سەرٸكبول حاسان, جۋرناليست:
[caption id="attachment_13974" align="alignleft" width="336"]
– سوڭعى كەزدەرٸ قازاق تاريحىنا قاتىستى سۋرەتتەردٸ جيٸ جارييالاپ جٷرسٸڭ. ەلدٸڭ اڭسار-ىقىلاسى جامان ەمەس. تاريحي سۋرەتتەردٸ قايدان الاسىڭ?
– تاريحتىڭ ايناسى – فوتوشەجٸرە. تاريحتى بٸلۋگە دەگەن ىنتىزارلىق فوتودەرەكتەردٸ زەرتتەۋگە الىپ كەلدٸ. نەتيجەسٸ جامان ەمەس, بٸرنەشە البومعا جٷك بولارلىق مول قازىنا تابىلدى. ولاردىڭ كەيبٸرٸن فەيسبۋكتاعى پاراقشاما جارييالادىم. كٶپتەگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ سۋرەتتەرٸ تابىلدى.
كەيبٸر سۋرەتتەرگە قاتىستى ارنايى ماقالالار جازىلدى, تەلەارنالار سيۋجەت تٷسٸردٸ. مەن تاريحشى نە ەتنوگراف ەمەسپٸن, جۋرناليستپٸن. سوندىقتان, ول سۋرەتتەردٸ ەلەۋمەتتٸك مەديا نەمەسە دەستٷرلٸ پۋبليتسيستيكا تٸلٸمەن جەتكٸزۋگە تىرىسىپ جٷرمٸن.
پىشاقتىڭ ەكٸ قىرى بار عوي. سول سيياقتى, ينتەرنەتتٸڭ دە جاقسى جەنە جامان جاعى بار. بۇل ەندٸ ونى ٶزٸمٸزدٸڭ قالاي پايدالانعانىمىزعا بايلانىستى. ينتەرنەتتٸ دۇرىس پايدالانساڭ, وندا مول ازىق جاتىر. سول ازىقتىڭ بٸرٸ – وسى فوتوسۋرەتتەر. قازٸر تٷرلٸ ارحيۆتەر, مۋزەيلەر, كٸتاپحانالاردىڭ سايتتارى بار. سۋرەتتەردٸڭ كٶبٸن سولاردان الىپ جٷرمٸن. مەسەلەن, پەتەربورداعى انتروپولوگييا جەنە ەتنوگرافييا مۋزەيٸنٸڭ سايتىندا قازاق تاريحىنا قاتىستى ٶتە كٶپ سۋرەت بار. مۇندا قازاقتىڭ ەتنوگرافيياسىنا قاتىستى مىڭداعان فوتوسۋرەت ساقتالعان. سول سيياقتى, اقش-تىڭ كونگرەسس كٸتاپحاناسىندا, فرانتسييانىڭ ۇلتتىق كٸتاپحاناسىندا قازاققا قاتىستى تٷرلٸ البومدار مەن فوتودەرەكتەر ساقتالعانىن ايتا كەتەيٸن.
[caption id="attachment_13975" align="alignright" width="273"]
– بۇل فوتولارعا قاراعاندا نەگٸزٸنەن حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى كەزەڭ ەكەنٸ بٸلٸنەدٸ. فوتوارحيۆتەردٸڭ بۇعان دەيٸنگٸ ٸزدەۋشٸلەرٸ بولىپ پا?
– قازاقتىڭ تاريحىنا قاتىستى سۋرەتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ دەل وسى كەزەڭدە تٷسٸرٸلگەن. فوتوگرافييانىڭ تاريحى دا وسى كەزدەن باستالادى. قازاق دالاسىنا حٸح عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ كٶپتەگەن فوتوگرافتار كەلگەن. ولار جاي فوتوگرافتار عانا ەمەس, ساياحاتشىلار, زەرتتەۋشٸلەر, ەتنوگرافتار بولدى. ٸشٸنارا ەسكەري ادامدار, بارلاۋشىلار دا قازاق دالاسىن سۋرەتكە تٷسٸرٸپ, يلليۋستراتسيياسىن بەينەلەپ تاريحتا قالدىردى. كەي سۋرەتتەر ارنايى ەكسپەديتسييالاردىڭ نەتيجەسٸندە تٷسٸرٸلگەن. مەسەلەن, 1851 جىلى جارىققا شىققان سۋرەتشٸ ا.پومەرانتسەۆتٸڭ البومىن الايىق. بۇل البومنىڭ قازاق ٷشٸن قۇندىلىعى سوندا, قازاقتىڭ بٸراز تۇلعالارى بەينەلەنگەن. مۇندا «بولشوي وردى سۋلتان مامىر-حان رۋستەموۆ» دەگەن سۋرەت بار. سۋرەتتەگٸ مامىرحان سۇلتان – ابىلاي حاننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى. ابىلايدىڭ باباق حانىمنان (قاشقار بەگٸنٸڭ قىزى) تۋعان رٷستەم دەگەن ۇلى بولعان. حٸح عاسىردىڭ باسىندا رٷستەم سۇلتان ارعىن رۋى مەن كٶكشەتاۋ ۋەزٸن باسقارعان. سۋرەتتەگٸ مامىرحان سۇلتان سول رٷستەمنٸڭ ۇلى.
