamalǵan qus sekildi kórinedi maǵan. Aq patshadan zábir kórgen, azattyq ala almai qor bolǵan qazaqty kóremin.
Ras, keibir sýretterdegi qazaqtar aibyndy kórinedi. Qusasyn bildirgisi kelmeitin qazaqtyń qaisarlyǵyn kórsetkisi kelgendei. Máselen, Reseidiń Mármar saraiynda saqtalǵan Eset batyr Kótibarulynyń sýretin alyp qarańyzshy. Janarynda jasyrylǵan jumbaq bar. Patshanyń qylyshy tóbesinde oinasa da, jigerin jasytpaǵan. Sondai qairatty, minezdi. Bul sýret Romanovtardyń tuiaǵy – Konstantin Nikolaevich pen Konstantin Konstantinovichke tiesili fotoqujattar arasynan tabyldy.
Sýrettiń anyqtamasynda «Iset Kýtebarov, Chiklinskogo roda, kirgiz. Batyr, izvestnyi po vsei Zaýralskoi stepi» degen jazý bar. Sýretti 1858 jyly
Qazaq dalasyna kelgen graf, polkovnik N.P.Ignatev pen artilleriia podporýchigi Mýrenko túsiripti. Sol siiaqty Kýnstkamerada saqtalǵan Maǵida Shormanovanyń sýretinen de qazaq áieline tán biiazylyqty, imandylyqty baiqadym.
[caption id="attachment_13979" align="alignright" width="776"]
– Jýyrda Álihan Bókeihannyń buryn belgisiz bolyp kelgen birneshe sýretin jariialadyń. Bizde alashtanýshy ǵalymdar, alash taqyrybyna qyzyǵatyn izdenýshiler kóp qoi. Osy sýrettiń tarihy men mańyzy jaily aita ketseń.
– Revoliýtsiiaǵa deiingi jyldary Peterborda Karl Býlla degen fotograf ótken. Ony orystar «reseilik fotoreportajdyń atasy» sanaidy. Mine, sol kisi Álihandy Birinshi Dýma depýtaty bolǵan kezinde sýretke tartypty. 1906 jyly Álihan tórt aidai túrmede otyryp, Peterborǵa endi jetem degende patshanyń úkimimen Dýma taratylǵan. Buǵan qarsy bolǵan Dýmanyń birneshe depýtaty narazylyq aktisin qabyldaý úshin Finliandiianyń Terioki mekenine jinalǵan. Sol eks-depýtattardyń arasynda bizdiń Álihan atamyz da bolǵan eken. Olar halyqty patshanyń buiryǵyna baǵynbaýǵa shaqyryp, «Vyborg úndeýine» qol qoiǵan. Teriokidegi osy tarihi sátti Karl Býlla bastan-aiaq sýretke túsirgen eken. «Iskry» jýrnalynyń 1906 jyldyń 30 maýsymyndaǵy №30 sanynda «Vyborg úndeýine» qatysty birneshe sýret jariialanypty. Jýrnaldyń 389-betinde baq ishinde jinalys quryp jatqan eks-depýtattardyń sýreti berilgen. Arasynda Álihan Bókeihan da bar eken. Atamyz oryndyqqa jaqsylap jaiǵasyp, qyrynan qaraǵan kúii tereń oiǵa batyp ketipti. Taǵy bir sýrette Álekeń «Vyborg úndeýi» jariialanǵan gazetti qoltyǵyna qysyp, temekisin tartyp tur. Endi bir sýrette dastarqan basyna jaiǵasqan. Bul sýretter buryn qazaqqa múldem beitanys bolyp keldi. Sondyqtan, Álihan atamyzdyń mereitoiyna jasaǵan syiym bolsyn dep elge tanystyrdym.
[caption id="attachment_13980" align="alignright" width="252"]
– Muraǵattardan tabylǵan sýretterdiń derek-dáiekterin tereńirek zerdeleý múmkin be? Bizde sonymen ainalysatyn ǵylym iaki izdenýshi-ǵalymdar bar ma?
– Qazaq fotoshejiresin zerttep júrgen ǵalymdar bizde bolýy kerek. Ol jaǵyn anyq bilmeimin. Óz basym fotoshejirege jýrnalist retinde qyzyǵýshylyq tanytyp júrmin. Arnaiy ǵylym retinde damytýdy tarihshy, etnograftardyń enshisine qaldyrǵanymyz durys bolar. Al jalpy zertteimin degen adam úshin bul qyzyq ta qiyn taqyryp. Qyzyǵy sol, izdengen ústine izdene beresiń. Tyń derekterge qanyǵasyń. Qiyny sol, uzaq protsesterdi bastan ótkerýge týra keledi.
Jalpy, meniń oiymsha, qazir tarihty tanystyrýdyń jańa úlgisi jasalý kerek sekildi. Tarihty fotosýrettermen, kartinalarmen, illiýstratsiialarmen qabysa túsindirse, jastardyń qabyldaýyna, este saqtaýyna jaqsy áserin tigizer edi. Ásirese, fototarihty longrid sekildi zamanaýi formattarǵa salyp usynsaq, tipten qatyp keter edi. Bul endi bolashaqta jasalatyn qadamdar dep bilemin. Elimizdegi mýzeilerdi de modernizatsiialaý qajet! «Mýzei túni» degen sekildi jańa izdenisterge barmasa bolmaidy. Qazaqty óz tarihyn bilýge qyzyqtyra almasaq, tarihtan sabaq almasaq, erteń ult retinde uiysýymyz qiyn bolady.
Suhbattasqan T. TAŃJARYQ