سول سيياقتى سامۋيل دۋدين, الەكساندر مەلكوۆ, ك.ۆ.ششەننيكوۆ, پ.كوشارەۆتٸڭ سۋرەتتەرٸ ارقىلى بايىرعى قازاقتاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنەن, ولاردىڭ ەتنوگرافيياسىنان حاباردار بولدىق. گەنەرال كاۋفماننىڭ باسشىلىعىمەن قۇراستىرىلعان «تٷركٸستان البومىندا» دا قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇندى سۋرەتتەر بار.
ەتنوگراف, فوتوگراف سامۋيل دۋدين 1899 جىلى سەمەي ٶڭٸرٸنە فوتواپپاراتىن سايلاپ بارعان. وسىلايشا, قازاقتىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ مەن ەدەت-عۇرپىنا قاتىستى كوللەكتسييالار جيناقتادى. دۋديننٸڭ كوللەكتسيياسىنداعى قازاق تۇرمىسىن بەينەلەيتٸن فوتوسۋرەتتەر رەتٸندە اسىق ويناپ جٷرگەن بالالاردىڭ, دەرەت الىپ, ناماز وقۋعا نيەتتەنگەن ەرلەردٸڭ, سابىن قايناتىپ, سيىر ساۋىپ, جٷن ساباپ وتىرعان ەجەلەردٸڭ, كٷرەسكەن بالۋانداردىڭ, ەتٸكشٸنٸڭ, دومبىراشىنىڭ, كيٸز ٷيدٸڭ ٸشكٸ كٶرٸنٸسٸنٸڭ سۋرەتتەرٸن اتاۋعا بولادى. ودان بٶلەك, ٶرنەكتٸ كەبەجە, ادالباقان, اعاش اياقتار, توستاعاندار, ەرلەردٸڭ باس كيٸمٸ, وقشانتايى, كٸسە بەلبەۋ, ەيەلدەر ەشەكەيلەرٸ, سىرعالار, جٷزٸكتەردٸڭ دە سۋرەتٸ بار.
دۋدين وسى ەكسپەديتسيياسى كەزٸندە باياناۋىلدا بولىپ, اتاقتى مۇسا شورمانوۆتىڭ اۋىلىنا تٷسكەن. مۇسانىڭ اعاسى يسا اقساقال اۋىلدىڭ اۋقاتتى بايلارىنىڭ بٸرٸ ەكەن. سول كٸسٸنٸڭ ٷيٸندە بولىپ, وتباسى مٷشەلەرٸن سۋرەتكە تارتقان. سۋرەتشٸنٸڭ كوللەكتسيياسىنداعى «دوماشنيي كوستيۋم بوگاتوي زامۋجنەي جەنششينى», «بوگاتايا كازاشكا س دەتمي», «سۆادەبنايا ستسەنكا», «سەميا بوگاتوگو كازاحا» دەگەن سول كەزدەگٸ سۋرەتتەر. مەسەلەن, «دوماشنيي كوستيۋم بوگاتوي زامۋجنەي جەنششينى» دەگەن اق كيمەشەك كيگەن قازاق ەيەلٸنٸڭ سۋرەتٸن الايىق. بۇل ەيەل يسا اقساقالدىڭ كەلٸنٸ ماعيدا شورمانوۆا ەكەن. ماعيدانىڭ اناسى بەدٸگٷل – شىڭعىس ۋەليحانوۆتىڭ قىزى. دەمەك, بۇل كٸسٸ شوقاننىڭ جيەنٸ.
[caption id="attachment_13976" align="alignright" width="306"]
1908-1909 جىلدارى ك.ۆ.ششەننيكوۆ اقمولا وبلىسىنا قاراستى اتباسار, پەتروپاۆل ۋەزدەرٸندە بولدى, ال 1910 جىلى سەمەي وبلىسىنىڭ پاۆلودار ۋەزٸنە ەكسپەديتسيياعا شىقتى. وسىلايشا, ول دا قازاقتىڭ ٶمٸرٸنە, مالشارۋاشىلىعىنا, تۇرمىس-كەسٸبٸنە قاتىستى سۋرەتتەر مەن جەدٸگەرلەرگە قول جەتكٸزدٸ. مەسەلەن, ك.ۆ.ششەننيكوۆتٸڭ كۋنستكامەرادا ساقتالعان «سەمي سۋلتانوۆ ابلاەۆىح», «سۋلتانى س جەنامي ي دوچەرمي», «سۋلتانى ي كازاحي» دەگەن سۋرەتتەرٸ بار. مۇنداعى سۇلتان ابىلاەۆ تا – ابىلاي حاننىڭ ۇرپاعى. ول جوعارىداعى ايتقان ماعيدانىڭ تۋعان اعاسى, ياعني بەدٸگٷلدٸڭ ۇلى. بۇل كٸسٸ قازاق اۋىلدارىن ارالاپ, مەدەني-اعارتۋشىلىق جۇمىسپەن اينالىسقان ەكەن. تٸپتٸ ٶزٸنٸڭ بٸر ٷيٸن مەكتەپكە اينالدىرىپ, قازاق بالالارىنىڭ كٶزٸن اشقان.
1871-1872 جىلدارى گەنەرال-اديۋدانت كونستانتين فون كاۋفماننىڭ بۇيرىعىمەن ن.نەحوروشەۆ, پ.پريورەۆ جەنە گ.ە.كرىۆتسوۆ قازاق دالاسىندا بولىپ «تٷركٸستان البومى» جيناعىن جاسادى. بۇل البومدا جوعارىداعى ٷش ادام تٷسٸرگەن ورتالىق ازييا ايماعىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ قولٶنەرٸ, ٶنەركەسٸبٸ, شارۋاشىلىعى, مەدەنيەتٸ, سونىڭ ٸشٸندە مەدەني, ارحەولوگييالىق, ەتنوگرافييالىق ەسكەرتكٸشتەرٸنە قاتىستى فوتوسۋرەتتەر جارييالانعان. مٸنە, وسىنداي سۋرەتتەر ارقىلى تٷرلٸ تىڭ دەرەكتەرمەن تانىسىپ وتىرمىز.
راس, سوڭعى كەزدەرٸ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە قازاق فوتوتاريحىنا قاتىستى كٶپتەگەن البومدار, تاريحي كٸتاپتار جارىق كٶردٸ. كٶنە سۋرەتتەردٸڭ بٸرازى سوندا جارييالاندى. دەمەك, فوتوارحيۆتەردٸڭ ٸزدەۋشٸلەرٸ بۇرىن دا بولعان, قازٸر دە بار دەگەن سٶز. دەگەنمەن, ٶز باسىم بۇرىن ەشقايدا جارييالانباعان سۋرەتتەردٸ تانىستىرعىم كەلەدٸ. جەنە ول ماقساتىم جايمەن ورىندالىپ تا جٷر. ەر سۋرەتتٸڭ ارتىندا بٸر قازاقتىڭ, بەلكٸم جٷز قازاقتىڭ تاعدىرى جاتقان بولۋى مٷمكٸن. بٸز تانىماي جٷرگەن, بٸراق قازاق ٷشٸن قانىن بەرگەن تاريحي تۇلعالار قانشاما? سولاردى تاپسام, قازاققا قايتا تانىتسام دەيمٸن.
[caption id="attachment_13977" align="alignright" width="290"]
– فوتولاردى ٸزدەۋگە قۇلشىنىسىڭ قالاي وياندى? ەسكٸ سۋرەتتەردٸ كٶرگەندە سول كەزەڭدەگٸ قازاقتاردىڭ قانداي قاسيەتتەرٸن, ەرەكشەلٸكتەرٸن بايقاي الدىڭ? ٶزٸڭە ەرەكشە ەسەر ەتكەن سۋرەت بولدى ما?
– مەكتەپ كەزٸندە تاريحتى سٷيٸپ وقىدىم. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە تاريحقا قاتىستى كەيبٸر دەرەكتەرگە كٶڭٸلٸم قانبايتىن. قايتا-قايتا تٷرلٸ سۇراق قويىپ مۇعالٸمدٸ مەزٸ ەتەتٸنمٸن. ولاردى دا تٷسٸنۋگە بولادى, وقۋلىقتا نە جازىلسا سونى ايتۋعا مەجبٷر. كەيٸن الماتىعا كەلٸپ, ۋنيۆەرسيتەتكە تٷستٸك. باسقا دەرەكتەردە نە جازىلعانىن سالىستىرىپ وقۋعا تىرىستىم. وسىلايشا, فوتوشەجٸرەلەر ەلەمٸنە قالاي كٸرٸپ كەتكەنٸمدٸ ٶزٸم دە بايقاماي قالىپپىن.
ەسكٸ سۋرەتتەردٸ كٶرگەندە سول ەلەمگە, سول كەزەڭگە ٶتٸپ كەتكەندەي كٷي كەشەسٸڭ. تاريحتى كٸتاپتان وقۋ بٸر باسقا. ال فوتوسۋرەتتەن كٶرۋدٸڭ ەسەرٸ مٷلدەم بٶلەك.
فوتوداعى قازاقتان نە بايقاعانىمدى ايتايىن با? بەرٸنٸڭ كٶزٸندە مۇڭ بار سەكٸلدٸ. تٸپتٸ ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيٸن ەركٸندٸكتٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەيتٸن توردا قامالعان قۇس سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ ماعان. اق پاتشادان زەبٸر كٶرگەن, ازاتتىق الا الماي قور بولعان قازاقتى كٶرەمٸن.
راس, كەيبٸر سۋرەتتەردەگٸ قازاقتار ايبىندى كٶرٸنەدٸ. قۇساسىن بٸلدٸرگٸسٸ كەلمەيتٸن قازاقتىڭ قايسارلىعىن كٶرسەتكٸسٸ كەلگەندەي. مەسەلەن, رەسەيدٸڭ مەرمار سارايىندا ساقتالعان ەسەت باتىر كٶتٸبارۇلىنىڭ سۋرەتٸن الىپ قاراڭىزشى. جانارىندا جاسىرىلعان جۇمباق بار. پاتشانىڭ قىلىشى تٶبەسٸندە ويناسا دا, جٸگەرٸن جاسىتپاعان. سونداي قايراتتى, مٸنەزدٸ. بۇل سۋرەت رومانوۆتاردىڭ تۇياعى – كونستانتين نيكولاەۆيچ پەن كونستانتين كونستانتينوۆيچكە تيەسٸلٸ فوتوقۇجاتتار اراسىنان تابىلدى.
سۋرەتتٸڭ انىقتاماسىندا «يسەت كۋتەباروۆ, چيكلينسكوگو رودا, كيرگيز. باتىر, يزۆەستنىي پو ۆسەي زاۋرالسكوي ستەپي» دەگەن جازۋ بار. سۋرەتتٸ 1858 جىلى
قازاق دالاسىنا كەلگەن گراف, پولكوۆنيك ن.پ.يگناتەۆ پەن ارتيللەرييا پودپورۋچيگٸ مۋرەنكو تٷسٸرٸپتٸ. سول سيياقتى كۋنستكامەرادا ساقتالعان ماعيدا شورمانوۆانىڭ سۋرەتٸنەن دە قازاق ەيەلٸنە تەن بييازىلىقتى, يماندىلىقتى بايقادىم.
[caption id="attachment_13979" align="alignright" width="776"]
– جۋىردا ەليحان بٶكەيحاننىڭ بۇرىن بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن بٸرنەشە سۋرەتٸن جارييالادىڭ. بٸزدە الاشتانۋشى عالىمدار, الاش تاقىرىبىنا قىزىعاتىن ٸزدەنۋشٸلەر كٶپ قوي. وسى سۋرەتتٸڭ تاريحى مەن ماڭىزى جايلى ايتا كەتسەڭ.
– رەۆوليۋتسيياعا دەيٸنگٸ جىلدارى پەتەربوردا كارل بۋللا دەگەن فوتوگراف ٶتكەن. ونى ورىستار «رەسەيلٸك فوتورەپورتاجدىڭ اتاسى» سانايدى. مٸنە, سول كٸسٸ ەليحاندى بٸرٸنشٸ دۋما دەپۋتاتى بولعان كەزٸندە سۋرەتكە تارتىپتى. 1906 جىلى ەليحان تٶرت ايداي تٷرمەدە وتىرىپ, پەتەربورعا ەندٸ جەتەم دەگەندە پاتشانىڭ ٷكٸمٸمەن دۋما تاراتىلعان. بۇعان قارسى بولعان دۋمانىڭ بٸرنەشە دەپۋتاتى نارازىلىق اكتٸسٸن قابىلداۋ ٷشٸن فينلياندييانىڭ تەريوكي مەكەنٸنە جينالعان. سول ەكس-دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا بٸزدٸڭ ەليحان اتامىز دا بولعان ەكەن. ولار حالىقتى پاتشانىڭ بۇيرىعىنا باعىنباۋعا شاقىرىپ, «ۆىبورگ ٷندەۋٸنە» قول قويعان. تەريوكيدەگٸ وسى تاريحي سەتتٸ كارل بۋللا باستان-اياق سۋرەتكە تٷسٸرگەن ەكەن. «يسكرى» جۋرنالىنىڭ 1906 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىنداعى №30 سانىندا «ۆىبورگ ٷندەۋٸنە» قاتىستى بٸرنەشە سۋرەت جارييالانىپتى. جۋرنالدىڭ 389-بەتٸندە باق ٸشٸندە جينالىس قۇرىپ جاتقان ەكس-دەپۋتاتتاردىڭ سۋرەتٸ بەرٸلگەن. اراسىندا ەليحان بٶكەيحان دا بار ەكەن. اتامىز ورىندىققا جاقسىلاپ جايعاسىپ, قىرىنان قاراعان كٷيٸ تەرەڭ ويعا باتىپ كەتٸپتٸ. تاعى بٸر سۋرەتتە ەلەكەڭ «ۆىبورگ ٷندەۋٸ» جارييالانعان گازەتتٸ قولتىعىنا قىسىپ, تەمەكٸسٸن تارتىپ تۇر. ەندٸ بٸر سۋرەتتە داستارقان باسىنا جايعاسقان. بۇل سۋرەتتەر بۇرىن قازاققا مٷلدەم بەيتانىس بولىپ كەلدٸ. سوندىقتان, ەليحان اتامىزدىڭ مەرەيتويىنا جاساعان سىيىم بولسىن دەپ ەلگە تانىستىردىم.
[caption id="attachment_13980" align="alignright" width="252"]
– مۇراعاتتاردان تابىلعان سۋرەتتەردٸڭ دەرەك-دەيەكتەرٸن تەرەڭٸرەك زەردەلەۋ مٷمكٸن بە? بٸزدە سونىمەن اينالىساتىن عىلىم ياكي ٸزدەنۋشٸ-عالىمدار بار ما?
– قازاق فوتوشەجٸرەسٸن زەرتتەپ جٷرگەن عالىمدار بٸزدە بولۋى كەرەك. ول جاعىن انىق بٸلمەيمٸن. ٶز باسىم فوتوشەجٸرەگە جۋرناليست رەتٸندە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جٷرمٸن. ارنايى عىلىم رەتٸندە دامىتۋدى تاريحشى, ەتنوگرافتاردىڭ ەنشٸسٸنە قالدىرعانىمىز دۇرىس بولار. ال جالپى زەرتتەيمٸن دەگەن ادام ٷشٸن بۇل قىزىق تا قيىن تاقىرىپ. قىزىعى سول, ٸزدەنگەن ٷستٸنە ٸزدەنە بەرەسٸڭ. تىڭ دەرەكتەرگە قانىعاسىڭ. قيىنى سول, ۇزاق پروتسەستەردٸ باستان ٶتكەرۋگە تۋرا كەلەدٸ.
جالپى, مەنٸڭ ويىمشا, قازٸر تاريحتى تانىستىرۋدىڭ جاڭا ٷلگٸسٸ جاسالۋ كەرەك سەكٸلدٸ. تاريحتى فوتوسۋرەتتەرمەن, كارتينالارمەن, يلليۋستراتسييالارمەن قابىسا تٷسٸندٸرسە, جاستاردىڭ قابىلداۋىنا, ەستە ساقتاۋىنا جاقسى ەسەرٸن تيگٸزەر ەدٸ. ەسٸرەسە, فوتوتاريحتى لونگريد سەكٸلدٸ زاماناۋي فورماتتارعا سالىپ ۇسىنساق, تٸپتەن قاتىپ كەتەر ەدٸ. بۇل ەندٸ بولاشاقتا جاسالاتىن قادامدار دەپ بٸلەمٸن. ەلٸمٸزدەگٸ مۋزەيلەردٸ دە مودەرنيزاتسييالاۋ قاجەت! «مۋزەي تٷنٸ» دەگەن سەكٸلدٸ جاڭا ٸزدەنٸستەرگە بارماسا بولمايدى. قازاقتى ٶز تاريحىن بٸلۋگە قىزىقتىرا الماساق, تاريحتان ساباق الماساق, ەرتەڭ ۇلت رەتٸندە ۇيىسۋىمىز قيىن بولادى.
سۇحباتتاسقان ت. تاڭجارىق
